Bu qiyin häm qiziqarliq saha

0
122 ret oqıldı

Yoldaş Bähtahunov, pütkül aŋliq hayatini çarviçiliq sahasiğa beğişliğan alim. U mallarda kšp uçrişidiğan juqumluq ağriqlarniŋ aldini eliş üçün ämgäk qildi. Biyil hayatiniŋ 80-davaniğa kštirilgän mutähässis šzigä muraҗiät qilğanlarğa mäslihitini berip turidu. U 130 ilmiy maqaliniŋ, 15 käşpiyatniŋ, 15 risaliniŋ, 3 ilmiy-tehnikiliq käşpiyatniŋ muällipi. Veterinariya pänliriniŋ namziti, «Veterinariya sahasiğa siŋärgän ämgigi üçün» bälgüsiniŋ sahibi. Yoldaş Һevizoğli bilän härqandaq mavzu ätrapida nahayiti qiziq sšhbät quruş mümkinçiligi häqqidä aŋliğinim bar. Sšhbät җäriyanida uniŋ äsli ata-anisiniŋ kimligini, Avğanstanğa nemä üçün barğanliği, šmürlük җüpti bilän qandaq tonuşqanliği toğriliq qiziqarliq vaqiälärniŋ guvaçisi boldum. İkkimizniŋ sšhbiti Prezident Mäktübidin başlandi.

Bähtişat SOPİEV,
«Uyğur avazi»

– Män Tunҗa Prezidentimiz Nursultan Nazarbaevniŋ qazaqstanliqlarğa yollaydiğan mäktüplirini televizordin diqqät bilän tiŋşap, andin gezitlardin oqup çiqattim. Bu qetim Prezident Qasım-Jomart Toqaevtin “yeza egiligi, yäni çarviçiliq sahasi häqqidä nemä yeŋiliq bolarkin?”, däp küttüm, – dedi Yoldaş Һevizoğli.
– Şuniŋ bilän, nemä yeŋiliq barkän?
– Prezident Elbasıniŋ “Auıl – el besigi” mähsus layihisini ämälgä aşuruşni davamlaşturidiğanliğini qät°iy eytti. Dšlät rähbiri täkitlinigidäk, yeza egiligigä çät äldin investorlar җälip qiliş – bu muhim väzipä. Çünki buni häl qilmay, vätänlik agrosanaät kompleksiniŋ süpätlik täräqqiyati mümkin ämäs. «Һazir gšş işläpçiqirişni kšpäytiş mäsilisi aniliq mal saniniŋ mäsilisigä bağliq ämäs, äksiçä, fermerlarğa yäm-çšp täyyarlaydiğan yärlärniŋ yetişmäsligigä bağliq boluvatidu» däydu Prezident. Nahayiti toğra pikir. Meniŋ šmrüm moşu sahada štkäçkä, buni yahşi çüşinimän. Bizdä yäm-çšp bilän täminläş kšrsätküçi 60 payizdin tšvän.
– Yoldaş Һevizoğli, bu mavzuğu yänä qaytip kelimiz. Siz bilän härqandaq mavzuğa sšhbätlişiş qiziqarliq däp aŋliğinim bar. Şundimu Sizni aldi bilän 80 yaşliq tävälludiŋiz bilän täbrikläymän!
– Rähmät.
– Sšhbitimizni sizniŋ tärҗimihaliŋiz bilän davamlaştursaq…
– 1939-jili Uyğur nahiyäsiniŋ Ğalҗat yezisida, Һeviz vä Ruqiyäm Zayitovlarniŋ ailisidä duniyağa käldim. Ata-anam on bir oğul vä ikki qiz tepip, qatarğa qoşqan insanlardin. Män pärzäntlärniŋ üçinçisi. Amma kšpiräk bovam Bähtahun, momam Gülhanniŋ qolida šstüm. Ahiri «Bähtahunov» bolup kätkinimni šzämmu säzmäy qaptimän. Bovam oqättin qaytmaydiğan, çevär qolluq, äpçil insan edi. Öyümizdä ätä-ahşimi momam ikkisi qoyniŋ terisini äyläp, җuga, şalvur, bšklärni tikip, Tursunbay, Turğan akilirimni (Bähtahunovlar – B.S.) vä meni kiyindürätti. Kaliniŋ terisidin bizgä çoruq tikip, kolhozğa bolsa ağamça, qamça eşätti, harvu-çaniğa qatidiğan tartma, hamut vä jügänlärni tikätti. Yänä bir täräptin, yazniŋ küni dehançiliq bilän şuğullinatti. Bovam kolhozniŋ äpiyünini šstüridiğan. Män kiçikligimgä qarimay, juqurida ismi atalğan akilirim bilän bovimizniŋ qeşida yanmu-yan jürüp, ätiyazliği yär haydaştin başlap, äpiyün teriş, su tutuş, haram çšplirini otap-tazlaş, äpiyüniŋ tüvini yumşitiş, äpiyün kesiş, sütini çiqiriş, qatqanda uni jiğiş ohşaş işlarni qilattim. Kolhozniŋ härqandaq işliridinmu qalmattuq. Şundaq qilip, ätigänligi taŋ sähärdin başlap ta qaraŋğu çüşkiçä baş kštärmäy tirikçilikniŋ ğemi bilän yaşattuq.
— Sizgä ikkinçi bir ailidä yaşaş qiyinğa çüşmidimu?
— Yaq. Meniŋçä, u vaqitlarda bu häqqidä oylaydiğanğa vaqitmu bolmisa keräk. Bu yärdä män Tursunbay akam häqqidä qisqiçä tohtalmaqçimän. Şu dävirdiki qiziqçiliq bilän eğirçiliqni biz bilän täŋ kšrüp, täŋ šskän ğämgüzar Tursunbay akam ana jutiniŋ, bolupmu yeza egiliginiŋ täräqqiyatiğa šziniŋ salmaqliq hässisini qoşti. U keyinki ämgäk paaliyitini Ğalҗat yezisidiki yättäjilliq mäktäptä başlanğuç sinip muällimidin başliğan edi. Amma u çarviçiliq sahasiğa yeqiniraq boldi. Şuŋlaşqa bolsa keräk, u kolhozğa yštkälgändä rähbärlik uni ferma başliği qilip tayinlaydu. Andin uzun jillar partkom kativiniŋ väzipisini atquridu. Qaytidin mäktäptä muällim bolup, mudirğiçä kštirilidu. Akamniŋ jutqa qilğan yahşiliqliri az ämäs. Qisqisi, u qaysila sahada bolsun, adilanä hizmät qildi, abroy-ataqqa erişti.Uzun jilliq ämgäk paaliyitidä yüzligän şagirtlarni hayatqa uçum qildi. Һazir Ğalҗattiki koçilarniŋ biri uniŋ ismi bilän atilidu.
– Gepiŋizniŋ uraniğa qariğanda, sizniŋ veterinariya sahasini tallavelişiŋizğa Tursunbay aka säväp bolğan ohşaydu?
– Şundaq desäm, hatalaşmaymän. Uni äsläp štüşümmu bekar ämäs. 1955 – 1958-jili Ğalҗat yezisidiki yättä jilliq mäktivini, şuniŋdin keyin Kätmändiki ottura mäktäpni tamamlap, şu jili keŋäş armiyasi sepigä çaqirtildim. Һärbiy hizmättä jürüp, hšҗҗätlirimni Almutidiki zooveterinariya institutiğa ävätip (hazirqi KazNAU — B.S.), yollanma bilän 1961-jili mäzkür institutniŋ veterinariya fakul'tetiğa oquşqa çüştüm. 1966-jili bu bilim därgahini muvappäqiyätlik tamamlap, şu jili yollanma bilän Tselinograd (hazirqi Aqmola) vilayitigä, u yärdin Qurgaljin nahiyäsiniŋ «Armavir» sovhoziğa işqa ävätildim. Ämgäk paaliyitimni baş mal dohturi boluştin başliğan edim. Mäzkür sahada kšzgä çüşsäm keräk, 1973-jili Almutidiki Qazaq veterinariya ilmiy-tätqiqat institutiniŋ virusologiya bšlümigä çoŋ laborant bolup işqa täklip qilindim. Yerim jil štmäy, moşu bšlümgä konkurs asasida kiçik ilmiy hadim bolup orunlaştim. 1974 — 1977-jilliri aspiranturida oqudum.
— Mallarğa virus arqiliq juqidiğan ağriqlarniŋ aldini eliş boyiçä kšp izdändim. Mäsilän, mallardiki juqumluq ağriqlarniŋ qaysi regionlarda nurğunliğini eniqlap, «Ular qaysi mäzgildä «ohinidu?», «Malniŋ qaysi organliri kšp zähmilinidu?», Ularğa nemä säväp?” degängä ohşaş mäsililärni tätqiqat qildim. Aldini elişniŋ amallirini işläp çiqtim. Şundaq qilip, mäzkür sahağa 40 jil hayatimni bärdim. 1982-jili Qazan veterinariya institutida namzatliq dissertatsiya yaqlidim. Andin Almuta veterinariya institutiğa işqa orunlaştim. Kšp jillar mäzkür bilim därgahiniŋ virusologiya bšlümini başqurdum.
Rossiya, Özbäkstan, Qirğizstan, Äzärbäyҗanda štkän ilmiy konferentsiyaliridä meniŋ ämgäklirim tärğip qilinip, çoŋ utuqqa eriştim. Şagirtlirim bilänmu mahtinip qoyay: altä pän namziti vä bir pän doktorini täyyarlidim. Ularniŋ arisida uyğur jigiti — biologiya pänliriniŋ doktori, professor Mäsimҗan Velämovniŋ ismini alahidä mämnuniyät bilän tilğa alğum kelidu.
Mäzkür sahaniŋ qir-sirlirini üginiş mähsitidä kšpligän ällärdä boldum. Bu qiyin, amma qiziqarliq saha.
– Avğanstanğiçu, qandaq «tapşurma» bilän bardiŋiz?
– Soaliŋizni çüşändim. Rast, bu u yaqtiki uruş rasa qaynavatqan 1986 — 1988-jilliri edi. Meniŋ u yaqqa berişimğa uruşniŋ heçqandaq munasiviti yoq. Män Avğanstandiki käsipdaşlirimğa šz täҗribämni ügättim. Şu päyttä u yaqta mallarda juqumluq ağriqlar ovҗ alğan ekän. Şuniŋ aldini elişqa küç salduq. Ämgigim juquri bahalinip, ularniŋ «Saur inqilaviğa — 10 jil» medali bilän täğdirländim. Һazir räsmiy türdä «Avğan uruşiniŋ veterani» degän hšҗҗitim bar. Qäyärdila jürmäy, meni dayim qollap-quvätligän räpiqäm Gülҗahanğa minnätdarliğim çäksiz. İkkimiz yerim äsirdin kšp vaqit iҗil-inaq yaşap, ikki oğul vä ikki qiz taptuq.
– İkkiŋlar bir jutluqmu?
– Yaq, u — almutiliq. Şähärgä kelip oquşqa çüşkändin keyin turidiğan җay tapalmay helä avarä bolğinim bar. Bir küni üç ağinäm bilän pätir izdäp jürüp, şähär märkizidiki šylärniŋ birigä kiriveduq, yaşanğan bir ayal meni kšrsitip: «Yalğuz sizni pätirgä alimän» dedi. Bu yaq Gülҗahanniŋ anisi bolup çiqti. Şundaq qilip, keläçäk җüptüm bilän moşundaq qiziq şaraitta tonuşup qalduq. Öydikilär soda sahasida işläp hšrmätlik däm elişqa çiqti.
– Pärzäntliriŋlarçu, kimniŋ izi bilän maŋdi?
– Oğullirim Ruslan bilän Nuridin Almutidiki tehnologiya universitetini tamamlap, «Filipp Morris» şirkitidä işläydu. Gülmira — stomatolog. İndira anisiniŋ izini besip, soda sahasini tallavaldi. Ulardin 9 nävrä, bir çävrä sšyduq. Һazir şularniŋ külkisidin bährimän bolup yaşavatimiz.
— Şundaq qilip, Dšlät rähbiriniŋ bu qetimqi Mäktübi kšŋliŋizdin çiqtimu?
— Älvättä, bu Mäktüpmu çarviçiliq sahasini täräqqiy ätküzüşkä qaritilğan. “Yalğuz atniŋ çeŋi çiqmas” demäkçi, bu yärdä dehanmu qarap turmasliği keräk. İkki sahaniŋ adämliri birikkän yärdä utuqmu bolidu. Şuŋa Prezident šz Mäktübiniŋ ahirida häliqni birlikkä çaqiridu.
– Sšhbitiŋizgä kšp rähmät!

Bälüşüş

Javap qalduruŋ