İnimizdin mundaq maqalini kütmigän edim

0
882 ret oqıldı

Oçuğini eytsam, «Uyğur avaziniŋ» biyil 14-sentyabr' küni çiqqan sanidiki «Mevilik däräqqä taş etiş — namärtlik» särlävhilik maqalini oqup çiqqandin keyin, meniŋda «Häp, redaktsiya hadimliri bäk qattiq ketiptu» degän oy päyda bolğan edi. Amma u maqalida tänqit qilinğan Şavkät Näzärovniŋ «Çšküvatqan kemini taşlap qeçiş — namärtlik» namliq broşyurisini tepip, uni oqup çiqqandin keyin juquridiki maqaliniŋ šz layiğida, orunluq yezilğanliğiğa kšz yätküzdüm.

Bügünki şaraitta här kim šz pikrini, kšzqarişini izhar qiliş hoquqiğa egä. Şavkät inimizdimu šziniŋ şu hoquqidin paydiliniş istigi bolğan boluşi keräk. Amma broşyurini oqup çiqqandin keyin meni häyran qaldurğan närsä, uniŋ muällipiniŋ adämlärni ustiliq bilän bir-birigä qarşi qoyuşqa intilişi, mätinniŋ šçmänlik rohiğa, bir-birigä tamamän qarimu-qarşi pikirlärgä, mäntiqisizliklärgä, asassiz gumanlarğa tolup-taşqanliği boldi. Päqät şu säväptinla qolumğa qäläm elip oltirimän. Meniŋ mähsitim ҖUEMniŋ ilgärki rähbärlirini, җümlidin Ähmätҗan Şardinovni yaqlaş (ular šzlirini-šzliri yaqlaveliş ihtidariğa egä däp päräz qilimän) yaki mahtaş ämäs. Toqquz jil içidä ular qançilik nurğun işlarni ämälgä aşurğan bolsimu, šz paaliyitidä kamçiliqlarğa yol qoyğanliğimu šz-šzidin çüşinişlik. Çünki päqät işlimigän adämla kamçiliqlarğa yol qoymaydu. Meniŋ bu maqalini yezişimğa, yänä bir qetim täkrarlaymänki, broşyuriniŋ yeziliş uslubi, rohi säväp boldi. Bu pikrimni dälilläş üçün bir-ikki misal kältürüp štäy.

Broşyuriniŋ başlinişida muällip Vaqas Mämädinovniŋ «Uyğur avazida» besilğan «Çaqirğanğa kelärmu tenitilğän roh» särlävhilik maqalisini orunluq mahtaydu, andin turupla ҖUEMni Vaqas inimizğa qarşi qoyidu. «V.Mämädinov ohşaş onliğan sağlam pikirlik ziyalilirimizniŋ җumhuriyätlik etnomädäniyät märkizidin taşqiri paaliyät elip berişi mäzkür mädäniyät märkizigä abroy elip kälgini yoq», däp yazidu muällip. Meniŋ çüşinişimçä, Qazaqstanda yaşavatqan uyğurlarniŋ hämmisi ҖUEMniŋ äzaliri bolup hesaplinidu. Amma bu biz, hämmimiz, ohşaş qädäm taşlap, härbiylärçä bir säptä meŋişimiz keräk degänlik ämäs. Ägär kimdu-biri uniŋ tärkividä paaliyät elip berişni halimisa, bu uniŋ šziniŋ ihtiyari. Çünki bizdä pikir ärkinligi, sšz ärkinligi moҗut. Ägär Vaqas inimiz җumhuriyitimiz Prezidentiniŋ säyasitini qollap-quvätlävatqan yänä bir täşkilat — «Uyğurlarniŋ milliy assotsiatsiyasi» җämiyätlik birläşmisiniŋ äzasi süpitidä paaliyät jürgüzüvatqan bolsa, buniŋğa ҖUEMniŋ rähbärligi äyiplik boluşi keräkmu? Şuniŋ bilän billä u äzasi bolğan «Uyğurlarniŋ milliy assotsiatsiyasi» ҖUEMğa qarşi paaliyät elip berivatqini yoq. Bizdä mundaq җämiyätlik täşkilatlar helä bar. Broşyurini oqusiŋiz, ularniŋ hämmisila ҖUEMğa qarşi turidekän, degän hulasigä kelisiz. Äsli ämäliyat undaq ämäs. U täşkilatlarniŋ asasiy kšpçiligi ҖUEM bilän birliktä, uni qollap-quvätläp paaliyät elip berivatidu.

Yoşuruşniŋ haҗiti yoqki, ҖUEMni qollimaydiğan täşkilatlarmu bar, biraq ular kšpçilikni täşkil qilmaydu. Demokratiyaniŋ äksi täripi mana moşuniŋdin ibarät. Vaqas inimizniŋ «Uyğur avazida» besilğan šziniŋ maqalisida җämiyätlik täşkilatlarni, җümlidin ҖUEMni siliq-sipayiliq (Ş.Näzärovqa ohşaş ämäs) bilän tänqitlişimu, bizdä җämiyätlik täşkilatlarniŋ nurğun boluşimu, äynä şu demokratiyaniŋ bir kšrünüşi ämäsmu. Şavkät Näzärov šzi säzmigän halda, bizdä demokratiyaniŋ moҗutluğini iqrar qilidudä, andin turupla broşyurisiniŋ 2-betidä «bizdä uyğur diktaturisi päyda boldi» degän pikirni alğa süridu. Ägär ҖUEM šz diktaturisini ornatqan bolsa, şunçilik täşkilatlar bolmatti, gezitlar sähipiliridä, jiğin-konferentsiyalärdä bir-birini tänqitläşlär orun almatti?!

Pikrimni davamlaşturay. Bir yärgä kälgändä, muällip «män» degän sšzniŋ orniğa tänä arilaş «bizgä» kšçüp, «dšlät täripidin berilgän imtiyazlardin toluq paydilinip, tiҗaritimiznimu saqlap qalaliduq vä qiniğa selivalduq» däp yazidu. Biz däp, ätimalim, Ä.Şardinovni vä ҖUEMniŋ başqarmisi tärkividiki tiҗarätçilärni näzärdä tutuvatqan boluşi keräk. Ägär ular häqiqätänmu dšlät bärgän imtiyazlardin paydilinip, tiҗaritini yolğa selivalğan bolsa, šziniŋ kirimidin miŋliğan, yüz miŋliğan, hätta millionliğan täŋgini häyrihahliq işlarğa, ҖUEMniŋ paaliyitini җanlanduruşqa särip qilğan bolsa, şuniŋ üçün ularni tänqitläş mäntiqigä yatamdu?

Muällipniŋ qäyt qilişiçä, u «Şavkät-şou» teatr-studiyasini eçip, ҖUEMniŋ tärkividä paaliyät elip beriş istigini bildürgändä, ҖUEM räisiniŋ mädäniy işlar boyiçä qandaqtu-bir orunbasari (bu broşyurida hämmä şähslärniŋ isimliri oçuq atalğan bolsimu, amma, nemişkidu, bu namälum orunbasarniŋ isim-näsibi atalmiğan) Uyğur teatriğa riqabätçiniŋ keräk ämäsligini, şuŋlaşqimu bu teatr-studiyaniŋ şäkillinişigä šziniŋ qarşi ekänligini bildürüptu. Amma Şavkät inimiz deginidin qaytmay, ҖUEMğa kiriş härikitini davamlaşturuveriptu, biraq ҖUEM rähbärligi uniŋ moşu täşkilat ätrapiğa birlişiş, hämkarliqta iş elip beriş istigini qobul qilmaptu. Şavkät inimizğa äŋ äläm qilğini pütünsürük җumhuriyätlik täşkilatniŋ, muällipniŋ qäyt qilişiçä, «biri taksist, biri aşpäz, biri student vä başqilardin tärkip tapqan häväskar top» bilän hämkarliqta paaliyät jürgüzüşkä kšnmigänligi boptu. Amma, şundaqtimu, u šziniŋ paaliyitini tohtatmay, häyrihahliq kontsertlarni štküzüveriptu. Amma ҖUEMniŋ rähbärligi «Şavkät-şouni» qollimiğini bilän qolini qoşturup oltarmay, «Almuta, Taraz, Çimkänt şähärliridä, Almuta vilayitidä vä Ämgäkçiqazaq, Talğir nahiyäliridä mädäniyät märkäzliriniŋ paaliyät elip berivatqanliğiğa qarimay, šzigä mayil adämlärni toplap, yeŋi mädäniyät märkäzlirini açti yaki ularniŋ räislirini yštkäptu».

«Uyğur avaziniŋ» 14-sentyabr' küni çiqqan sanida besilğan maqalida täkitlänginidäk, oqätniŋ hämmisini Şavkät inimiz tindurup, ҖUEM päqät kšz boyamçiliq, iğvagärçilik, heylä-näyräŋlar bilän şuğulliniptu. Buniŋğa nemä degili bolidu? ҖUEM rähbärliri «šzigä mayil adämlärni» qoyuvalğan şähär, vilayät, nahiyälärdä štküzülgän konferentsiya-jiğinlarğa qatnaşqanlarçu? Ularniŋ heç qandaq qädir-qimmiti bolmay, saylam vaqtida lam-җim demästin, eğizini açmay oltiriptudä?! Özimizniŋ hälqimizniŋ väkillirini şunçilik beçarä kšrsitip, päsläştürüşniŋ nemä haҗiti bar?

Şavkät inimizğa ҖUEM rähbärliginiŋ yeqinda uyğur yazğuçi-şairlirini jiğip, bir qatar ädiplärni başqarma äzaliğiğa täklip qilişimu, şundaqla iҗadiyät adämliri arisida mukapat miqdarini bälgüläp, konkurs täsis qilişimu yaqmaptu. Muällipniŋ pikriçä, ular bu härikiti bilän ziyalilirimizni setivalmaqçi bolğanmiş…. Bu hulasigä heç qandaq izahniŋ haҗiti bolmisa keräk, däp oylaymän. Mundaq mäntiqisizliklär atalmiş broşyurida tolup yatidu. Ular «Uyğur avaziniŋ» tährirati täripidin berilgän maqalida atalğanliqtin, yänä bir qetim täkrarlap oltirişni oşuq däp hesaplidim. Biraq monu bir mäsiligä qisqiçä bolsimu tohtilip štmisäm bolmas. Broşyurida uniŋ muällipiniŋ oqurmängä tamamän çüşiniksiz bolğan qalaymiqan gumanliri, tähminlirimu helä bar. Mäsilän, u heç qandaq bağlinişsizla qandaqtu-bir «millitimizgä qarşi küçlär pursitini qoldin bärmäy, zamaniviy Appaq ğoҗini tärbiyiläp mäydanğa atti» däp yazidu. U kim? Qäyärdin päyda bolğan? Ägär u şähs bizniŋ hayatimizda Appaq ğoҗa däriҗisidä rol' oyniğan bolsa, biz nemişkä uni bilmäymiz? Nemişkä ismi atalmaydu.

Muällip Uyğur teatriniŋ namiğimu helä tänqidiy pikirlärni eytidu. Ändi broşyurisiniŋ ahirini mätbuatimizğa beğişlaptu: «Uyğur avazi» vä «Aziya bügün» gezitliri mäzkür maqalini besiştin baş tartti. «Һäqiqät kšzni çoquydu» demäkçi, maqalida kštirilgän bäzibir mäsililärgä, bälkim, ularniŋmu qatnişişi bardur…».

Qaysi mäsililärgä? Qandaq qatnişi bar? Җavap yoq. Asassiz gumanhorluq. Ägär Ş.Näzärovniŋ maqalisi bu gezitlarda besilğan bolsa, u näşirlärniŋ nemigidu-bir nemigä qandaqtu-bir qatnişi bolğan täğdirdimu, muällip härgiz undaq däp yazmiğan bolar edi. Amma maqalä besilmididä, muällipniŋ mäntiqisiz fantaziyasi qandaqtu-bir alaqilarni vuҗutqa kältürdi, halas.

Şavkät inimiz altä bätlik bu ämgigidä birlik-šmlük häqqidä helä pikir jürgüzidu. İmkaniyitiniŋ yetişiçä ҖUEMni yamanlap, hayatimizda orun alğan barliq sälbiy halätlärniŋ hämmisigä moşu täşkilat säväpçi boluvatidu däp yäkün çiqiridu. Amma bu broşyuriniŋ šzi birliksizligimizni, šmsizligimizni tehimu çoŋqurlaşturuş mähsitidä yezilğanliği oçuq kšrünüp turidu. Yahşiliq izdigän adämniŋ mundaq yazmaydiğanliği eniq. Pikir izhar qiliş mädäniyitimu helä asqap turidu. Rastini eytsam, här qaçan yumor bilän yazidiğan Şavkät inimizdin män mundaq qopalliq, šçmänlik, namärtlikni kütmigän edim. Çünki dana hälqimiz «Guman imanni qaçuridu» däp eytidu. Һä, şu imanimizni saqlap qeliş üçün šz ara sämimiy vä dostanä munasivättä boluşniŋ näq bügünki taŋda qançilik ähmiyätlik ekänligi šz-šzidin çüşinişlik bolsa keräk däp oylaymän.

Mähämmätҗan ABDULLAEV,

Qazaqstan Җumhuriyiti Milliy pänlär akademiyasiniŋ pähriy äzasi, akademik.

 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ