Çoŋ Aqsu – qutluq jutum

0
159 ret oqıldı

(Ahiri. Beşi štkän sanda).
1931-jili «Ğäyrät» kolhozi ikkigä bšlünüp, biri “Kalinin”, yänä birsi «Ämgäk» kolhozi däp ataldi. 1932-jili bolsa, bu ikki egilik yaŋlivaştin «Ämgäk» kolhoziğa birläştürüldi. Birläşkän kolhozniŋ räisligigä Ömär Musaev saylandi.
Atalğan jilda häliqniŋ savati toluq eçilmiğan, boluvatqan šzgirişlärni eniq çüşänmäslik, insan tarihida qurulğan birinçi täҗribä bolğan kolhoz quruluşiniŋ däsläpki päytliridä ihtisadiy-iҗtimaiy, mädäniy-diniy munasivätlär, täşkil qilğuçilarniŋ bilim vä täҗribiliriniŋ härhil boluşi, dehanlardiki pişip-yetilmigän aŋ-sezim däriҗiliri kolhozni täşkil qilişta, işläpçiqirişni, yeza egiligini toğra yolğa qoyuşta qiyinçiliqlarni päyda qilğan edi. Yeŋi җämiyätni çüşinälmäyvatqan aŋ-sezimi tšvän dehanlarniŋ arisida bäzilär qaymuqqan halda keläçiginiŋ qandaq boluşini bilälmäy, şu çağdiki sinipiy düşmänlär täsirigä çüşüp qalğanlarmu boldi.
1932 — 1933-jilliri Çoŋ Aqsu yezisida dehanlarniŋ bäziliri şundaq tätür täşviqat vä turmuş qiyinçiliği aqivitidin kolhozniŋ mal-mülkigä hiyanät qilişqa başlidi. Nätiҗidä ändi-ändi putiğa turuvatqan kolhozniŋ ihtisadi naçarlaşti. Biraq partiya rähbärliginiŋ yol-yoruqliri kolhoz tüzüminiŋ ävzälligini çüşändürüp, täşviqat-tärğibat işlirini küçäytiş vä kolhozçilarniŋ pidakarliq ämgigi nätiҗisidä kolhozniŋ ihtisadiy rivaҗlinişi yolğa qoyuldi. Kolhoz täräqqiyatida bolupmu tehnikiniŋ atqurğan roli çoŋ boldi. Җay-җaylarda maşina-traktor stantsiyaliri quruluşqa başlidi. Çoŋ Aqsuda 1935-jili nahiyä boyiçä birinçi MTS quruldi. Uniŋ däsläpki vaqitliq mudiri bolup Evgeniy İvanoviç Basyuk tayinlinidu. Bu şähsniŋ mudir bolup qelişiniŋ sävävi qiziqarliq.
1935-jili 8-fevral'da Çoŋ Aqsu yezisiniŋ klubida nahiyälik partiya konferentsiyasi štidu. Nahiyälik partiya komitetiniŋ birinçi kativi bolup ilgiri Yarkänt MTSida säyasiy bšlümniŋ başliği bolup işlävatqan Märüp İbragimov saylinidu. Keyin nahiyälik Keŋäş iҗraiy komitetiniŋ räisi bolup Abdurusul Roziqulov, Çeläk nahiyälik komsomol komitetiniŋ kativi bolup işlävatqan Şakir Turdiev Uyğur nahiyälik komsomol komitetiniŋ birinçi kativi bolup saylinidu.
Bizniŋ aldimizda turğan äŋ muhim problemilarniŋ biri –rayondiki dehançiliq işlirini mehanikilaşturuştin ibarät edi, – däp yazğan edi Şakir Turdiev. – Mehanikilaşturuş degändä hazirqidäk däriҗidä nädä?! Rayonda birmu traktor yoq edi. MTS bolmiğan. Һazirmu esimda – bir küni rayonğa Leningradniŋ (hazirqi Sankt-Peterburg şähiri) Basyuk degän rus işçisi däsläpki qetim traktorlarni elip kelişkä başlidi. Amma ularni kim haydaydu? Birmu traktorist yoq edi…
1935-jili Çoŋ Aqsuda MTS quruldi. Özimizçila bizgä vaqitliq kälgän leningradliq işçi Basyukni MTSniŋ vaqitliq mudiri qilivalduq. Bu çağlarda rayon kolhozliridin kšpligän yaşlarni Yarkänttiki mehanizatorlarni täyyarlaydiğan kursqa oquşqa ävätip, mehanizator kadrlarğa helila yetişip qalduq…».
Partiyaniŋ bu hil çoŋ jiğinliri bilän konferentsiyaliriniŋ vä yeza egiligi işliriniŋ täräqqiyatini çapsanlitiş, uni zamaniviylaşturuş çariliriniŋ näq Çoŋ Aqsu yezisida štküzülüşiniŋ šz säväpliri moҗut. Keŋäş hškümitiniŋ mustähkämlinivatqan dävridä VKP(b) Almuta vilayätlik komitetiniŋ byurosi häm Almuta vilayätlik iҗraiy komiteti Prezidiuminiŋ 1935-jili 10-fevral'diki tohtamiğa benaän Uyğur nahiyäsiniŋ vaqitliq märkizi Dovun, keyin 1936 – 1940-jillar ariliğida Çoŋ Aqsu yezisi märkizi bolğan. Bu häqtä tarihçi A.Zul'yarov «Yättisu uyğurliri» namliq kitavida täkitligän.
Nahiyä dairisidä birinçi bolup eçilivatqan MTSniŋ işini toğra yolğa qoyuş üçün täҗribisi yetärlik vä işni uyuşturalaydiğan adäm haҗät boldi. Uniŋğa daŋliq çekist, hälqimizniŋ qähriman pärzändi Mahmut Ğoҗamiyarov MTSqa mudir bolup tayinlinidu. Şu jili Yarkänt şähiridä traktoristlar kursini tamamlap kälgän Nodär Abläsänov, Җelil Bättalov, Rähmidin Mäŋsürov qatarliq bir türküm yaşlar nahiyäniŋ däsläpki qaliğaç-traktoristliri Mahmut Ğoҗamiyarovniŋ qolidin traktorlarni tapşuruvalğan.
Aridin säksän jildin oşuq vaqit štüp kätsimu, uyğur hälqiniŋ yalqunluq pärzändi, häliq qährimani Mahmut Ğoҗamiyarovniŋ hizmätlirini pütkül hälqimiz, şu җümlidin Çoŋ Aqsu hälqimu qädir tutup, uniŋ ismi bilän pähirlinidu.
M.Ğoҗamiyarovniŋ ahirqi paaliyät orni vä ailisiniŋ paҗiälik täğdirimu Çoŋ Aqsu yezisi bilän bevasitä bağliq. 1921-jilliri yeŋidin quruluvatqan yaş Keŋäş hakimiyitigä birnäççä jillardin beri qarşi çiqip, nurğun ziyan yätküzüvatqan aqgvardiyaçi generalliriniŋ biri Dutov bolidiğan. Lekin Qizil armiyaniŋ härtäräptin qisip kelişi, general Dutovniŋ planlirini bärbat qilişqa başlaydu. Mana şu vaqitta u mäğlubiyätkä uçrap, Şärqiy Türkstanğa çekinidu. U täräptä hšküm sürüvatqan gomindaŋ hakimiyiti general bilän uniŋ qalduqlirini käŋ quçaq yeyip qarşi elip, baş-pana beridu. Mäkkar hitay ämäldarliri Dutovni taşqi vä içki inqilaviy küçlärgä qarşi paydilanmaqçi bolidu.
Tehi ayaqlaşmiğan grajdanlar uruşi, içki väyrançiliq, açarçiliq hšküm sürüvatqan çağda Dutov vä uniŋ härbiy küçliri yaş keŋäş dšliti üçün häqiqiy mänasida hovupluq edi. Şu säväptin Dutovni uҗuqturuş vä uniŋ qalğan härbiy äskärlirini bärbat qiliş mäsilisi tuğulidu. Bu muhim tapşurmini orunlaş väzipisi qorqmas, bahadir oğlan Mahmut Ğoҗamiyarovqa tapşurulidu. Uniŋ bilän billä Suvorov, Davıdov, Çanışev qatarliq çekistlar qatnişidu.
M.Ğoҗamiyarov Süydüŋgä җaylaşqan Dutovniŋ ştabiğa işäşlik kiridu. Uniŋ qolida Dutov «işäşlik adimim» däp hesaplaydiğan tatar knyazi Qasimhan Çanışevniŋ generalğa ävätkän mähpiy paketi bar edi. General paketni elip, Mahmut Ğoҗamiyarovqa kšzini alaytip qoyup, hätni oquşqa başliğanda, u çapsan härikät qilip, Dutovqa qaritip tapançisidin ikki pay oq atidu. Oqniŋ avazini aŋlap yetip kälgän Dutovniŋ ad°yutanti Mahmut Ğoҗamiyarov atqan bir pay oq bilän җan üzidu. Keyin u säpdaşliri bilän Keŋäş eligä aman-esän qaytip kelidu. Uniŋ bu җasariti üçün F.Dzerjinskiy altun saat bilän mukapatlaydu.
Biraq dutovçilar qährimandin intiqam eliş üçün uniŋ iziğa çüşidu. Yäni 1936-jili Çoŋ Aqsu yezisida ayali bilän qizini bir keçidä šltürüvetidu…
Nahiyä boyiçä birinçi MTS qurulğan jilliri kolhozlar tüzüminiŋ yeza egiligi vä sanaätniŋ tehnika asasida rivaҗlinişida işçi-dehanniŋ birligi yetäkçi rol' oynidi. MTStin Çoŋ Aqsu yeza egiligi üçün HTZ markiliq üç traktor, bir kombayn, bir molotilka, bir at seyalkisi, agronom vä mehanik bäkitildi. Däsläpki traktoristlar İmambaqi Ämirbaqiev, İsrayil Muşrapilov, Asim Mämätbaqiev, Qasim Һaşimov, Muhtär Äkbärov, Ahmolla, Savut, Rozi, Asata, A.Һäväydullaev, kombaynerlardin Şämahun Äzizov, Qurban İmramziev şular җümlisidin. Ularniŋ kolhoz täräqqiyati üçün siŋärgän ämgäkliri, älvättä, bebaha.
MTS bärpa bolğandin keyin, yäni Mahmut Ğoҗamiyarov rähbärligidä MTSniŋ istiqbali zor boluşqa tayin tapti. MTSniŋ uçastkiliridiki kolhoz egilikliri här җähättin mustähkämlinip, sür°ät bilän täräqqiy ätti. Misalğa, 1931 — 1934-jillarğa nisbätän 1934 — 1940-jilliri kolhoz egiliginiŋ ihtisadi birnäççä hässä šsti. Terilğu mäydani ikki-üç yüz gektardin 1200 — 1300 gektarğa, aşliq hosuli härbir gektardin yättä-säkkiz tsentnerniŋ orniğa 18 — 20 tsentnerğa yätti. Malniŋ umumiy sani altä yüz baştin bäş-altä miŋğa šsti. Eytmaqçi, uruşqiçä bolğan jillarda kolhozda ämgäk ilğarlirimu kšpläp sanilatti. Şularniŋ qatarida ilqiçi Musa Sadaev 1938-jili 21 baytaldin 21 qulun elip, šstürgini üçün 1939-jili Almutida uyuşturulğan Yeza egiligi kšrgäzmisigä qatnaşturulğan. U jillarda mundaq hšrmätkä härqandaq adämniŋ sazavär boluvärmäydiğanliğini näzärdä tutsaq, uniŋ ämgiginiŋ munasip bahalanğanliğini kšrümiz.
Şuniŋ bilän bu hil utuqlarğa erişiş, birinçi novättä, kolhoz egiligini tehnikilaşturuş nätiҗisidin ekänligi eniq. Demäk, Çoŋ Aqsu yezisida nahiyä boyiçä eçilğan birinçi MTSniŋ nahiyä kolhozliri yeza egiligi sahasiniŋ šrlişini eytarliq däriҗidä kapalätländürgän.
Uruştin keyinki tikliniş jillirida «Ämgäk» kolhoziniŋ ihtisadi täräqqiy etip, yezidiki MTS «Kazsel'hoztehnika» birläşmisiniŋ şšbisigä aylandi.
Şuni täkitläş haҗätki, Uyğur nahiyäsiniŋ egiliklirini mehanikilaşturuş jillirida yeza egiligi bilän başqimu sahalarda işqa qoşulğan tehnikilarni yeqilğu mähsulatliri bilän täminläş haҗät boldi. Ottuzinçi jillarniŋ ahirida Çoŋ Aqsu yezisida yanarmay qoymisi (Neftebaza) täşkil qilinip, avtomaşina vä traktorlarni yeqilğu mähsulatliri bilän täminläş qolğa elindi. Mäzkür qoymidin här jili 2000 tonna solyarka, 1500 tonna benzin vä tehnikiğa haҗätlik maylar nahiyä egiliklirigä šz vaqtida yätküzülüp turdi. Qazaqstan Җumhuriyiti šz mustäqqilligini alğiçä, mäzkür mähkimidä çoŋ operator bolup Mihail Tayipov, Qurvan Tohniyazov, Tohtiğoҗa Ğapparov işligän edi.
Biz sšz qilivatqan štkän äsirniŋ ottuzinçi jillirida mädäniy-aqartiş işliriniŋ sür°ät bilän täräqqiy ätkänligini bayqaymiz. Çoŋ Aqsu yezisiniŋ mäktividä oqup, uçum bolğan Ähmät Yüsüpov 1930 — 1932-jilliri Yarkänt nahiyälik partiya komitetiniŋ ikkinçi kativi bolup işlidi. Keyin sabiq SSSRniŋ paytähti Moskvada Aliy partiya mäktivini tügitip, Almutida partiya işlirida hizmät qildi.
Ärşidin Һidayätov bolsa, 1938-jili uyğurlardin çiqqan birinçi alim, tarih pänliriniŋ namziti degän ilmiy unvanğa egä boldi.
Ä. Һidayätov 1906-jili 10-oktyabr'da Çoŋ Aqsu yezisida kämbäğäl dehan ailisidä duniyağa kälgän. U anisidin kiçik jitim qelip, siŋlisi Baharäm vä dadisi Һidayät bilän yoqsizçiliqniŋ zärdavini kšp tartqan. U Oktyabr' inqilavidin keyin Çoŋ Aqsu yezisida däsläpki eçilğan uyğur mäktividä bilim alğanlarniŋ biri. 1925-jilğiçä dadisi bilän etiz-eriq işlirida kšp işligän. Tšrt jilliq tehnikumni tügätkändin keyin, Qazaq dšlät pedagogika institutiniŋ tarih-ihtisat fakul'tetida oquşini davamlaşturğan. 1932-jili aliy oquş ornini tamamliğandin keyin, Almutidiki kommunistik Aliy yeza egiligi mäktividä tarih päni boyiçä assistent bolup işligän. 1935-jili V.İ. Lenin namidiki Moskva dšlät pedagogika institutiniŋ aspiranturisiğa çüşüp, uyğur tarihidin ilmiy ämgäklärni yezişqa başliğan. «İli šlkisidiki uyğur-tuŋganlarniŋ 1864 — 1871-jillardiki qozğiliŋi» namliq ilmiy ämgäkni professor A.Şestakovniŋ rähbärligidä yezip tügitip, 1939-jili 26-aprel' küni Moskvada, şu institutniŋ tarih fakul'teti ilmiy Keŋişidä “tarih pänliriniŋ namziti” ilmiy däriҗisini eliş üçün dissertatsiya yaqlidi.
Bu uyğur hälqiniŋ hayatida däsläpki qetim, yäni Keŋäş uyğurliridin birinçi pän namziti atiğini alğan uyğur alimi edi. U keyin Oral şähirigä Qazaq dšlät pedagogika institutiğa çoŋ muällim hizmitigä ävätilidu. Pedagogikiliq paaliyitidä kšp štmäy, Aliy attestatsiya komissiyasi uniŋğa dotsent unvanini beridu. Dotsent Ärşidin Һidayätov 1941 — 1943-jilliri Sämärqänt dšlät pedagogika institutida SSSR tarihidin lektsiya oquydu. 1943 — 1944-jilliri Özbäkstan Pänlär akademiyasiniŋ çoŋ ilmiy hadimi, 1944-jilniŋ oktyabr' eyidin tartip, Taşkänttä uyğur tilida çiqqan «Şäriq häqiqiti» jurnaliniŋ mäs°ul muhärriri bolup işlidi. 1947-jili Qazaqstan Pänlär akademiyasi Ärşidin Һidayätovni Almutiğa işqa täklip qilidu. U tarih, arheologiya vä etnografiya instituti yenida qurulğan Uyğur-tuŋgan mädäniyiti sektoriniŋ başliği väzipisigä tayinlinidu.
1951-jili 25-dekabr' küni Ärşidin Һidayätov uzaqqa sozulğan ağriqtin keyin vapat boldi.
Qazaqstan Pänlär akademiyasi Tilşunasliq institutiniŋ mudiri bolup işligän, Qazaqstan SSR Pänlär akademiyasiniŋ akademigi İ.Keŋesbaev «Mähsiti çoŋ alim edi» degän maqalisida: «Ärşidin Һidayätov – tunҗa uyğur sovet alimi. Uniŋ tarih boyiçä yazğan ilmiy ämgäkliri uyğurlarniŋ aŋ-sezimini kštiriştä çoŋ rol' oynidi….
…Ärşidin nahayiti eğir-besiq, internatsionalist, işdaşliri bilän dilkäş adäm, heçqandaq çolta pikir eytmaydiğan, pişip yetilmigän ilmiy ämgäklärgä yol qoymaydiğan alim edi. U – uyğur klassik ädäbiyatini däsläp tätqiq qilğuçi alimlarniŋ biri. Sadir palvan, Bilal Nazim, Nazugum, Seyit Muhämmät Qaşiyniŋ šlmäs äsärliriniŋ ähmiyitini vä ularniŋ vätänpärvärlik, azatliq, mustäqillik küräş ideyalirini birinçi bolup oquğuçilar ammisiğa ilmiy asasta çüşändürdi» däp uniŋ yarqin simasini hatiriläp yazğan edi.
Şuni täkitläş haҗätki, Keŋäş hškümitiniŋ däsläpki jilliri birinçi uyğur alimi atalğan Ärşidin Һidayätovniŋ ilmiy ämgäkliri keyinki jillarda saqlanmay qalğanliği nahayiti äpsuslinarliq ähval. Bu häqqidä alim, tarih pänliriniŋ namziti Davut İsiev tarihşunas alim Ärşidin Һidayätovniŋ «İli uyğurliriniŋ milliy-azatliq härikätliri» namliq toplamğa kirgüzülgän «Däsläpki alim» maqalisida: «Bizgä Ä.Һidayätovniŋ umumän yoruqqa çiqqan bir kitapçisi, 29 maqalisi vä birnäççä qolyazmisi, şu җümlidin namzatliq dissertatsiyasi (rus tilida maşinkida besilğan 55 bät) mälum. Uniŋ «Yättisu uyğurliri çarizm hškümdarliğida», «İli uyğurliri» namliq qolyazmilirini biz tapalmiduq» däp yazidu.
1978-jili Qazaqstan SSR Pänlär akademiyasi Tilşunasliq institutiniŋ Uyğurşunasliq bšlümi täripidin näşir qilinğan Ärşidin Һidayätovniŋ «İli uyğurliriniŋ milliy-azatliq härikätliri» namliq toplamğa onğa yeqin ilmiy ämgäkliri җämlängän. Ulardin alimniŋ uyğur tarihi üstidä hayat vaqtida kšp izdängänligini vä ünümlük işligänligini kšrüşkä bolidu.
Hälqiniŋ mänpiyiti üçün bebaha ämgäk qilğan Ärşidin Һidayätovniŋ ismi heçqaçan untulmaydu. Uniŋ yezip qaldurup kätkän ämgäkliri moşu kündimu aktualliği bilän bahaliq.
Oktyabr' sotsialistik inqilavidin keyin başlanğan yeŋi dävir härqaysi millätniŋ mädäniyitini rivaҗlanduruş, savatsizliqni yoqitiş häqqidiki direktiviliri qolayliq şärt-şaraitlarni yaritip bärdi. Uyğur keŋäş ädäbiyatida däsläp yaritilğan äsärlär štkän äsirniŋ 20 – 30-jilliridiki ädäbiyatimizda asasiy orunni egiläydu. Ädäbiyat härqaçan iҗtimaiy hayatniŋ äynigi bolup kälgän. Şu iҗtimaiy hayattin mavzu, ideyaviy yšnilişlärni elip, šz dävrini äkis ättüridiğanliği eniq. Şu dävirdiki uyğur ädäbiyatiniŋ yarqin väkilliri bolğan Ö.Muhämmädiy, A.Muhämmädiy, M.Һämraev, N.İsrayilov, T.Һäsän, Һ.Zakiriy, A.Ğoҗambärdiev, İ.Sattarov, A.Sadirov bilän birqatarda Mähämmät Adilovmu ädäbiyat täräqqiyatiğa salmaqliq ülüş qoşqan yazğuçilarniŋ biri boldi.
Mähämmät Adilov (ädäbiy tähällusi – İldirim) 1906-jili Çoŋ Aqsu yezisida dehan ailisidä tuğulğan. U ataqliq uyğur şairi Һezim İskändärov bilän Taşkänttiki Ottura Aziya kommunistik universitetida (SAGU) tähsil kšrgän. Andin «Kämbäğällär avazi» gezitida 1937-jilğiçä işläydu. Bu jillar җäriyanida Mähämmät Adilov uyğur milliy mätbuatiniŋ täräqqiyatiğa salmaqliq ülüş qoşup, iҗat qilidu. Uyğur keŋäş ädäbiyatida birinçi bolup, fel'eton janrini mäydanğa elip kälgän jirik yazğuçi. Uyğur җamaätçiligigä šziniŋ štkür fel'etonliri bilän mäşhur bolğan ädip.
***
Һärbir milliy mädäniyät tarihida, şu җümlidin ädäbiyat tarihida hälqiniŋ qayğu-häsritigä, bähti-saaditigä dästäkçi bolup kälgän yazğuçi-şairliri bar. Häliq şu qäläm sahibiliriniŋ ädäbiy miraslirini kšziniŋ qariçuğidäk saqlap, ävlattin-ävlatqa miras retidä qaldurup kelidu. Hälqimizniŋ alahidä muhäbbitigä vä hšrmitigä egä bolğan şundaq pärzäntliriniŋ biri – inqilapçi şair Lutpulla Mutälliptur.
Lutpulla Mutällip 1922-jili Uyğur nahiyäsiniŋ Çoŋ Aqsu yezisida duniyağa kälgän. Uniŋ dadisi yeza dairisidiki diniy adäm bolsimu, asasän dehançiliq bilän şuğullinatti. Ailä muhitida savatini çiqarğan L.Mutällipni dadisi 1932-jili Ğulҗa şähirigä elip kelip, käŋiräk mälumat eliş üçün däsläp «İli – tatar» mäktivigä oquşqa bärdi. Lutpulla mäktäptä oqup jürgän çağlirida alahidä zeräkligi bilän kšzgä çüşidu. Ädäbiyat vä sän°ätkä bolğan iştiyaqi uni räsmiy därisliklärdin taşqiri uyğur, šzbäk, tatar tillardiki ädäbiy äsärlärni qiziqip oquşqa dävät qilidu.
Abdulla Toqay, Һadi Taqtaş vä Ömär Muhämmädiylärniŋ äsärliri uniŋ iҗadiy paaliyitidä çoŋ rol' oynaydu. Tehi on bäş yaşqa tolmiğan Lutpulliniŋ «Hälqimgä» namliq däsläpki şeiri «İli gezitida» elan qilinidu. Mana şuniŋdin keyin uniŋ şeirliri mätbuatlarda pat-pat besilip turidu. Ädäbiyat işqivazliriğa yahşi tonuş «Kškläm işqi», «Bu meniŋ – yaş ğunçä gülüm eçilatti», «Çimän», «Küräş ilhami» vä başqilar şularniŋ җümlisidindur.
1939-jili İlidiki rus gimnaziyasidin, Ürümçi şähirigä kelip, šlkilik muällimlär darilmuälimingä (institutiğa) oquşqa çüşidu. 1941-jili u Keŋäş İttipaqidin kälgän geologiyaliq ekspeditsiyagä tärҗiman bolup, Qäşqäriyagä bardi. Lutpulla şu qetim šz hälqiniŋ häddi-hesapsiz eğir turmuş ähvalini šz kšzi bilän kšrüp vä uniŋ qedimiy tarihiğa ait nurğun hšҗҗätlik materiallarni jiğip kelidu. Bu materiallar «Davanlar aşqanda» namliq romaniğa asas bolsimu, lekin uni ayaqlaşturalmiğan edi. Şu säyahät häqqidä L.Mutällip mundaq däp yazğan:
«Män mäğrur Tyan'-Şan' teğiniŋ u qat täripigä šttüm. Bu vaqitta meniŋ vuҗudumda bir türlük hoşalliq päyda boldi. Uzun vä käŋ Tarim vadilirida ziç orunlaşqan pähirlik tarihimizni kšrsitip beräläydiğan, milliy turmuştiki kelişkän gävdilik, ämgäkçan uyğur qerindaşlirimizniŋ qaysi teriqidä turmuş muhiti içidä hayat käçürüvatqanliğini kšrdüm. Qälimim üçün häҗäp käŋ mäydan taptim vä ilham kanini açtim».
Bu ekspeditsiyadin qaytip kälgän L.Mutällip «Şinҗaŋ gezitiğa» işqa orunlişidu. Uniŋ täşäbbusi bilän mäzkür gezitta «Ädäbiyat gülzari» nami bilän mähsus sähipä uyuşturup, uniŋ ätrapiğa talantliq yaşlarni toplaydu.
Lutpulliniŋ şeirlirida Çaŋ Käyşi hškümitigä qarşi näprät 1941-jili oyğanğan edi. U şu çağda yaşlarniŋ namayişliriğa pat-pat arilişip, šzini hemişäm aldinqi säptä tutti. Lutpulla ändi hitay gomindaŋçiliriniŋ äşäddiy düşminigä, hätärlik küçigä aylinip qaldi. Ular Lutpulla Mutällip başliq inqilaviy rohtiki yaşlarniŋ paaliyitini çäkläp, ularniŋ käynigä çüşüvalidu. Şu jili yaşlarni solaş, šltürüş häddi-hesapsiz küçiyip ketidu. Biraq Lutpullini ular qamaqqa elişqa җür°ät qilalmay, 1944-jiliniŋ başlirida Aqsu şähirigä (Şärqiy Türkstan) mäҗburän ävätidu. Aqsu şähirigä kelip, gezit işiğa arilişip, Aqsu yaşliridin täşkil qilinğan sän°ät šmigigä yardämdä bolidu. Birqançä p'esa-spektakl'larni sähniläştüridu. 1945-jili Lutpulla Mutällip, Munirdin hoҗa vä Bilal Äziziy rähbärligidä Aqsuda «Şärqiy Türkstan uçqunlar ittipaqi» degän mähpiy yaşlar täşkilatini quridu. Täşkilatniŋ mähsiti – inqilaviy rohtiki yaşlarniŋ paaliyitigä täşkiliy yolbaşçiliq qiliştin vä İli vaqiäsiniŋ Җänubiy Şinҗaŋğa qarap qanat yeyişiğa zämin yaritiştin ibarät edi.
Lekin «Şärqiy Türkstan uçqunlar ittipaqiniŋ» paaliyiti qisqa vaqit içidä tohtap qaldi. Täşkilat äzaliri işlirini izçilliq elip ketip barğanda, Һekimnur degän bir җasus hainliq qilip, L.Mutällip bilän uniŋ säpdaşliri: talantliq şair Bilal Äziziy vä Munirdin Hoҗini tutup beridu. Keyin gomindaŋçilar mäzkür täşkilatniŋ hämmä äzalirini qolğa alidu. Şu çağda İli täväsidä käŋ qanat yayğan Üç vilayät inqilavini azat qilivatqan äskärlär Aqsuni qorşavalğanda, gomindaŋçilar paypetäk bolup, җinaiy işlirini yapmaqçi bolidu. Täşkilat äzaliridin qutuluş härikätlirini qilidu.
1945-jili sentyabr' eyida taŋ sähärdä Lutpulla Mutällip bilän türmidä yatqan 30ğa yeqin säpdaşlirini haydap çiqip, şähärniŋ çetidiki händäkkä apirip ülgirälmäy, ulardin vähşilärçä šç elişqa başlaydu. Tutqunlarni җaduğa besip, bäzilirini yenip-yenip qiliç bilän çapti. Bäzilärni miltiq bilän etip, näyziläp šltürdi. Lštün šzini märdanä tutup, šlümni qorqmay kütüvaldi.
Şundaq qilip, uyğur hälqiniŋ qähriman pärzändi, inqilapçi şair Lutpulla Mutällip 23 yeşida җan üzdi. Bu uzun jilliq tarihiy küräş bädiligä kälgän uyğur ädäbiyati üçün çoŋ yoqitiş, qayğuluq musibät boldi.
1950-jili mähsus komissiya Aqsuğa berip, azatliq qurvanliriniŋ kšmülgän yerini izdäp tepip, miŋliğan kişilärniŋ qatnişişi bilän qerindaşlar qäbirstanliğiğa yštkidi. Uniŋ ädäbiy mirasini saqlap qeliş üçün 1951 vä 1956-jilliri Ürümçi vä Almuta şähärliridä ayrim toplam bolup, yoruq kšrdi. İҗadiyiti rus, šzbäk, qazaq tilliriğa tärҗimä qilinip, Qazaqstanda uyğur mäktäp därisliklirigä şairniŋ hayati vä iҗadiy paaliyiti kirgüzüldi. 1999-jili şairniŋ tuğulğan juti Uyğur nahiyäsidiki Çoŋ Aqsu yezisida uniŋğa yadikarliq ornitildi.

Tel'man NURAHUNOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ