Ähmät ÄҺÄT: Uyğurlar «Kiprniŋ açquçini» aldi

0
97 ret oqıldı

Qazaqstanda yaşap iҗat qilivatqan zamaniviy uyğur rässamliri arisida tonulğan rässam, Qazaqstanniŋ hizmät kšrsätkän ärbabi Ähmät Ähätniŋ egiligän orni alahidä. U iҗattimu häm җämiyätlik işlardimu paaliyätçanliq kšrsitip kälmäktä. Mana yeqinda Ähmät Ähät Kiprda vä Bryussel'da štkän häliqara uçrişişlarğa qatnişip käldi. Şu munasivät bilän uni sšhbätkä җälip qilduq.

Yoldaş MOLOTOV,
«Uyğur avazi»

— Ähmät aka, däsläp bügünki iҗadiy paaliyitiŋiz häqqidä eytip štsiŋiz?
— Һäqiqitigä kälsäk, moşuniŋdin ikki jil ilgiri, tiҗarättiki ayrim işlarğa bola, iҗadiyätni biraz tohtitip qoyğan edim. Biraq, bu meniŋ tamamän iҗadiyättin qol üzgänligim ämäs, älvättä. Һazir u işlar šz qiniğa çüşti. Şuŋlaşqa iҗadiyät bilän şuğullinişni җiddiy qolğa aldim. Çünki, birinçidin, härqandaq iҗatkar iҗatsiz yaşalmaydu. Meniŋmu tehi qilidiğan işlirim kšp. İkkinçidin, keyinki jillarda uyğur rässamliriniŋ paaliyätçanliği suslaşqandäk bilinidu maŋa. Yadiŋlarda bolsa, 2000-jillarniŋ beşida uyğur rässamliri arisida qandaqtu-bir iҗadiy yüksiliş yüz bärgän. Rässamlar kšrgäzmilärni uyuşturatti, җämiyätlik işlarda aldinqi qatarlarda turdi. Һazir äynä şu rässamlarniŋ nurğuni, äpsus, salamätligigä bola iҗadiyitini tohtitişqa mäҗbur boluvatidu. Demäk, bu boşluqni tolturuş bizniŋ väzipimiz. Şuŋlaşqa iҗadiyätni yeŋi ilham bilän başlimaqçimän. Uniŋdin taşqiri, zamaniviy vasitilärni, yäni İnternetni paydilinip, ämgäklirimni duniyağa tonuşturuşqa kiriştim. Ötkändä EUROASİAN CREATİVE iҗatkarlar gil'diyasigä äzaliqqa qobul qilindim. Kelär jili elimizdä vä çät ällärdä kšrgäzmilärni uyuşturuşqa täyyarlinivatimän. Qisqisi, planliğan işlar kšp.
— Kiprğa bolğan säpiriŋiz häqqidä täpsiliy eytip bärsiŋiz?
— Mälumki, Yärottura deŋizidiki Kipr arili ikki dšlätkä, yäni Türkiya vä Grekiyagä qaraydu. Biz Türkiya qarimiğidiki Kiprğa barduq. Bu yärdä türkiyalik tiҗarätçi Suat Gyunselniŋ täşäbbusi bilän eçilğan häliqara universitet bar. Mäzkür bilim därgahida duniyaniŋ härhil dšlätliridin kälgän ottuz miŋğa yeqin student bilim alidekän. Äynä şu Suat Gyunsel sän°ätni, täsviriy sän°ätni bäk yahşi kšridu. «Forbs» jurnaliniŋ tähmini boyiçä, u duniyadiki yüz milliarderniŋ qatariğa kiridekän. Bolupmu rässamlarni alahidä hšrmätläydekän. Һazir universitet territoriyasidä tiҗarätçiniŋ mäbliğigä çoŋ mirasgah selinivatidu. Suat Gyunsel şu mirasgahqa kšpinçä türkiytilliq häliqlär rässamliriniŋ ämgäklirini toplimaqçi ekän. Şuŋlaşqa u dayim tonulğan rässamlarni täklip qilip, ularniŋ iҗadiyät bilän şuğullinişi üçün barliq şaraitlarni yaritip turidu. Һärbir rässamniŋ yol häqqi, tamiği vä yatiğini šz zimmisigä alidu. Uniŋdin taşqiri rässamlarniŋ işläş vasitilirini, yäni mayboyaq, qäğäz vä başqilarni tävsiyä qilidu. Bu yärgä täklip qilinğan rässam päqät iҗadiyät bilän şuğullinişi lazim vä şu yärdä yasiğan ämgäklirini mirasgahqa qalduridu. Kiprğa buniŋdin biraz vaqit ilgiri uyğur rässamliridin Nurşidin Baratov vä Muhäbbät Һetahunova barğan edi. Bu qetim Qazaqstandin, umumän, bäş rässam, şularniŋ içidä ikki uyğur rässami, män häm Һaşimҗan Qurbanov barduq. On bäş kün davamida päqät iҗat bilän şuğullanduq. Män «Uyğur koçiliri» mavzusida altä sürät saldim. Һaşimҗan «Därvişlär» mavzusida sürätlärni yasidi.
Uniŋdin taşqiri, män štkän äsirniŋ 80-jilliri grafika janrida selinğan ämgäklirimniŋ toplimini elivalğan edim. Pursättin paydilinip, äynä şu ämgäklirimniŋ kšrgäzmisini štküzdim. Kšrgäzmä sän°ät işqivazliri arisida çoŋ qiziqiş hasil qildi. Şu ämgäklirimniŋ hämmisini mirasgahqa soğa qildim.
On bäş kündin keyin barliq ämgäklirimizni mirasgahqa täntänilik räviştä tapşurduq. Uniŋğa Suat Gyunsel iştrak qildi. Şu täntänidä Һaşimҗan ikkimiz nutuq sšzläp, türk qerindaşlarğa minnätdarliğimizni bildürduq. Bu yärdä Һaşimҗan Qurbanov mähsus diplom bilän mukapatlandi. Maŋa bolsa, Kiprniŋ ihtisat vä energetika ministri Hasan Tayçi Kiprniŋ rämzlik kümüç açquçini tapşurdi. Bu täsis qilinğan mukapatlar arisidiki äŋ çoŋ mukapatlarniŋ biri hesaplinidekän.
Eytmaqçi, rämzlik kümüç açquçniŋ šzigä has tarihi bar. Açquçta «1571» degän räqäm yezilğan. Tarihtin mälumki, 1571-jili Osman imperiyasi Kiprni işğal qilğan. Şu päyttä kiprliqlar türklärgä Nikosiya şähiriniŋ açquçini tapşurğan ekän. Demäk, ändi bu açquç uyğurlarğa tapşuruldi, yäni Kiprniŋ işikliri biz üçün oçuq, degän sšz.
Biz Kiprğa yänä täklip qilinduq. Män kelär jili fevral'da, Һaşimҗan martlarda barimiz degän planimiz bar.
— Suat Gyunsel täşäbbusi bilän selinivatqan mirasgah qaçan eçilidu?
— Män juqurida täkitliginimdäk, universitet yenida nahayiti çoŋ mirasgahniŋ quruluş işliri jürgüzülüvatidu. Uniŋ layihisini kšrduq. Layihä boyiçä bena aldida tüvrüklär bolidekän. Һärbir tüvrük bir türkiytilliq häliqni kšrsitidekän. Äynä şularniŋ arisida uyğurlarniŋ tüvrügi bolidu. Bu yärdä «milliarderğa mirasgahniŋ nemä kerigi bardu?» degän soal tuğuluşi ehtimal. Biz bilimizki, duniyadin talay häddi-hesapsiz baylar štti. Undaqlar hazirmu bar. Amma ularniŋ arqisidin nemä qaldi yaki qalidu? Bayliğini u duniyağa elip kätkän heçkim yoq. Biraq ismi ävlatlar qälbidä qalğan baylarmu bar. Mäsilän, Rossiyadiki Tret'yakov yaki Mamontovni alayli. Ularni pütkül duniya tonuydiğu. Suat Gyunsel äynä şundaq insan ekän. U türkiytilliq häliqlärniŋ mirasgahini bärpa qilişni qolğa aptu. Mirasgahta täsviriy sän°ät, qolhünärvänçilik, mädäniyät äsir-ätiqiliri saqlinidekän. Mana ahirqi ikki jil davamida tonulğan rässamlarni täklip qilip, iҗat üçün şarait yaritip, ämgäklirini toplimaqta. Nätiҗidä tšrt miŋdin oşuq ämgäk jiğilğan. Һazir şu ämgäklär universitet zallirida saqlanmaqta. Mundaq eytqanda, universitetniŋ içi kšrgäzmä zalliriğa aylanğan. Mirasgahniŋ quruluşi ändiki jili ayaqlişidekän. Uniŋ eçiliş täntänisigä ikki miŋdin oşuq mehman kelidu däp kütülmäktä. Bizniŋmu uniŋğa qatnişiş niyitimiz bar.
Suat Gyunselniŋ şundaqla retroavtomobil'lar kollektsiyasimu bar. Uniŋ kollektsiyasi duniyadiki äŋ çoŋ üç kollektsiya qatarida turidu. Biz moşu säpirimiz davamida uniŋ bilän ikki-üç qetim uçrişip, sšhbätläştuq. Nahayiti kämtar, oçuq insan. Uyğurlar häqqidä yahşi bilidekän häm hälqimizni hšrmätläydekän. U moşu künlär içidä bizgä Kiprniŋ tarihiy җaylirini ziyarät qiliş imkaniyitinimu yaritip bärdi. Qedimiy teatrlar, çirkolar, qäl°älärni, nurğun tarihiy җaylarni kšrüş pursitigä egä bolduq. Bumu bizni ilhamlandurdi, yeŋi mavzularda işläşkä türtkä boldi.
— Ändi Bryussel'ğa bolğan säpiriŋiz häqqidä eytip štsiŋiz?
— Juqurida täkitliginimdäk, štkän jili män EUROASİAN CREATİVE iҗatkarlar gil'diyasigä äzaliqqa qobul qilinğan edim. Uniŋ ştab-pätiri Londonda. Rähbiri — Murat Ahmetjanov degän kişi. Mäzkür gil'diya här jili ädäbiyat, balilar ädäbiyati, rässamçiliq, tärҗimä sahaliri boyiçä konkurs štküzidu. Jil ahirida şuniŋ yäkünini çiqiridu. Konkursqa ämgäklärni İnternet arqiliq qobul qilidu. Bu jil konkursniŋ yäküni Bryussel'da çiqirildi. Däsläpki küni rässamlarniŋ kšrgäzmisi EHRO häliqara kšrgäzmisi štkän җayda benada boldi. Qazaqstandin qatnaşqanlar kšp boldi. Moşu çarä-tädbir dairisidä Abayniŋ 175 jilliğiğa beğişlanğan täntänilärmu štti. Ularğa kšpligän dšlätlär älçihaniliriniŋ väkilliri qatnaşti. Mänmu ämgäklirimni namayiş qildim. Şu yärdä maŋa «Häliqlär arisidiki teçliq, dostluq vä šzara munasivätlärni küçäytiştä qoşqan ämgigi üçün» degän mähsus diplom tapşuruldi.
Qoşumçä qilsam, moşu çarä-tädbirlär davamida nurğun rässamlar, metsenatlar, iҗatkarlar bilän tonuşuş bähtigä muyässär boldum. Nurğun tarihiy җaylarni ziyarät qildim, šzäm üçün yeŋi mavzularni tepip, ilhamlandim. Ändi päqät işläş keräk.
— Sšhbiŋizgä rähmät.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ