Äҗdatlirimizniŋ kiyim-keçäk vä zebu-zenät mädäniyitigä bir näzär

0
37 ret oqıldı

Ägär biz tarih sähipilirini varaqlisaq, Qarahaniylar dävriniŋ uyğur mädäniyiti zor utuqlarni qazanğan bolğanliğini kšrimiz. Büyük tilşunas mutäpäkkür uyğur alimi Mahmut Qäşqäriyniŋ mäŋgü šlmäs “Türkiy tillar divani” vä mäşhur dšlät ärbabi, mutäpäkkür şair, büyük alim Yüsüp Has Һaҗipniŋ “Qutadğu bilik” äsärlirini hälqimizniŋ bebaha durdaniliri, uyğur mädäniyitiniŋ yüksäk egiz çoqqiliri desäk, heç mubaliğä bolmaydu.
Büyük alim Mahmut Qäşqäriyniŋ šz äsäridä bärgän mälumatlirini kšzdin käçürgändä biz Qarahaniylar dšliti hšküm sürgän җaylardiki asasiy җähättin uyğur vä şundaqla başqa türkiy häliqlärniŋ iҗtimaiy, ihtisadiy, mädäniy hayati, tarihi, etnografiyasi, tili, dšlät başquruş tädbirliri, tibabätçiligi, geografiyalik orunlişiş җayliri, astronomiyalik-kalendarçiliq (täqvim) çüşänçiliri häqqidiki mälumatlarğa egä bolumiz. Şundaqla büyük alim uyğurlarniŋ šz dävridiki urpi-adätliri vä mädäniyiti toğriliqmu helä mol mälumatlarni bärgän.
Biz “Türkiy tillar divanida” tilğa elinğan kiyim-keçäk, ayallarniŋ zebu-zenät vä upa-äŋlik buyumliri vä nahayiti kšp vä şäkli härhildur.
“Türkiy tillar divanidiki” mänbälärgä asaslanğanda, uyğur kiyim-keçäkliriniŋ mälumatliriğa qarap, terä kiyim, juŋ kiyim, ipäk kiyim vä pahta räht kiyim däp ayrişqa bolidu. Mäsilän, Mahmut Qäşqäriy “Türkiy tillar divanida” “içik –uçuk” sšzini izahlap “içik – bulğun, sšsär vä şuniŋğa ohşaşlarniŋ terisidin tikilgän җuga” däp çüşändüridu (“Türkiy tillar divani”, Ürümçi, “Şinҗaŋ häliq näşriyati”, 1981-jil, 93-bät). Ändi “qars” sšzini izahlap Mahmut Qäşqäriy “qars – juŋ çäkmän çapan, tšgä yaki qoy juŋidin işlängän kiyim” däp çüşändüridu (Juqarqi kitap, 453-bät).
Keyinki vaqitlarda uyğurlar diyari ŞUARda elip berilgän arheologiyalik qezilma işliri nätiҗisidä kšpligän maddiy buyumlar tepildi. Bu häqtä mundaq mälumatlar bar: “…ŞUARniŋ Kšnçi vadisidiki qedimki kişilär juŋ bšk, juŋ toqulmidin yšgänçä kiygän. Ulardin başqa Lobnor rayonidin yänä 3000 – 4000 jil ilgärki qedimiy qäbirlärdin juŋ kiyim-keçäk, juŋ odeyal, juŋ räht qatarliq buyumlar bayqaldi. Qumuldiki 3000 jildin ilgärki bäş qäl°ä qäbirstanliğidinmu räŋlik juŋ rähtlär uçritildi…
Kšnçi däriyasiniŋ sahilidiki 3800 jil burunqi qädimqi җäsätlärniŋ putiğa kšndin işlängän štük kiygüzülgän. Yänä Qumul qäbirstanliğidin tepilğan 3200 jil burunqi dävirgä mänsüp җäsätlärniŋ putiğimu qonçiliq štük kiydürülgän. Yänä terä şim-iştanmu çiqqan. Ötük kšndin tikilgän, u ubdan aşlanğan teridin qilinğan, iştanniŋ terisimu aşlanğan… Kšnçi däriyasiniŋ namimu “kšn täyyarliğuçi” degän mänada “Kšnçi” däp atalğan” (Ğäyrätҗan Osman. “Qädimki tarim mädäniyiti”, Ürümçi, “Şinҗaŋ universiteti näşriyati”, 2007-jil, 73-bät).
Büyük tilşunas alim Mahmut Qäşqäriy uyğur ayalliriniŋ kiyim-keçäklirigä ait kšpligän sšzlärni izahlaydu. Mäsilän, artih – ayalçä jeletka (Juqarqi kitap, 133-bät, alatu – ipäk qol yağliq, qoyunda saqlinidu (Juqarqi kitap, 103-bät).
“Türkiy tillar divanida şundaqla: “içik – uçuk. Bulğun, susär vä şuniŋğa ohşaşlarniŋ terisidin tikilgän җuga” (1-tom, 93-bät); “qars, juŋ çäkmän çapan, tšgä yaki qoy juŋidin işlängän kiyim (1-tom, 453-bät) däp izah berilgän. Һäm ton, är-ayalçä jeletkiğa dair bäzi uçurlarmu berilgän. Mäsilän, Bikim – ayalçä štük (Juqarqi kitap, 1-tom, 514-bät). Bağirdaq – lifçik (Juqarqi kitap, 1-tom, 553-bät).
Mana bu mälumattin biz buniŋdin miŋ jildin oşuq dävirlärdila uyğur ayalliri arisida bağirdaq – lifçikniŋ işlitilidiğanliğini çüşändürüp beridu. Mäzkür fakt uyğur kiyim-keçäk mädäniyitiniŋ qançilik qedimiyliğidin yarqin dalalät beridiğanliği şübhisizdur.
Bäzilär lifçik tehi yeqindila, yäni XX äsirniŋ başlirida päyda bolğan degän pikirni alğa süridu. Bu pikirgä räddiyä berip, ŞUARliq etnograf-tarihçi alim Ğäyrätҗan Osman mundaq däydu: “…Äpsuski, “Harbin” näşriyatida çiqqan “Duniyadiki şäyilärniŋ keliş mänbäsi bar” degän kitapta “lifçikni” HH äsirniŋ beşida Amerikida päyda bolğan, “uni amerikiliq Dinkol'n hanim käşip qilğan” däp yazğan. “Türkiy tillar divanidiki” mälumat bu qaraşni rät qilidu” (Ğäyrätҗan Osman. “Qädimki Tarim mädäniyiti”. Ürümçi, “Şinҗaŋ universiteti näşriyati, 2007-jil, 81-bät).
Kiyit – kšpinçä toyda işlitilidiğan kiyim-keçäk, yäni küyoğulniŋ vä kelinniŋ yeqinliriğa soğa qilip kiydürülidiğan kiyim-keçäk (Juqarqi kitap, 1-tom, 463-bät).
Dädäk – kelinniŋ yat kişilärgä kšrünmäslik üçün beşiğa artidiğan pürkänҗisi (Juqarqi kitap, 1-tom, 551-bät).
Kšşšgä – ayallarniŋ ayrim turidiğan pärdä, bu boz yaki ipäktin qilinidu (Juqarqi kitap, 1-tom, 596-bät).
Sariğuç – hotunlarniŋ romiliniŋ bir türi (Juqarqi kitap, 1-tom, 634-bät).
Didim – nekah keçisi kelingä kiydürülidiğan otuğat, taҗ (Juqarqi kitap, 1-tom, 516-bät).
Büyük tilşunas alim Mahmut Qäşqäriyniŋ “Türkiy tillar divanida” kšrsitilgän ayallarniŋ kiyim-keçäklirigä ait sšzlärdin biz šz dävridä uyğur hanim-qizliriniŋ kiyim-keçäk türliriniŋ kšpligini, šzgiçilikkä egä härhil fasondiki kiyim türliriniŋ bolğanliğidin, şundaqla toy-tškün, mehmandarçiliq kiyimliri, neka keçisi kelingä kiydürülidiğan otuğat vä hakazilar häqqidä yarqin mälumatlarğa egä bolimiz.
Alimlar kişilärniŋ kiyiniş aditini, yemäk-içmäk vä turuşluq šy-җayğa egä boluş aditigä ohşaş insanniŋ yaşaş vä moҗut bolup turuşidiki üç aldinqi şärtniŋ biri däp hesaplaydu. Tarihçi alimlar tepilğan kiyim-keçäklärni täkşürüp, insanlarniŋ tarihini üginişigä mümkin bolidiğan muhim amillarniŋ biridur. Büyük mutäpäkkür tilşunas alim Mahmut Qäşqäriy qamusiy äsäri “Türkiy tillar divanida” uyğur ayalliriniŋ šz dävridiki zebu-zenät buyumliriğa ait kšpligän närsilärgä izahät bärgän. Mäsilän:
Öktäk – hotunlar quliğiğa taqaydiğan altun yaki kümüç halqa, zirä (Juqarqi kitap, 1-tom, 142-bät).
Boz munçaq – bu ipar bilän süktin yasilidu, hotunlar taqaydu (Sük – amilä şirnisi, äräp yelimi vä ipar qoşup yasilidiğan birhil dora) (Juqarqi kitap, 3-tom, 167-bät).
Kupä – ayallar quliğiğa salidiğan halqiniŋ bir hili (Juqarqi kitap, 3-tom, 299-bät).
Sata – marҗan (Juqarqi kitap, 3-tom, 301-bät).
Kimsän – zenät üçün dopa vä şuniŋğa ohşaş närsilärgä taqilidiğan altun qadaq (Juqarqi kitap, 1-tom, 570-bät).
Boğmaq – altun yaki kümüçtin yasilip, üstigä qimmät bahaliq taşlar vä märvayitlar ornitilidu, neka keçisi yasanğan kelingä taqap qoyulidu (Juqarqi kitap, 1-tom, 610-bät).
Monçuq – monçaq. Zenät üçün boyunğa esilidiğan qimmät taşlar (Juqarqi kitap, 1-tom, 621-bät).
Tizilduruk – štükniŋ tumşuğiğa zenät üçün taqilidiğan täŋgilär (Juqarqi kitap, 1-tom, 686-bät).
But – birhil qimmätlik, çoŋ yeşil çäş (perezä) bolup, uluqlarniŋ oğul vä qizliri maŋliyiğa taqaydu. “Qiz but oridi – qiz perezä taqidi” (Juqarqi kitap, 3-tom, 166-bät).
“Türkiy tillar divanida” berilgän mundaq esil zebu-zenät buyumlirini ottura äsirlär vä uniŋdinmu ilgärki zamanlardin tartip uyğur qiz-ayalliriniŋ šzliriniŋ yarişimliq kiyişi vä esil zebu-zenät taqaş adätliriniŋ bolğanliğidin roşän dalalät beridu, bu faktlar şu dävirdiki kiyim-keçäk vä zebu-zenät buyumliri җähättiki hälqimiz mädäniyitiniŋ juquri däriҗidä bolğanliğini ispatlaydu.
Mahmut Qäşqäriy šz äsäridä uyğur ayalliriniŋ, hazirqi til bilän eytqanda, grim qiliş – yäni hšsün tüzäş – pädäzläş sän°itigä munasivätlik kšpligän sšzlärgimu izah bärgän. Mäsilän:
Äŋlik – äŋlik, hotunlar mäŋzigä sürtidiğan aç qizil boyaq (Juqarqi kitap, 1-tom, 156-bät).
Upu – upa (Juqarqi kitap, 1-tom, 116-bät).
Kirşänländi – upilandi, upa – äŋlik sürtti (Juqarqi kitap, 2-tom, 406-bät).
Qozandi – bezändi, yasandi, pädäz qildi (Juqarqi kitap, 2-tom, 220-bät).
Һä, uyğur hanim-qizliri uzaq tarihiy dävirdin buyan üzigä upa-äŋlik sürüş, qaş-kirpiklirigä hosma qoyuş ohşaş hšsün tüzäp grim qilişqa adätlängän. Buni juqarqi faktlar toluq ispatlaydu.
Ändi çaç asraş, uzun häm tom yaki inçikä šrümä çaç qoyuşmu uyğur hanim-qizliri üçün qedimiy tarihiy dävirlärdin beri davamlişip kelivatqan gšzällik än°äniliriniŋ biridur. “Türkiy tillar divanida” uyğur ayalliriniŋ uzun çaç qoyuş aditi, šrümä çeçi, yasalma çeçi vä hakazilar toğriliqmu qimmätlik uçurlarni bayqaş mümkin. Mäsilän:
Örgüç – šrümä çaç, hotunlarniŋ šrümä çeçi (Juqarqi kitap, 1-tom, 129-bät).
Önik – çupur çaç, hotunlarniŋ šçkä çupuridin qilinğan yasima çeçi (Juqarqi kitap, 1-tom, 182-bät).
Uyğur ayal-qizliri arisida uzun çaç qoyuş, çeçini tal qilip šrüş, umumän, çaçni asraş adätliriniŋ tarihiy yiltiziniŋ çoŋqur ekänligini juqarqi faktlardin yaqqal kšrimiz. Uyğur ayalliriniŋ çaç qoyuş, çaçni asraş mädäniyiti toğriliq mundaq bir mälumatni diqqitiŋlarğa havalä qilişni toğra kšrduq:
“…Uyğur qizliri qedimdin başlap uzun çaç qoyuşqa adätlängän bolup, çaç qoyuşta bir jürüş adätlär şäkillängän.
Uyğurlarda yatliq bolmiğan qizlarniŋ çeçi on bäş, on yättä, jigirmä bir, hätta qiriq bir tal qilinip tağ šrülidu, härgiz җüp šrülmäydu, hämdä mundaq toy qilmiğan qizniŋ peşanisidä kokul çeçi bolidu. Uniŋ (pattaŋ şilla) qismidiki sumbul çaçniŋ asti qismi ustira bilän çüşirip turulidu. Qizniŋ toyi bolidiğan küni uniŋ şilla qismi äŋ ahirqi qetim çüşirilidu.
Toy qilip ätisi yaki birqançä kündin keyin yatliq qilinğan bu qizniŋ kokul çeçi ikki täripigä qayrilidu. Uzun sumbul çeçi җüp šrülidu häm uniŋğa yaŋaq sekiläk çaç qoyulidu. Çaçni җüp šrüş yatliq bolğanliğiniŋ ipadisi hesaplinidu. Çaçniŋ bädiligä “çaç qoyuş toyi” štküzülidu.
Yatliq qilinğan ayal baliliq bolğanda, baliçuq çaç (kiçik šrümä çaç) qoyulidu, yaŋaq çaçmu bolidu.
Eridin ayrilğan yaş ayallar “җugan” deyilip, ular yaŋaq çaç qoyuş bilän birgä çeçini bäş, yättä, toqquz tal qilip tağ šrüvalidu. Bu tulluq bälgüsi hesaplinidu.
Nävrilik bolğan ayallarniŋ baliçuq, yaŋaq çaçliri bolmaydu, uzun çeçini ikki tal qilip šrüp, uni çaçtäŋgä bilän җüplävalidu.
Çeçini bir tal qilip šrüvalğan ayallar başqilarniŋ näzäridä šzigä är täläp qilip jürgän ayal däp qarilidu vä undaq ayallarni yaman kšridu.
Demäk, uyğur ayalliriniŋ çaç türigä vä sumbul çeçiniŋ җüp yaki tağ šrülgänligigä qarapla uniŋ qiz, çokan, җugan, nävrilik bolğan ayal, yaşanğan ayal vä ählaqsiz tul ayal… ekänligini päriqländürüvalğili bolidu. Şuniŋ üçün uyğurlar arisida ayallarniŋ çeçiğa alahidä ähmiyät bilän qaraydu (Abdukerim Rahman, Räväydulla Һämdulla, Şerip Huştar. “Uyğur urpi-adätliri”, “Ürümçi, “Şinҗaŋ yaşlar-šsmürlär näşriyati”, 156-bät).
Yasinip, beziniş, tariniş, kšrkämlik vä yarişimliq kiyiniş äzäldinla uyğur ayalliriniŋ gšzällikkä intiliş aditi bolup kälgän, ular šzliriniŋ gšzällikkä intiliş vä huşhoy täbässüm içidä yaşaş aditini şäkilländürgän. Biz juqarqi faktlardin uyğur ayalliriniŋ hšsün tüzäş, pädäzläş – grim qiliş, çaç šrüş ohşaş adätlirigä qançilik juquri dit bilän qariğanliğini kšrimiz, bu bolsa mädäniyitimizniŋ qedimiyliğini, gšzälligini namayän qilidu.
Bizniŋ jiraq äҗdatlirimiz buniŋdin miŋ jillar ilgirila kiyimlirigä däzmal selip kiyişkä adätlängän, bumu bir mädäniyät hadisisi bolup hesaplinidu. “Türkiy tillar divanida” bu häqtä mundaq mälumatlar berilgän:
Otuk – däzmal. Һanduva şäklidä bolidiğan bir parçä tšmür. Kiyimniŋ çaklirini tüzläş üçün uni qizitip basidu (Juqarqi kitap, 1-tom, 93-bät).
Ol tonini otidi – u tonini däzmallidi, u toniniŋ pürläşkän җaylirini tšmür parçisi bilän däzmallap tüzlidi.
Otidi – štüklidi, däzmallidi, däzmal saldi (Juqarqi kitap, 3-tom, 345-bät).
“Türkiy tillar divanidin” juqurida berilgän sšzlärniŋ izahliridin biz ottura äsirlär vä uniŋdin ilgärki dävirlärdä hälqimiz mädäniyitiniŋ räŋmu-räŋ mänzirisini kšrimiz.
Hälqimizniŋ äzäldin kelivatqan kiyim-keçäk än°änisidä, güllük ipäk rähttin tikilgän kiyimlärni kiyiş helä umumlaşqan. Bolupmu uyğur qizliri, ayallar härhil güllük vä näqişlik ipäk räht kiyimlärni kiyişkä mayil kelidu. Bu ähvalni Mahmut Qäşqäriy “Türkiy tillar divanida”: “Qiliqlinay desä qizil kiyär, yaray desä yeşil kiyär, yäni hotunlar eri bilän huş muamilidä bolmaqçi bolsa, qizil ipäk kiyim kiyidu; ğilҗiŋliq qilmaqçi bolsa, yeşil ipäk kiyim kiyidu. Bu maqal hotunlarni eriğa dayim huşmuamililik boluşqa ündäp eytilidu” (Juqarqi kitap, 1-tom, 512-bät) degän tämsil bilän nahayiti obrazliq täsvirligän. Äҗdatlirimiz äzäldin kelivatqan än°änä kšzqaraşliriğa benaän “qizil räŋ – hoşalliq vä şatliqniŋ, aq räŋ – sapliq vä qut-mubaräkniŋ, seriq räŋ – pärişanliq vä ğämkinlikniŋ, kšk räŋ – yaşliq vä bähit-saadätniŋ, qara räŋ – ğäm-qayğu vä musibätniŋ rämzi qilinğan” (“Uyğur urpi-adätliri”, 19-bät).
“Türkiy tillar divanida” hälqimizniŋ bäzi ayaq kiyimliri häqqidimu mälumatlar berilgän. Mäsilän, äsärdä “oğuq” sšzini izahlap: “Oğuq – štük yaki mäsiniŋ üstidin kiyilidiğan terä paypaq, yähtädäktä” däp täkitligän (Juqarqi kitap, 1-tom, 91-bät). Mana bu izahtin biz štük, mäsä vä terä paypaqtin, ändi ämäliyatta bolsa, kalaçtin ibarät üç hil ayaq kiyiminiŋ bolğanliğidin uçur beridu.
Juqarqi mälumattin biz qedimiy äҗdatlirimizniŋ ayaq kiyimgä alahidä ähmiyät berip kälgänligini yaqqal kšrimiz. Qedimiy äҗdatlirimizniŋ ayaq-kiyimliri içidä äŋ ätivaliq särhili, äŋ kšp vä käŋ dairidä kiyilip kälgini tarihi bäk uzun bolğan štüktin ibarättur.
Ötkän äsirniŋ 80-jilliri ŞUARda arheologlar Täŋriteğiniŋ җänubi vä şimalidiki qedimiy qäbrä-yadikarliqlar bilän däriyavadiliri vä qedimiy şähär, qäl°ä harabiliridin hälqimizniŋ birnäççä miŋjilliq tarihqa egä kšpligän mädäniyät yadikarliqliri bilän billä härhil štük nämunilirinimu tapqan. “…Qedimqi zamanlarda moşu ziminda tirikçilik qilip štkän äҗdatlirimizniŋ kiygän štükliri nahayiti sipta tikilgän bolup, uniŋğa işlitilgän ham material (mäsilän, ham terä, çäm, kšn, hromlarniŋ) puhtiliği, štüklärniŋ çämi, başliği, qonçi vä paşniliriniŋ mäzmutliği, boyaqliriniŋ helimu šŋmigänligi bilän arheologlarni häyran qaldurdi. Mäsilän, 1980-jili oktyabr'da Şinҗaŋ-Uyğur Avtonom Rayonluq Arheologiya tätqiqat orni Kroran täkşürüş otryadi Kroran rayonidiki Lobnor däriyasi bilän Kšnçi däriyasiniŋ şimaliy qirğiği, Tibän däriyasiniŋ tšvän eqinidiki qäbirstanliqta bir ayalniŋ җäsidini bayqiğan. “Kroran gšzili” däp nam berilgän bu ayalniŋ җäsidiniŋ putiğa buğa terisidä tikilgän štük kiydürülgän, štük buniŋdin 3800 — 4000 jil burunqi dävirdä tikilgän bolup šz peti turğan. Ötükniŋ räŋgi qeniq seriq, uzunluği 20 santimetr bolup, tumşuği eçilip qalğan, çämi bilän qonçi juŋ jipta tikip ulanğan. Jip izliriğa qariğanda jiŋnä işi bilän helä inçikä qilinğan. Ötük içidiki seriq juŋ eniq kšrünüp turidu.
1985-jili oktyabr'da Şinҗaŋ-Uyğur Avtonom Rayonluq arheologiya otryadi Çärçän nahiyäsidiki Zağŋunluq qedimiy qäbirstanliğidin buniŋdin 3000 jil burunqi bir är vä bir ayalniŋ җäsidini tapqan. Bu җäsätlärniŋ putiğa tizidin aşidiğan uzun qonçiliq güllük kigiz paypaq bilän buğa terisidin tikilgän štük kiydürülgän; štükniŋ räŋgi sus seriq bolup, štükkä işlitilgän kšn yumşaq, štük mäsigä ohşaydu. Bu hil uzun qonçiliq štük äҗdatlirimizniŋ täbiät bilän küräş qilişi, kesälliklärdin mudapiälinişi vä heyim-hätärdin saqlinişida alahidä muhim rol' oyniğan. Bu yadikarliqlarniŋ dävri 3000 jildin aşidu” (“Şinҗaŋ iҗtimaiy pänlär munbiri” jurnali, 2012-jil, 1-san, 23-bät).
Bu faktlardin biz äҗdatlirimizniŋ štük kiyiş mädäniyitiniŋ 4-5 miŋjilliq tarihqa egä eänligidin hävärdar bolimiz. Çünki uyğurlar diyarida yaşiğan qedimiy äҗdatlirimiz kiyim-keçäk quruluşiğa tolimu ähmiyät bärgänligini ispatlaydiğan mundaq maddiy dälil-ispatlar az ämäs.
Yadikar SABİTOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ