Mehrivan musulmanlardin bolayli

0
220 ret oqıldı

«Һäqiqätän, din deginimiz – yenikçilik. «Dindin eşip çüşimän», däp mämädanliq qilğan adäm bäribir ahirida mäğlup bolidu. Şundaq ekän, härbir işta toğra häm ottura yolni tutuŋlar. Һärbir işni mümkinqädär vayiğa yätküzüp orunlaşqa tirişiŋlar. Mana, şu çağda hoşal boluŋlar…». Bu – Muhämmät päyğämbärniŋ sšzi. Һädis İslam dinini qiyinlaşturuşqa, ibadät mäsilisidä häddidin ziyadä mänmänçilikkä berilişkä bolmaydiğanliğini çüşändürüvatidu.

Şämşidin AYuPOV,
“Uyğur avazi”

Yoşuridiğini yoqki, bügünki kündä insanlar täräqqiyatniŋ mälum bir pällisigä kštirilsimu, tehiçä bir-birigä degän düşmänliktin, talaş-tartiş yaki qästlişiş ohşaş hünük illätlärdin ayrilalmayvatidu. Bu җäriyan vaqit štkänsiri tehimu käskinläşmäktä. Niyiti tüzük, äqli-hoşi җayida, aŋ-säviyäsi yetilgän kişilär uni bilip, kšrüpla qoymay, «Moşu adäm balisiğa nemä yetişmäydu, zadi?» degän soalğa җavap izdäydu. Adämniŋ düşmini – adäm bolğan keyinki dävirlärdä duniyadiki ekstrimistik vä terrorliq härikätlärdin beguna insanlarniŋ qeni tškülüşi härqandaq äqli-hoşi tüzük adämni oylanduridiğanliği sšzsiz. Rast, duniyada dinni çümpärdä qilğan, çekidin aşqan radikalliq toplarniŋ türi kšp. Äynä şundaq diniy eqimlarniŋ qatariğa qoşuluşni mähsät qilğan vä teçliq hayatni tärk qilip, çegara atlap, toğra yoldin adaşqanlarniŋ kälgüsi täğdirimu, älvättä, kişini täşvişländüridu. İslam dininiŋ tarihiğa näzär taşlisaq, Muhämmät päyğämbärmu šz zamanisida šzigä huҗum qilğan düşminigä qarşi uruşup, ikkinçi vätini – Mädinini qoğdiğini mälum. Amma heçqaçan teçliq hayatta šmür sürüvatqan älgä berip qirğinçiliq qilmiğan. Muhämmät äläyhissalam musulman äskärlirigä dayim: «Allaniŋ ismi bilän atliniŋlar, Allaniŋ vä Ümmitiniŋ dini bilän meŋiŋlar. Yaşanğan adämni, balini, ayalni šltürmäŋlar…» degän. Ändi ataqliq hälipä Äbu Bäkir: «Mevä däriğini käsmäŋlar. İmarätni väyran qilmaŋlar. Qoy bilän tšgini päqät istimal qiliş üçünla boğuzlaŋlar…», däp җanliq vä җansizğa mehrivanliq sezimini bildürgän. Mana moşu hildiki mälumatlarni diniy kitap vä jurnallardin oqup oltirip, bäzidä «moşu bizniŋ zamandaşlirimizğa mehrivanliq yetişmämdekin?..» degän oy kelidu…
Rast, hazir adämlär jirtquç hayvanlardin, täbiiy apätlärdin qorqmaydu. Äksiçä, šziniŋ qayaşi – adäm balisidin täşvişlinip hayat käçürmäktä. Qaysi yärgä barsiŋiz, šylärniŋ, mähkimä-idarilärniŋ hämmisini degidäk quralliq küzätçilär küzitivatqanliğini kšrisiz. Nemişkä? Sävävi, hazir adäm adämdin qorqidiğan zaman boldi! Biz «adäm adämni izzätläş arqiliqla» duniyada teçliq ornaydiğanliğini alliqaçan untuğan ohşaymiz.
Päyğämbirimiz Muhämmät äläyhissalam: «Һäqiqitidä silärniŋ qanliriŋlar, mal-mülküŋlar bir-biriŋlar üçün qädirlik, qol selişqa bolmaydu…», däp väsiyät qaldurğan edi. Demäk, gunasiz adämgä, uniŋ hayatiğa, şähsiy mülkigä yaki vijdan-nomusiğa munasivätlik qandaqtu-bir zulum, basqunçiliq qilişqa äsla bolmaydu degän sšz. Bu – islamniŋ asasiy qaidisi. Ägär biz šzimizni musulman däydekänmiz, bir-birimizgä mehrivan bolayli!.. Dilimizğa azar berip, bir-birimizni ränҗitmäyli. Yamanliqtin neri bolup, yahşiliqni tärğip qilayli.
Moşu yärdä oquğuçiliq dävirlärdä oquğan äräp häliq çšçäkliriniŋ birini misal süpitidä kältürüp štüşni muvapiq kšrüvatimän. Uniŋ qisqiçä mäzmuni mundaq: burunqi zamanda nahayiti çoŋ bir şähär bolğan ekän. U şähärniŋ hälqi äsli šm-inaq, iman-etiqatliq, bayaşayät yaşaptekän. Jillar štüp, päydin-päy bu şähärdin heliqi šm-inaqliq, iman-etiqatliq, bayaşayätçilik ketiptu. Şähär hälqiniŋ šzara җedäl-maҗraliri çekigä yetip, Hudani ğäzäpländürüptu. Şuniŋ bilän Yaratquçi bu şähärni yoq qilip, hälqini kümpäyküm qilişqa periştälärni ävätiptu. Periştälär bu şähärni yär bilän yäksän qilivätmäkçi bolup, asmandin çüşüp qarisa, şähärdä tehiçä šm-inaq yaşavatqan yahşi adämlärmu bar ekän. Buni kšrgän periştälär pütkül şähär hälqini kümpäyküm qilip, şähärni düm kšmürüvätsä, u çağda heliqi iҗil-inaq, iman-etiqat bilän yaşavatqan kişilärgä ziyan yetip, ularniŋmu hayat qalmaydiğanliğini oylap, ularniŋ ugaliğa qalsa, Hudaniŋ ğäzäplinişidin ändişä qilip, Yaratquçini kšrgänliridin vaqip qiptu. Yaratquçi buni aŋlap, periştälärgä kümpäyküm qilişni aldi bilän näq şu yahşilardin başlaşni buyruptu. Periştälär buniŋ sävävini sorisa, Yaratquçi: «Bu şähärniŋ hazirqidäk küngä qelişi näq şu yahşilarniŋ yahşiliqni päqät šzi üçünla izdäp, tärğip qilmiğanliğidin vä yamanlarniŋ naşayin işlirini kšrüp turup, kšrmäskä selivalğanliğidin, ularğa yamanlarni çüşändürüşkä intilmiğanliğidin bolğan. Şuniŋ üçünmu ularmu ohşaşla җazağa layiq», däp җavap beriptu…
Bu çšçäk bir qarimaqqa, nahayiti addiydäk bilinsimu, amma uniŋ ahirqi hulasisi kişini çoŋqur oyğa salidiğini täbiiy. Çšçäktä tilğa elinğan yahşilar nemä üçün yamanlar bilän täŋ, yänä kelip, yamanlardin buruniraq җazalinidu? Bu oylinişqa ärziydiğan mäsilä, yahşilarğa agahnamä…
Aççiq bolsimu, etirap qilişimiz keräkki, biz bügün iҗtimaiy ählaq eğir bohranğa duç kälgän, adämlär otturisidiki işänçä, mehir-muhäbbät, vädä-vapa aҗizlaşqan, ata-bala, är-ayal otturisidiki haya-pärdä jirtilğan, guna tuyğusi yoqilişqa qarap yüzlängän, şähsiy mänpiyät birinçi šlçämgä aylanğan, yahşiliq bilän yamanliq päriqländürgüsiz däriҗidä girälişip kätkän dävirdä yaşavatimiz. Yahşiliq, vijdan, har-nomus häqqidä säpsatalar kšp bolğansiri, җämiyät buzulmaqta.
Eçinarliği, ğayä-etiqatiniŋ tayini yoqlar iman-etiqat, insap, vijdan, ğayä toğriliq kšp sšzläydiğan boldi. Ömlük, ittipaqliq toğriliq gäp qilidiğan bäzi aptappälläz kişilärgä qaraydiğan bolsaq, birlişiş, šmlüşiş tärğibati ularniŋ päqät eğizidiki säpsatadin başqa heçnärsä ämäs. Uniŋdin başqa birlik, šmlük vä yahşiliqni tärğip qiliş başqilar aldida yahşi täsir qalduruş vasitisi bolup, ular bu häqqidiki tärğibatini abroy qazinişniŋ qurali qilivalğan…
Sir ämäski, bügünki kündä mustäqil dšlitimizniŋ pütünlügigä asasiy hovup sirttin kelivatqan yat diniy eqimlarniŋ iş-härikätliridin tuğuluvatidu. Hälqimizniŋ äsirlär boyi şäkillängän diniy-mäniviy häm mädäniy qädriyätliri uşbu toplar täripidin ayaq-asti qilinivatidu. Җämiyät härhil diniy kšzqaraşlarğa bšlünüp, bir-biridin aҗraşqa başlidi. Bu – elimizniŋ pütünlügigä qarşi yšniliş alğan çoŋ hovup. Eçinarliği, tarihi bilän štmüşini, dini bilän tilini, urpi-aditini, räsim-yosunini bilmäydiğan bügünki ävlatniŋ arisida «taza islam» şiariğa aldinip, diniy radikallarniŋ käynidin ägäşkänlär päyda boluvatidu. Ularniŋ bäziliri tuğulğan yerini taşlap «җihadqa» kätsä, yänä birliri än°äniviy din җamaitiniŋ iş-härikätlirini bid°ätkä çiqirip, şirik dävatidu.
Täkitläş keräkki, äl birligi bilän diniy pütünlükkä hovup tuğduridiğan mundaq birtäräplimä pikirlär bilän küç qolliniş arqiliq kürişiş iҗabiy nätiҗä bärmäydu. Bu hildiki ideologiyalik hovupqa ilmiy җähättin җavap berişimiz lazim. Uniŋ üçün, birdin eytqan bolar eduqki, islamşunasliq mäktivini rivaҗlanduruş täläp qilinidu. Undaq bolğini, bügünki kündä kšpligän dšlätlär šzlügi bilän šz diniy ideologiyasini yeŋilap, šz diniy mäktivini şäkilländürüpla qoymastin, uni tehimu rivaҗlanduruşniŋ käynigä kirivatidu. Mäsilän, Malayziya, Özbäkstan, Çeçenstan vä başqimu birqatar mämlikätlär štmüşigä tayinip, šzigä has mäktäplirini täräqqiy ätküzüş yolida meŋivatidu. Bizniŋ elimizdimu alämşumullaşturuş opqiniğa jutulup kätmäs üçün, šzimizniŋ diniy bilim beriş därgahlirimizni җanlanduruşqa häm rivaҗlanduruşqa intilğinimiz toğra.
Mämlikätlik-konfessionalliq munasivätlärniŋ qazaqstanliq ülgisiniŋ asasidiki ähmiyätlik qaidä – diniy tšzümlük. Mana moşu qaidä Qazaqstanğa turaqliq vä täräqqiy ätkän mämlikät boluşqa yardämläşti vä hazirmu yardämlişivatidu. Şuniŋ bilän billä, dšlätlik-konfessionalliq munasivätlärniŋ paydiliq ülgisini izdävatqan çät mämlikätlärgä bu misal bolmaqta. Biraq Qazaqstanda başqa dšlätlärdikidäk diniy-säyasiy bšlgünçilikniŋ hovupi barliğinimu untumişimiz keräk.
Mälumki, 1992-jilniŋ yanvar' eyida diniy ärkinlik toğriliq qanun qobul qilinğandin keyin, elimizgä şuŋğiçä avam häliqkä namälum bolğan yeŋi än°äniviy ämäs dinlar şuŋğup kirişkä başlidi. Ularniŋ bäziliri destruktivliq mähsätlärni kšzlidi. Qanunniŋ yenikçiligi radikalliq diniy vä ekstremistik ideyalärniŋ tarilişiğa yol açti.
Täkitläş keräkki, Konstitutsiyaniŋ 5-babiniŋ 4-maddisida «Җumhuriyättä diniy asastiki partiyalär paaliyitigä yol berilmäydu» deyilgän. Mäzkür hoquqiy norma Dinlar toğriliq Qanunniŋ 4-babiniŋ 2- maddisidimu eniq kšrsitilgän: «Diniy şäkildiki partiyalär vä başqimu säyasiy täşkilatlarniŋ, şundaqla diniy birläşmilärniŋ säyasiy partiyalär paaliyitigä arilişişiğa yaki ularğa maddiy yardäm kšrsitişigä yol qoyulmaydu. Diniy birläşmilärniŋ hizmätçiliri säyasiy җäriyanğa päqät šziniŋ namidinla başqa grajdanlar bilän billä qatnişalaydu», deyilgän. Älvättä, qanun dairisidä bäkitilgän uşbu qaidä härhil konfessiyalär arisida teçliq munasivätlärni saqlaşqa qaritilğan vä u elimizdiki turaqliqni mustähkämläşkä mümkinçilik yaritidu.
Därväqä, din sahasida oŋuşluq dšlät säyasitini şäkilländürüş – kün tärtividiki muhim mäsililärniŋ biri. Bügünki kündä din sahasida utumluq dšlät säyasitini şäkilländürüş intayin ähmiyätlik bolğanliqtin, mustäqil Qazaqstan tarihida däsläpki qetim Qazaqstan Җumhuriyiti Diniy işlar vä grajdanliq җämiyät ministrligi täripidin Qazaqstanniŋ din sahasidiki dšlät säyasitiniŋ 2017 – 2020-jillarğa bälgülängän kontseptsiyasiniŋ layihisi täyyarlinip, QҖ Һškümitiniŋ qarari qobul qilindi. Mäzkür kontseptsiya din sahasidiki dšlät säyasitiniŋ asasini täşkil qilidiğan dinlarara razimänlikniŋ qazaqstanliq modeliğa tayanğan häm din sahasini rätläş bilän yetildürüşni kšzdä tutqan halda täyyarlanğan. Umumän, Kontseptsiyani duniyada şäkillängän geosäyasiy ähvallarni, içki vä taşqi hovuplarni inavätkä alğan halda, Qazaqstanniŋ behätärligi bilän turaqliqliğini mustähkämläşkä asaslanğan muhim hšҗҗät däp qobul qilişimiz keräk.
Kontseptsiya Tunҗa Prezident – Elbası Nursultan Nazarbaevniŋ «Keläçäkkä nişan: mäniviy yeŋiliniş» programmiliq maqalisi bilän uyğun kelidu. Şundaqla uniŋda elimizdä diniy bilim beriş sistemisini rätläş, šsmürlärni diniy hizmätkä qanunsiz җälip qilişniŋ aldini eliş, diniy ädäbiyatlarni taritiş tärtivini bir izğa seliş ohşaş kšpligän mäsililärni häl qiliş qaraşturulğan. Umumän, din sahasidiki dšlät säyasitini toğra vä utumluq şäkilländürüşni mähsät qilğan mäzkür kontseptsiyaniŋ ähmiyiti intayin zor.
Elimizniŋ dšlät säyasitiniŋ dinğa etiqat qiliş mäsililirini rätläş sahasidiki äŋ asasiy utuği – konfessiyalärara җaŋҗallarniŋ yüz bärmişi. Bu kšpetnikiliq, kšpkonfessiyalik dšlät üçün intayin muhim. Buniŋdin başqa Qazaqstan duniya sähnisidä duniyaviy integrator märtivisigä egä boldi. Bizniŋ ändiki mähsitimiz – bügünki küngä qädär atqurulğan işlarniŋ yšnilişini buzmay, izgü paaliyätlirimizni päydin-päy davamlaşturuş. Uniŋğa moşu mustäqil dšlättä paravän hayat käçürüvatqan härbirimiz at selişişimiz tegiş.

Yeŋilinişqa qarap yüzlinäyli

Därväqä, mustäqillikniŋ däsläpki eğirçiliqliri artta qalğandin keyin, säyasät vä ihtisat bilän billä, elimizniŋ mäniviy hayatiğimu diqqät bšlünüşkä başlidi. Mäsilän, «Җämiyätlik razimänlik vä säyasiy täqipläş qurvanlirini hatiriläş jili (1997-j.), «Häliq birligi bilän milliy tarih jili» (1998-j.), «Ävlatlar birligi vä varisliq jili» (1998-j.) käbi izgü başlanmilar arqiliq yoqatqinimizni äsligä kältürüşkä, mänaviyattiki kam-kotimizni tügälläşkä intilduq. Şundaqla Tunҗa Prezident – Elbası Nursultan Nazarbaevniŋ «Mädäniy miras» programmisi (2003 – 2006-j.j.) dairisidimu tarih bilän mänaviyat sahasida tilğa alarliq tätqiqatlar jürgüzüldi. Bu täşäbbuslar millät mänaviyatiğa sezilärlik nurini tšküp, štkän bilän bügünniŋ tarihiy varisliğini aşurdi desäk, mubaliğä bolmaydu.
Mänaviyat – dairisi käŋ, çäksiz bir duniya. Ändi uniŋ çoqqisiğa yetişkä mälum bir täşäbbusniŋ yaki bälgülängän mälum bir vaqitniŋ yätmäydiğini eniq. Şuŋlaşqa mänaviyat mäsilisimu dšlätniŋ dayim diqqät-näzäridä boluşi keräk. Çünki dšlät mänaviyatqa kšŋül bšlüş arqiliq җämiyättiki härhil illätlär bilän naşayin adätlärniŋ vä җinayätlärniŋ aldini elip, häliqni mäniviy yüksäldürüp, mädäniyätni parasät çoqqisiğa elip çiqalaydu.
Elimizniŋ Tunҗa Prezidenti – Elbası Nursultan Nazarbaev «Keläçäkkä nişan: mäniviy yeŋiliniş» namliq programmiliq maqalisini elan qilip, «Biz yeŋiliniş yolida äҗdatlardin miras bolup, qenimizğa siŋgän, bügünmu tomurimizda eqivatqan izgü hususiyätlirimizni qayta tiklişimiz haҗät» dedi. Şundaqla härbir sahada šzigä has yeŋiliniş iş-paaliyätlärni җanlanduruşniŋ zšrürligini alahidä täkitläp štti. Elbasıniŋ bu täşäbbusidin keyinla, «Ruhani jaŋğıru» programmisi qolğa elindi. Şuniŋdin keyin elan qilinğan «Uluq Dalaniŋ yättä qiri» maqalisimu äynä şu «Ruhani jaŋğıru» programmisiniŋ davamidur. Ändi Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Prezidenti Qasım-Jomart Toqaevniŋ qazaqstanliqlarğa yolliğan «Konstruktiv җämiyätlik dialog –Qazaqstanniŋ turaqliqliği vä güllinişiniŋ asasi» Mäktübidä «Konstruktivliq җämiyätlik dialog – šmlük bilän turaqliqniŋ asasi. Elbasımizniŋ «Äl birligi – äŋ esil qädriyät» degän qanatliq sšzi – bizniŋ šzgärmäs qaidimiz. Mänzilimiz – eniq, yolumiz – oçuq. Һämmimiz bir bolsaq, elimiz buniŋdinmu zor utuqlarğa yetidu däp işinimän!», deyilidu. Şundaq ekän, šmlük bilän turaqliqni, bärikät bilän birlikni tuğ qilğan halda, mäniviy yeŋilinişqa qarap yüzlinişkä intilayli. Bärikät bilän birlik, äqil bilän parasät häqiqätänmu bizni alğa başlap maŋğusi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ