Qälbidä päqät milliy roh

0
311 ret oqıldı

İşiktä şähiriniŋ turğuni Nuri Käbirovani däsläpki qetim Kšktšbä yezisiniŋ hanim-qizliri uyuşturğan «Gülçay» mäyrimidä uçratqan edim. Nuri hädä käspiy şair bolmisimu, ana jutiğa bolğan muhäbbitini qaçiliğan näzmiy misralirini kšpçilikniŋ aldida juquri käypiyatta oqup bärgän edi. «Һä, milliy ğururi bar, vijdanliq ayal ekän» däp oyliğan edim män şu çağda u toğriliq.

Raşidäm RÄҺMANOVA,
«Uyğur avazi»

Nuri hädä bilän jut içidiki näzir-çiraq, toy-tškünlärdä pat-pat uçrişidiğan bolduq. Biz, uyğurlar, tegi-täktimiz, tonuş-bilişlirimizni soraşturup, gayida uruq-tuqqan bolup çiqidiğan yärlirimizmu barğu. Bu qetimmu sürüştürüp, Nuri hädiniŋ yoldişi Yarmähämät aka bilän quda bolup çiqtuq. Yeqinda yolum çüşüp, Yarmähämät aka bilän Nuri hädiniŋ šyigä berip qaldim.
Şundaq qilip, Nuri hädä tonulğan uyğur alimi, tarih pänliriniŋ namziti Malik Käbirovniŋ җiyäni bolup çiqti.
– Ata-bovilirimiz šz vaqtida Taştiqara (hazirqi Amangeldi) yezisida turattekän. Dadam Mšmün bilän kiçik dadam Malikniŋ atisi Niyaz bovam atu paҗiäsiniŋ qurviniğa ayliniptu. Momimizmu şu jilliri vapat bolup, aka-ini ikkisi jitim qaptu. U çağda dadam — 10, kiçik dadam bolsa, 3 yaşta ekän. Älvättä, ular äl vä jutniŋ ğämhorluğida bolidu. Biraq šyniŋ çoŋi bolğandin keyin barliq җavapkärlikni dadam šz boyniğa elip, inisini asraydu. Uniŋ qilmiğan oqiti, tartmiğan qiyinçiliqliri qalmaydu. Biraq ularniŋ barliğiğa bärdaşliq berip, inisini oqutup, çoŋ ilim-bilim mäydaniğa çiqiridu. Nätiҗidä kiçik dadam geologiya vä tarih fakul'tetlirini tamamlap, keyin pän namziti boldi. Pütün hayatini ilim-pängä beğişlap, hälqiniŋ milliy täräqqiyatiğa birkişilik tšhpisini qoşti, – däydu Nuri hädä.
Nuri Mšmünqizi Käbirova 1944-jili Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ Rahat yezisida tuğulidu. İşiktä şähiridiki N.Krupskaya mäktividä bilim alğandin keyin Almuta çät ällär tilliri pedagogika institutiniŋ nemis vä ingliz tilliri päni fakul'tetida, andin ikki jilliq aliy pedagogikiliq kursida tähsil kšridu. İnstituttin keyin Nuri Tselinograd şähiriniŋ pedagogikiliq institutiğa oqutquçiliqqa yollanma alidu. Biraq, ailäviy şaraitiğa bağliq, u Tselinogradqa barmay, Taştiqara yezisidiki Sadir namidiki ottura mäktividä ämgäk paaliyitini başlaydu. Şu jili injener Yarmähämät Üsänovqa turmuşqa çiqidu. Yoldişiniŋ Sirdäriya elektrstantsiyasigä çoŋ injener bolup tayinlinişiğa bağliq, yaş ailä Özbäkstanğa kšçüp berip, altä jil şu yaqta turup, šz käsipliri boyiçä hizmät qilidu. Keyin ular ata-aniliriniŋ iltimasi bilän Qazaqstanğa qaytip kelidu vä Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ märkizi – İşiktä şähirigä orunlişidu. Yarmähämät nahiyälik elektrstantsiyasidä injener bolup işläydu. Nuri bolsa, başta İşiktidiki A.Mälkeev namidiki mäktäp-internatta vä nahiyäniŋ Kšktšbä häm Q.Sätpaev namidiki ottura mäktäpliridä balilarğa aŋliq tärbiyä vä süpätlik bilim beridu.
Ustazniŋ ämgigi şagirtliriniŋ yätkän utuqliri bilän bahalinidu ämäsmu? Nuri Mšmünqizi qäyärdila işlimisun, bilim därgahiniŋ mämuriyiti oquğuçilarni nemis tili boyiçä nahiyälik, vilayätlik vä җumhuriyätlik olimpiada vä kšrüklärgä täyyarlaşni uniŋğa jüklätti. Nuri Mšmünqizi ular bilän zerikmäy täyyarliq qilatti. Şagirtlirimu tirişip, ustaziniŋ ümütini aqlap, ğaliplar qataridin kšrünätti. Şundaq egiz pällilärgä yätkän şagirtliriniŋ biri – Madiyar Süleymenov. U Qazaq häliqara tillar vä alaqilär universitetida tähsil kšrüp, altä ay davamida Germaniya Parlamentida täҗribidin štüp käldi. Һazir Qazaqstan-Germaniya şirkätliriniŋ biridä hizmät qilidu.
1992-jili 20 jildin oşuq muällimlik täҗribisi bar ustaz Nuri Mšmünqizi Gete namidiki pedagogika institutiğa işqa täklip qilinip, 10 jil mabaynida Vätinigä qaytip ketiş niyitini bildürgän nemislarğa ana tilini ügitidu. Ariliqta, yäni 1995-jili Nuri Käbirova «Nemis akademiyaliq täҗribä almaşturuş hizmiti» җämiyätlik täşkilatiniŋ täklivi bilän Qazaqstan vä Qirğizstan muällimliriniŋ tärkividä Germaniyagä baridu.
– Nuriniŋ Germaniyagä uçuşi šz aldiğa bir vaqiä. Män uni aeroportqa uzitip bardim. Yoluvçilarni samoletqa oltarğuzidiğan vaqitta Nuriniŋ pasportida çät älgä çiqişni ruhsät qilidiğan mšr besilmiğanliği eniqlandi. Һäqiqitini eytsaq, ilgiri-keyin çät älgä çiqmiğan biz buniŋdin hävärsiz ekänmiz. Şuniŋ bilän top uçup ketip, Nuri qaldi. Bizgä biraz jügräşkä toğra käldi. Şu çağda işimizğa Malik kiçik dadimiz arilişip, Nuriniŋ tez-arida Germaniyagä uçup ketişigä yardäm qilğan edi, – dedi sšzümizgä arilişip Yarmähämät aka.
Nuri Käbirova pensiya yeşiğa yätkändä, uni mäktäp mämuriyiti muällimlärniŋ yetişmäsligi vä uniŋ balilar vä ularniŋ ata-aniliri bilän til tepişip işläşni bilidiğan qabiliyitini bahalap, uni yänimu işläp berişini štündi. Nuri hädä uşbu iltimasqa benaän yänä 6-7 jil hizmät qilip, andin keyinla hšrmätlik däm elişqa çiqti.
Rustilliq mäktäptä bilim elip, nemis tilini mukämmäl bilip, şu pän boyiçä rus sinipliriğa däris bärgän Nuri hädä hšrmätlik däm elişqa çiqqandin keyin ana tilini üginiş väzipisini aldiğa qoyup, bu işqa җiddiy kirişti. Mähsitigä yetiş üçün äŋ aldi bilän ana tilimizda näşir qilinidiğan «Uyğur avazi» gezitiniŋ turaqliq muştiriğa aylandi. Uniŋ härbir betini beşidin ahiriğiçä oqup çiqip, çüşänmigän sšzlirini däptärgä yezivelip, til bilgänlärdin uniŋ mänasini sorap, šz luğitini tüzdi. Asta-asta yeqinliri üçün uyğur tilida qisqa vä addiy şeirlarni yezişni adätkä aylandurdi. Sšhbätara Nuri hädä uyğur muqamlirini tiŋşaşni yahşi kšridiğanliğidin hävär taptim. Anisidin üginivalğan «Kakkuklar» nahşisini eytip berip, štkän äsirniŋ 90-jilliri häväskarlar konkursida utuqqa erişkänligi häqqidimu eytip bärdi.
Nuri Käbirovaniŋ yänä bir alahidiligi – u gül šstürüp, bağ-varanni gülzarliqqa aylandurğanni yahşi kšridu. Keyinki vaqitlarda uniŋda qapaqni bezäş sän°itigä qiziqiş hasil boptu. U yeqinda Bayseyitta štkän «Qapaqlarni bezigüçilär» festivaliğa šz ämgigi bilän qatnaşti.
Kšrnäklik uyğur alimi Malik Käbirovniŋ җiyäni Nuri Mšmünqizi mana moşundaq «säkkiz qirliq, bir sirliq» insan. Җüpti Yarmähämät aka bilän yerim äsirgä yeqin vaqittin beri täŋ muŋup, täŋ qerip kelivatqan Nuri hädä Janna vä Raşid isimliq pärzänlirini çoŋ qilip, tšrt nävrä sšydi. Öyini milliy räsimlär, saz äsvapliri bilän bezäşni yaqturidiğan ular ävladiniŋ qälbidä šz hälqigä bolğan his-tuyğularni äşundaq oyğatmaqta.

Ämgäkçiqazaq nahiyäsi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ