Şairniŋ qälb asmini

0
51 ret oqıldı

Yeqinda şair Vil'yam Molotov ädäbiyathumar kitaphan ähligä šziniŋ «Qälbim asmini» namliq yeŋi poetikiliq äsärini sundi.
Mäzkür äsär muällipniŋ uyğur poeziyasidiki dadil qädimidin, uyğur bädiiy-estetik duniyasiğa içkiriläp kirip, yeŋi räŋmu-räŋ obraz yaritiş nişanida, päriqliq bir mäzmun vä şäkil izdäp tepiş yoliğa çüşkänligidin vä, şuniŋ bilän billä, kitaphan qälbidin šzigä has orun tutuşqa tirişivatqanliğidin eniq uçur bärdi. Şu tüpäyli, kitaphan uyğur ädäbiyatidiki varisliq җäriyanliriğa şahid bolupla qalmay, bälki milliy poeziyamizniŋ iqbaliğa ümüt bağlidi däp oylaymän. Umumän, şair kitaphan näzärigä ohşimiğan dit-hissiyatqa tolup-taşqan, insan kšŋül-küyigä qoyuq, җanliq vä bevasitä uttur täsir beridiğan räŋmu-räŋ lirik sšz ibarilirini tähirsizlik bilän sunğan. Buni bädiiy obrazlarğa diqqät qilğan kişi җäzmän bayqaydu.
Qiş jiğlaydu ägiz süyidä
Yär emidu aptap nurini.
Bu obraz zamaniviy uyğur ädäbiyatida uç tartivatqan «yopuq» poeziyasiniŋ täsiri! «Täklimakanğa dümlängän rohtin” orğuvatqan hissiyat.
Sägip kätti çüşüp säkratqa
Täbiätniŋ şerin uyqisi.
Aşiq qilip oyğaq hayatqa,
Ümüt berär bahar tuyğusi.
Bäzidä şairniŋ hoşalliq käypiyatliri eçiniş tuyğuliriğa almişip, kitaphanni ğäyri illiq sezimlar ram qilivalidu.
Bolmisimu kšŋüldä,
Qilçilikmu yaman oy.
Nemä üçün šmürdä,
Başqa çüşär eğir koy!?
Bäzidä lirikiliq qährimanniŋ nahayiti eçinişliq däqiqiliri vä ümütsizlik eqidiliri kitaphanni šzigä äsir-tutqunluqqa mähküm qilip, җiddiy çirmavalğandäk.
Şundaq nazda җilvä qilip çüşkünlük,
Tirişidu jürigimgä kirişkä.
Undaq çağlarda şairniŋ nazuk qälbi uyğurniŋ beşiğa çüşkän qismätkä bir däqiqimu süküt saqlap turalmaydu. Bäzidä uştumtutla rohiy tähirsizlik, parakändilik vä horluqqa tšzmäydiğan tuyğular qaplap, milliy kimlikni suslaşturidiğan eqidä, oy çaçmiliriğa ot çeçilidu. Qandaqtu tuyğu bohrini päyda bolup, qälb isiyani kštirilidu. U çağda äriklik vä hurluqniŋ mahiyitini näq çüşinisiz. Bäzibir päytlärdä birhilliq vä tipik obrazlar («çarçidim», «bilim – bähit açquçi» obrazliri) päyda bolsimu, amma uni qobul qilişqa mäҗbur bolisiz. Kšpligän misralar qälbiy azaplar-qiynilişlar arqiliq vuҗutqa kelip, äsärniŋ mäzmun vä şäklini beyitidu. Bumu täbiiyliktin inkas.

Äsärlär mäzmuniğa çoŋquriraq çšküşkä tirişsiŋiz, hämmä misralarda zehin tuyğuliriniŋ hilmu-hilliğini his qilalaysiz. Demäkçi, insanğa başqilarniŋ kamçiliğini kšrüş yenik bolğini bilän, lekin šzi häqqidä häqiqätni eytiş müşkül. Vil'yam bu җähättin ob°ektiv. Şu säväptin siz bir sämimiyät duniyasiğa kirip ketisiz:
Keyik yatmay işängän tağlirimğa,
Üşşük kelip kšklämdä bağlirimğa.
Bu hil realliq sizni mäptun qilmay qalmaydu. Bäzi çağda nemigä äsir qilinğiniŋizni keyinla çüşinisiz. Bäzi şeirlarda açquçluq vä ästärlik süpät alğan sšz-ibariliri kšpligän misralar bilän bir-birigä siŋişip, çirmişip, җuğlişip ketidu. Şuŋlaşqa kšpligän şeirlar mäniviy bir tutaş. Mäsilän, «Qariyağaç» namliq şeir ilgärki «Qiş häqqidä üç türlük oy», «Biz seğinğan bahar» qatarliq şeirlarniŋ mäntiqiliq ideyaviy-estetikiliq davami. «Adäm rohini çiritidiğan on illät häqqidiki on onluqmu», yäni keyinki «adäm rohini güllitidiğan on hislät häqqidiki on onluqmu» näq şundaq. Çünki şair bu äsärliridä kitaphanğa alahidä bir hususiy tärtip vä içki hatirҗämlikni bärpa qilalaydiğan şäkil-halätni täklip vä tärğip qilidu. Çünki u bügünki säyasiy vä iҗtimaiy mäsililärgä bevasitä җavap izdäydu. Qiziqarliği, bu qälbiy qiziqiş ob°ektivliq bilän billä sub°ektivliq hususiyätkimu egä. Muällip yeŋi bädiiy luğät päyda qilipla qalmay, bälki u äsärniŋ yeŋi bir ideyaviy qatliminiŋ bar ekänligidin uçur berip turidu. Därväqä, bu yšniliştä yeŋi obrazlarni bayqaveliş täs ämäs. Mäsilän, muällip asta simildap yaqqan yamğurni «yeŋi çüşkän» kelingä qiyas qilidu. Äsli «yamğurğa» iltiҗa şeiri, kšpligän äsärlärniŋ içidiki äŋ yahşisi desimu bolidu. Bu – mäğrurluqniŋ bir rämzi, Һärqandaq tähditkimu zor qudrät barliğiniŋ misali. Zor rohiy qarşiliqqa muҗässämlängän etiqat. Şuŋlaşqa kitaphan:
Jüginiŋni qoyuvät,
Yaqqin yamğur, quyuvät.
Qara basqan ziminni,
Sägitip bir juyuvät.
– degän misralarni oquğinida alahidä rohiy mädät alidu. Käypiyati kštirilip, ümütvarliq käypiyat-sezimliri küçiyip ketidu. Däl şundaq şeirlarniŋ biri – «Qalmidi». Muällipniŋ bu şäriq poeziya uslubida yezilğan tunҗa şeiri bolsa keräk. Şeir 12 bänttin ibarät. Därru diqqätni tartivalidiğan närsä şuki – u šlçämlärniŋ tärtivi, ritm şäkliy birligi. Sšzlär misralarda ünçä-marҗan hali bir säpkä tiziqliq. Qandaqtu-bir estetikiliq tuyğuniŋ partlişiğa imkan yaritip turidu. V.Molotov yeŋi dolqun iҗatkarliriğa nisbätän, «män başqa bir şair, heçkimgä ohşiğum kälmäydu» däp turğandäk. Rast, Vil'yam Molotov zamaniviy uyğur poeziyasidiki yeŋi bir dolqun väkili. Uniŋ duniya-realliqni täsävvur qilişi häqiqätänmu başqiçä.
Häyriyat, muällip yeŋi uyğur poeziyasiniŋ şäkilliniş än°änä-җäriyanliriğa işäşlik halda yetäkçilik qilivatmaqta. Bügünki taŋda u «Varis» ädäbiy-iҗadiy birläşmisiniŋ räisi süpitidä milliy ädäbiyat durdanä-ğäznilirimizgä varisliq qilmaqta. Şuŋa kitaphanlar uniŋ «Sirliq aläm», «Kšk bšrä ävladimän», «Yultuzlarda armanlar», «Qälbim asmini» qatarliq kitaplirini nahayiti illiq qarşi aldi. Täkitläymänki, bu milliy ädäbiyatimizğa qoşulğan birkişilik ğäznä-tšhpä. Şu säväptin şair mädäniyät vä sän°ät sahasi boyiçä Dšlät stipendiati atilip, aliy mukapatlarğa erişişi täsadipi ämäs. Bu mukapat җariy qilinğanda şair-yazğuçilirimiz bilän billä kitaphanlirimizmu šzliriniŋ hoşalliğini yoşuralmidi. Çünki bu hil mukapatlar milliy ädäbiyatimizda kam uçraydiğan bir ähvalğa aylinip qelivatqanliği häqiqät. Yaş şair üçün šz iҗadiyitiniŋ mukapatqa layiq däriҗidä qobul qilinişi – u zor bähit vä rohiy mädät. Bu kitaphan üçünmu zor ümütvarliqtin beşarät beridu.
Vil'yam Molotovniŋ şeirliriğa has yänä bir mšҗüzä – u än°äniviy realizm sän°itigä varisliq qilip, Jämşit Rozahunovniŋ iҗadiyitini ülgä süpitidä tonup-bilişi. Җ.Rozahunov ohşaş, turmuştin vä real hadisilärdin pälsäpäviy çoŋqurluqni izdäydu. Bäzi turmuşqa ait mavzular («İnim juttin kälgändä», «Anamğa», «Dadamğa», «Dostluqniŋ qädrini bilmigän bir adämgä») päriqliq halda baş kštirip turidu. Öz ailisidiki šzgirişlär vä tonuş-bilişlärara munasivätlär uniŋğa aram bärmäyvatqandäk. Şuŋlaşqa kitaphan Vil'yam Molotovniŋ iҗadiyitidin ikkinçi bir ästärlik mänani izdäşkä intilidu. Yaşlirimiz bu mavzularğa toliraq kšŋül bšlüp kälmäktä. Bumu poeziyadiki bir qiltaq. Oy-pikir, ritmniŋ almişiş tezliği mäptunkarliq tartsimu, amma ahirqi nätiҗidä ular bir idilliya-mäniviy turaqliqqa mähküm. Bäzidä addiyliqniŋ bir timsali-süpiti namayän boluşi ehtimal. Uyğur poeziyasi tarihiy mahiyättin alidiğan bolsaq, u mšlçärläş dairisigä siğmaydiğan bir muhit! Şähsän män Yüsüp Has Һaҗipniŋ “Qutadğu biligi” bilän Älişir Navaiyniŋ «Mähbubul qulubidiki”, Zäliliyniŋ «Zäpärnamä» bilän Hirqitiyniŋ «Muhäbbätnamä vä mehnätkamdiki” muräkkäplik sirini eçivetişkä qaritilğan intilişlarni haliğan bolar edim. Qançä dävirlär štsimu, klassitsizm än°äniliriniŋ şu muräkkäplik petiçä qelivatqiniğa häyranmän! Şübhisiz, şair bu alämgä şuŋğiğan vaqit u poetikiliq iҗadiyättiki ornidin çiqip ketişkä muvapiq bolup, «teriq ohşaş tšşük qaptin çeçilğan» oylirini šz mäyligä qoyuvetiş» tüpäyli, şäriq vä bay fol'klorluq ädäbiyatimizdin zor ilham küç-quvät alidiğanliği täbiiy.
Bu җähättin här halda meni şähsän yänä hursän qilip, huşhoyluq hiyal därgahiğa tartip turuvatqan yänä bir mäzmun-mahiyät häqqidä tohtalmisam bolmas. U V.Molotovniŋ bügünki yaşlar täsävvuridiki uyğur poeziyasiniŋ işigini käŋ eçivetişkä bolğan tämkinligi-hahişidur. Başqiçä eytqanda, mäniviy hayat dairisini tehimu zoraytivetişqa intiliş.
Muällipniŋ şeirliri šzbäk, qazaq, türk vä rus tillirida yoruq kšrdi. Öz novitidä u äzärbäyҗan, türk, qazaq vä rus şairliriniŋ äsärlirini uyğur tiliğa tärҗimä qilip šzläştürdi. Muällip iҗadiyitidiki bu yeŋi roh, uniŋ Türkstan yaş yazğuçilar qurultiyiğa väkil bolup, säpärgä atlinişi bilän çämbärças bağliq däp oylaymän. U häliqara Uyğur Penklubiniŋ yaritip bärgän mümkinçiligi tüpäyli, Evropa duniyasiniŋ qaynimiğa şuŋğidi. Bu şairniŋ qälbiy halitini, qälb asminini šzgärtmäy qoymidi, älvättä. Kitaphanniŋ moҗudatliqni tonuş täsiratiniŋ silkinip ketişiniŋ sävävimu şu. «Qälbim asmini» mana moşundaq lävzi-süpätlärgä tolup-taşqaçqa, uniŋdiki ärzimäs kamçiliqlar häqqidä tohtilişni haҗätsiz däp bildim.

Alimҗan TİLİVALDİ,
filologiya pänliriniŋ
doktori.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ