Qarliq taşlaş

0
9 ret oqıldı

Häliq eğiz ädäbiyatida umumlaşqan etnografiyalik ädäbiy oyunlarniŋ biri – qarliq taşlaş.
Roşänki, Noruz – baharniŋ roy kšrsitişi insanlarğa bir türlük şat-horamliq, ärkin näpäs äta qilğinidäk, qiş päsli kirişi bilän däsläpki yaqqan qarmu qut-bärikät, aqyolluq rämzi retidä ammini hoşalliqqa bšläp kälgän. Şuŋlaşqimu qarliq taşlaş här jili däsläp yaqqan qar şäripigä oynilidiğan oyun.
Qarliq taşlaş oyuniniŋ hälqimizniŋ ata käspi – dehançiliq bilänmu mälum därijidä munasiviti bar. Һämmimizgä mälumki, dehanlar etiz-eriq işlirini yäkünläp, hosulini jiğişturup bolğandin keyin däm elişqa çiqidu. At-ulaqlirini kütümgä elip, soqa-qoşlirini җšndäydu. İştin qoli boşap, vaqti yar bärgäçkä, qişniŋ uzun tünlirini oyun-tamaşä bilän kšŋüllük štküzüşkä tirişidu. Nätiҗidä qarliq taşlaş oyuni banisi bilän uyuşturulğan sorunlarniŋ ahiri mäşräpkä ulişip ketidu.
Qarliq taşlaş oyuniniŋ šz mäzmun-mahiyiti bar. Mäsilän, uniŋ ästäridä dehanlarniŋ hosulni mol-kšp eliş arzusi muҗässämlängän. İlgiri äҗdatlirimizda aq närsilärgä, yäni aptapqa, aq çeçäklärgä, qarğa siğiniş besim bolğan. Şuŋlaşqimu bu hil etiqat tirikçiliktä bähit-saadät, oŋuşluq-muvappäqiyätniŋ rämzi süpitidä ipadilängän.
Qarliq oyuniniŋ qaidisi boyiçä, birinçi qar yaqqanda jut adämliridin biri yeŋi qar yeğişi munasiviti bilän yezilğan “Qarliqnamini” kšŋli tartqan yeqinliriniŋ šyigä tuydurmay taşlaydu. Bu väzipä pinhan halda nahayiti ustiliq bilän orunlinişi şärt. Mäsilän, u šygä muhim iş banisi bilän kirivelişi lazim. Sahiphanniŋ diqqiti başqa yaqqa avuğan päyttä yaki sirtqa çiqip kätkändä, qarliqnamini kšrpä yaki kigiz astiğa äpçillik bilän tiqip qoyuş keräk. Andin hoşlişip talağa çiqip, säl neri barğanda: “Qarliq!”, däp vaqirap qeçişi şärt. Mabada šy egisi uni qoğlap tutuvalsa, qolini bağlap, üzigä küyä sürkäydu. Buniŋ bilänla çäklänmäy, şu qelipta at-eşäkkä tätür miŋdürüp, koça arilitip, mäsqirä qilidu. Bu işlarniŋ hämmisi kšpçilikniŋ guva boluşida yüz beridu. Nätiҗidä qarliq taşliğuçi җärimanğa jiqilidu vä jutdaşlirini yaki mäşräp ählini šyigä täklip qilip, dästihan yeyişqa mäҗbur bolidu. Ägär qarliq taşliğuçi qeçip qutulalisa, u çağda šy egisi җärimanğa jiqilidu. Yäni oyun qaidisigä muvapiq, «Qarliq çeyini» beridu.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ