Sunuqhanida

0
153 ret oqıldı

Tezäk tozundisi vä çaŋ-tozaŋdin tumanlaşqan mal baziri şavqun-sšründin qulaq meyini yätti. Eşäklär bir-biri bilän bäslişişkä çüşkändäk haŋraşsa, kalilar bir-birini doriğandäk tinmay mšrişätti, qoylar märişätti. Alarmän-satarmänlär bir-biriniŋ qollirini çiŋ siqişip, beğişliri üzülüp çüşidiğandäk küçäp, silkişip «bärdiŋmu», «kam bolarmekin…» deyişip, ditiğa yaqmiğan heridarlarğa aliyip qarisa, gayiliri šzara heҗiyişatti.
Mal baziriniŋ oŋ täräp buluŋiğa җaylaşqan eşäk bazirida açimaq momlarğa bağlanğan top-top eşäk yärni dšŋgirlitip tepişip, çaŋ-tozaŋ šrlitip turuşatti. Yandiki käŋri säynada alarmän-satarmänlär eşäklärni sinap kšrüşüvatatti. Satarmänlär eşäklärniŋ küçlük, şaş, jügrük ekänligini ispatlaş üçün uçluq tayaqliriniŋ uçini eşäklärniŋ sšŋgäçliriğä zärdä bilän sançip, ağizlirida näm qalmiğiçä «çip-çiplisa», alarmänlär dilqulluq içidä eşäklärniŋ çişlirini eçip, nohtilirini motap, zäylirini tartip kšrätti. Satquçimu, alğuçimu hoşiyar boluşqa tirişatti.
Eşäklärni arilap kšzgä siqqudäk mal izdäp jürgän viҗik, oruq, sozunçaq üzlük, ottura yaşliq bir kişi beşidiki terä tumiğini qoliğa elip, šskiläŋ çaçliq beşini yenik qaşlivalğandin keyin tumiğiniŋ җekini šrüp qayta kiyivaldi. Andin küzniŋ ahirqi künliri bolup qalğiniğa qarimay, künniŋ çeqivatqan nurliridin qisilğan kšzlirini küçäp eçip, momlarğa on-on bäştin qatar çetilip bağlap qoyulğan eşäklärgä kšz selişqa başlidi.
– Eşäk kšrämla, – dedi harvu üstidä siŋar yaŋpaş bolup mahorka oravatqan eşäk egisi. – Kšrsilä, hämmisi çiş yemigän şaş tähäy. Һarvuğa kšndürvalsila, bir šyniŋ eğirçiliğini gäp yoq kštiräläydu. Һaŋga alamla, madamu?
– Һaŋgini qoysila, – dedi tumaqliq kişi udul kälgän bir tähäyniŋ dümbisini silap.
– Hotun häqlär yalğuz haydap maŋmisa yä. Dayim bir adäm harvukäşlik qilip beridiğanlar yoq.
– Ämsä, jugaç tähäylärmu bar. Ävu ça nohtiliq qara tähäy bäk şitlä ämäs. Ayiği yahşi. Һarvuğa salsiŋiz bir dämdila kšnüp qalidu.
– Oruğiraq turamdu nemä?
– Yopurğidin aldimğa selip haydap kälgän qarisila, yol azavi tartqan çeği. Bälän baqsiŋiz, eşäk degän üç kündä sämiridu.
Eşäklärniŋ egisi baya šzi kšrsätkän tähäyni yeşip, bir çätkä elip çiqip, tumaqliq kişigä qarap eytti:
– Ağamçisini qolliriğa berimän. Ayiğini kšrüp beqiŋ. Tähäy degän…
Tehi eşäk egisiniŋ gepi tügimigän edi. Arqa täräptin çoqan-sšrän, qiya-җiya aŋlinip, hämmäylän şu täräpkä qaraşti. Adämlär u yaqqa-bu yaqqa qeçişip, šzlirini daldiğa elişatti. Neriraqtin birär metrdäk üzük ağamçini sšritip, bir buqa hškiräp, topa tozitip kelivatatti. Arqisidin bir kişi buqini qoğliğiniçä «qaçti-qaçti, ävu buqini tutuval…» däp vaqiratti.
Buqa udulla eşäk sodisi boluvatqan yärgä yeqinlap qaldi. Һeçkimmu qutirğan buqiniŋ aldiğa štüp tosaşqa җür°ät qilalmatti. Äksiçä, harvuniŋ üstigä, eşäklärniŋ arqisiğa daldilinip ülgärdi. Һeliqi eşäk egisimu alliburun tähiyini yetiläp eşäklär topiniŋ arqisiğa kirivalğan edi.
Däl şu çağda tumaqliq kişi jügräp kelivatqan buqiniŋ aldiğa toğra šttidä, kšzlirigä qizilliq tiqilip qutiriğan buqiniŋ yärdä sšrilip kelivatqan ağamçisiğa etildi. Bazarçilar çšçüp kätti. Buqiniŋ yayi şäkillik tom müŋgüzi tegipla kätsä, bala-qaza qaş bilän kirpikniŋ arisida edi.
Tumaqliq kişi buqiniŋ ağamçisini tutalmidi. Bağlaqtin boşap tälviläşkän buqa tumaqliqqa häyvä qilatti. Türülüp kätkän qisqa boynini birdäm u yanğa, birdäm bu yanğa sozup, tumşuği bilän yärni tilğatti. Bir җayda peqirap turup, pat-pat arqisiğa daҗip, tumaqliq kişini üsmäkçi bolatti. Buqiniŋ küçkä tolğan teni semizliqtin liğirlap turatti. Yoğan-yoğan tuyaqliri yärni çapçip tilğap, ätrap koyuq çaŋ içidä qaldi.
– Taza uçiğa çiqqan saraŋ adämkänä, – deyişätti ätrapta turğanlar, –qarap turup šzigä bir bala tepivalidiğan boldi.
Alahäzäl, yerim saatlarçä qalaymiqançiliqtin keyin tumaqliq kişi buqiniŋ üzülgän ağamçisiğa esilivaldi. Buqa egisi, pursättin paydilinip, qolidiki ağamçini buqa üzüvätkän yerigä ulap ülgärdi.
– Yeŋiraq ağamçiğa almaştursila, bolmisa yänä üzüvalidu, – dedi tumaqliq kişi.
– Şundaq qilay, rähmät sizgä aka, siz bolmisiŋiz, bu saraŋ guy mäşädä biräsini mäyip qilip, bala tapatti.
– Hudayim saqlidi.
Tumaqliq kişi üsti beşini qeqişturuşqa başlidi. Buqa egisi buqisini yetiläp arqisiğa yanğunçä, ariliqta päylidin yanmiğan buqa birla çapçip tumaqliq kişini üsüvätti. Tumaqliq kişi «Vay!» däpla bir dolisini tutup, arqisiğa säntürülüp kätti. Tuyuqsizla yüz bärgän bu peşkälliktin sarasimigä çüşkän buqa egisi qolidiki yoğan tayaq bilän buqini peqiritip jürüp dumbalaşqa başlidi:
– Mana saŋa, humsi hayvan! Һuy, җahanğa patmiğan mäl°un!..
– Boldi, urmisila, tilsiz hayvanğu bu. Һayvan nemini bilidu, – dedi tumaqliq kişi.
Buqa egisi ağamçini bir yaş baliğa tutquzdi:
– Monu guyni apirip bağlap taza urğin. Jugaçlisun.
U qolini qeqişturup tumaqliq kişigä yeqin käldi:
– Qäyiriŋizgä üsüvätti?
– Monu yärgä.
– Qollirini kštirip baqsila.
Tumaqliq kişi qolini kštirivedi, midiritalmidi. Ätrapqa liq adäm tolğan edi.
– Tağaqliriğa täkkän ohşimamdu? Monu neҗisniŋ müŋgüzi? – dedi buqa egisi hiҗilliqta šzini qoyidiğan yär tapalmay.
– Һäҗäp bir iş boldidä bu!
– Hiҗil bolmaŋ, – dedi tumaqliq kişi, – hayvan nemini bilidu däysiz? Kelişmäslik degän moşudä.
– Mänmu bihud turup qaptimän, jürsilä, aşliq baziriniŋ aldidiki teŋiqçi ustamniŋ keşiğa apiray.
– Boldi, ukam, šzäm asta kiräy. Siz baziriŋizdin qalmaŋ.
– Yaq, yaq, yalğuz kirsiŋiz bolmaydu. Özäm äkirimän.
İkkisi billä meŋip, mal baziriniŋ därvazisidin çiqip kätti. Ularniŋ arqisidin qarişip turğanlar bir-ikkidin tarqilişqa başlidi.
– Monu taza qip-qizil saraŋ adämkän, – dedi top eşäklärniŋ egisi, –siŋgän nenini yäp, tähäy sodisini qilmay, bekardin-bekar šzigä iş tapti.
– Taza yaman vaqitta qolini dolisiğa esip, biçäl jüridiğan boldi ändi.
– Һä, buqiniŋ egisimu balağa qaldi. Ändi monu adäm saqayğiçä halidin hävär alidu, beçarä.
– Qästänlik bolmiğandin keyin unçivala bolup kätmäs.
– Sän nemini bilisän. Telizizorda «Qanun vä puhra» programmisini kšrmäpsändä? Bir adäm hoşnisidin kätmän sorap, işlitip putini çepivaptekän, hoşnisi “kätmänniŋ äyivini aldiŋ” däp qoymiğanliği üçün kätmän soriğuçiğa tšläm bärdi. Qandaq?
– Totiquşniŋ zamani boptu undaq bolsa. Häqqä kätmän berip tur, yänä tšläm tšlä, qandaq iş bu?! Häqtin bir närsä sorisimu, häqqä bir närsä bärsimu, bolmiğidäk ämsä.
– Mana şuniŋğa qariğanda monu tumaqliq çoqum davada utidu.
Jiğilğanlar birdäm mulahizä qilğandin keyin, täbiiyla šz sodiliriğa kirişip ketişti. Bayaqi buqa vaqiäsi tezla kişilärniŋ esidin kštirilip kätti. U yär-bu yärdin yänä «Aldiŋmu, bärdiŋmu, kam bop qalarmekin..» degändäk neziqaşlar aŋlinişqa başlidi.
***
Aşliq baziriniŋ aldidiki šstäŋ boyiğa җaylaşqan sunuqhaniniŋ içi besiq edi. Jiraq-yeqin jutlardin sunuq taŋduruşqa kälgän bemarlar novät kütüp oltirişatti. Teŋiqçi yaşanğan bovay bolup, täҗribisi mol, qoli yäŋgil, gäp-sšzi siliq edi. Çoŋ-çoŋ üç oğli, üç kelini, bir qizi –säkkiz kişi här yäkşänbä küni jiraqtiki šyidin sähär kelättidä, mähsus teŋiqçiliq üçün iҗarigä alğan moşu šydä çoŋ-kiçik teŋiqlarni teŋiş bilän mäşğul bolatti. Bovayniŋ daŋqi җimi jutlarğa mäşhur bolğaçqa, jut-jutlardin sunuq taŋduridiğanlar izdäp-sorap, bu bazarğa kelişätti.
Buqa egisi tumaqliq kişini yšläştürüp işiktin kiripla tamiğini çikildatti:
– Çik-çik-çik… Һämmä adämniŋ bir yärliri sunup mäşägä kirivalğanmu nemä?
Ular bir boş җayni tepip oltirişti. Öyniŋ bir buluŋiğa tartilğan simğa räht esilğan bolup, içkirisidä bovayniŋ kelinliri bir ayalniŋ sunğan putini teŋivatatti. Ağriqqa çidimiğan ayalniŋ iŋriğan avazi adämniŋ tenini şürkändürätti.
– Bäk ağriydiğan ohşimamdu? Boldila çiqip ketäylimekin? – dedi tumaqliq kişi ikkilinip.
– Yaq, mäyip bolup qalisiz. Äŋ bolmiğanda, kšrsitip baqili.
Ular helä uzun oltirip, novät kälgändä içkirigä kirip, teŋiqçi bovayniŋ aldiğa kelip oltardi. Bovay tuhum juqisi qolini kšksigä qoyup, yumşaq salam qildi:
– Kälsilä. Özlirigä nemä boldi?
– Buqa üsüvätti.
Tumaqliq kişigä vakalätän җavap bärdi buqa egisi.
– Yaman yärgä üsüvätmigändu?
– Yaq, monu yärgä…
– Çapanni yäşsilä.
Tumaqliq kişiniŋ çapinini yäşküzüş helä qiyinğa tohtidi. Bir qolini midirtalmiğaçqa, äpsiz bolup helä qiyinlaşti. Kšynäktin tartip yäştürüp bolup bovay tumaqliq kişiniŋ bädinigä sinçilap qarap çiqti.
– Çoŋqur näpäs eliŋ.
Tumaqliq kişi špkisini tolturup tindi.
–­ Öpkidä mäsilä yoqtu?
– Yaq. Qolumni midiritalmidim. Başqa yerim saq.
– Hudayim saqlaptu, – dedi bovay bädändiki kšk җaylarni yenik silap.
– Monu kšk bolup qalğan yär nazuk ämäs. Yänä tšrtlik maynağa üskän bolsa, iş çataq bolarkän… Mana… Mäşädin…. Sizniŋ tağaq çiqip qaptu. Mäşä ağriydiğandu?
Bovay tutqan җayni besivedi, tumaqliq kişiniŋ räŋgi tatirip kätti.
– Basmaŋ, ağrip kätti!
– Qorqmaŋ, män mundaq kšrüvatimän. Mana mäşädä işşiq bar. Monu yärdimu bar.
Bovay burundun adätlängän täҗribisi boyiçä bemarni gäpkä tutup, u yär-bu yärni siliğan bolup başmaltiğini şundaqla besivedi, tumaqliq kişi «Apa!» däpla tohtap qaldi.
– Boldi, – dedi bovay külüp, – җayiğa çüşti.
– Çüşirip boldiŋizmu? – dedi buqa egisi häyran qelip.
– Һä. Alla şipaliq bärsä, üç teŋiqta kätmän çapqudäk bolisiz.
– Qolliriğa därt bärmisun, häҗäp qolliri yäŋgilkinä.
– Sunuqni “u yanğa tart, bu yanğa tart” däp tartquçlap qorqutsaq, adäm җiddiylişip, çiqip kätkän yärni җayiğa çüşiriş täskä tohtaydu. Qorqup җiddiyläşkän zaman bädän bilän süyäkniŋ şäkli šzgirip, җayiğa çüşkili unimaydu. Andin biz mäҗburlap basimiz. Siz vaqiraysiz. Bizniŋmu qolumiz titiräp taŋalmaymiz. Uniŋdin kšrä, hazirqidäk muŋdişip, gäpkä aylandurup tuydurmay orniğa çüşärsäk, sizniŋmu җanliri ançä qiynalmaydu. Bizniŋmu qolumiz titirimäydu. Һazir qandağiraq?
– Ağriq päsläp qaldi, – dedi tumaqliq kişi.
– Çiqip kätkän yär җayiğa çüşsä, ağriq qoyup beridu. Һämmä ustihan šz җayida bolsa, yahşi ämäsmu. Qolliriŋizni midirlatmay turuŋ, teŋivalayli. Balam, çinigä tuhum çeqiŋ.
Bovayniŋ çoŋ kelini bir çinigä tuhumdin ikki-üçini çeqip, çoka bilän täkşi arilaşturdi. Kiçik kelini teŋiq oraydiğan rähtni kesip, ulap tikişkä başlidi. Çoŋ oğli tarşilarni qälämturuç bilän tilip yasaşqa başlidi. Şundaq qilip, birdämdila tumaqliq kişini qosaq belini qoşup aylandurup tarşilarni qatar-qatar tizip tuhumlarni çepip, mäkkäm teŋip qoyuşti.
– Boldi, – dedi bovay.
– Qalaymiqan härikät qilmaysiz, yatqanda ravrus halättä yetiŋ. Tuhumni säl issitip, içip beriŋ. Kelär bazar künidä kelip teŋiqni yäŋgüşläp ketiŋ.
– Maqul, rähmät sizgä.
Buqa egisi tumaqliq kişini yšläp turğuzup qoyup, bovayğa qaridi:
– Һaҗim, näççä pul berimän?
– Һaҗim demisilä! – däp külüp kätti bovay. – Saqili bar adämniŋ hämmisi “haҗim” desäk, haҗi ärzän bolup kätmämdu? Män tehi härämgä ändi täräddut qilivatimän. Näq silärdäk haҗätmänlär kšpiräk dua qilip bärsäŋlar, Alla halisa, šgünlükkä bu uluq säpärgä atliniş aldida turimän.
– Şundaqmu, yolliri oçuq bolğay ämsä, – dedi tumaqliq kişi teŋilğan bädinini avaylap midirlitip.
– Kelär bazar küni siz bolmisiŋiz…
– Män bolmiğan bilän monu oğullirim bar. Һämmisi hazir usta teŋiqçi bolup kätti. Keliveriŋ, ubdan teŋip qoyidu.
– Näççä pul boldi, ustam?
– Bu soda qilidiğan bazar ämäs. Räht bilän tuhumniŋ pulidin eşinğanlirini šziŋiz atap beriŋ.
Buqa egisi yenidin 100 som çiqirip berivedi, tumaqliq kişi uniŋ aldiğa štti:
– Һoy, bu nemä qilğanliri, šzäm berimän pulini.
– Yaq, aka, män bärmisäm bolmaydu.
– Һäy, häy, häy! Undaq qilmisila däymän.
– Şük tursila, tağaqliri qayta qozğilip ketidu heli.
Bovay bularniŋ härikätlirigä qarap häyran qelip, buqa egisidin soridi:
– Bu kişi sizgä kim bolidu?
– Akam bolidu, – dedi buqa egisi pulini bovayniŋ qoliğa tutquzğiniçä.
– U pulni almisila. Män šzäm berimän, – dedi tumaqliq kişi saq täräptiki qoli bilän qoyun yançuğini koliğaç,– ästa, monu qolum äp kälmäyvatqinini. Hapa bolmay, monu yançuqta pul bar, alsiŋiz boptekän.
Bovay tehima häyran boldi. Buqa egisi barliq işniŋ җäriyanini çüşändürüp štti.
– Һä, mundaq däŋ, – bovay tuhum juqi qolliri bilän qizğuç kaltä saqilini silap turup, çişliriniŋ eqini kšrsitip külümsiridi.
– Tehi bayatin ikkiŋlarni aka-uka çeği däp jürüptimän. Äsli tonuş ämäskänsilärdä.
– İkkimiz ikki nahiyädinkänmiz. Bayatin moşu yärgä kirgäç tonuştuq.
– Sävänlik mändin štti. Meniŋ pulumni eliŋ, ustam, – dedi buqa egisi yelinip.
– Yaq, män uşşuq ämäs šzämniŋ pulini eliŋ, – dedi tumaqliq kişi.
– Yaq, mänmu namärt humsi ämäs! Һär ikkimizni Huda saqlaptu. Һazirdin başlap bu akimizğa šzäm egä. Meniŋ pulumni aliveriŋ, – dedi buqa egisi.
– Tovva däŋ, – dedi tumaqliq kişi hapa bolup.
– “Män egä” deginiŋiz qandaq gäp? Mana sap-saqla turimänğu. Monu ustam eyttiğu “üç teŋiqta kätmän çapqudäk bolidu” däp. Ägär buqiliri yaman yärgä üsüvetip šlüp-tartip qalsammu, šlügümni satidiğan adämdin ämästim män. Kelişmäslik bolup qaldi ändi. Undaq җahilliq qilmaŋ.
– Siz җahilliq qilmaŋ.
Bularniŋ talaş-tartişiğa qarap mästligi kälgän bovay eğiz açti:
– Aldimğa җiq adäm sunuq taŋdurğili kelidu. Һär türlük adämlärni kšrüp, turimän, bügün ikkiŋlarni kšrüp, kšŋlüm kštirilip qaldi. Adäm bilän adäm bir-birsigä adimätçilikkä qärizdar. Bu qärizni hämmä adäm här vaqit qayturuşni ästin çiqarmasliği lazimdur. Һazir җiq adäm mundaq qärizgä boğulup kätti… – bovay sšzlävetip demi içigä çüşüp kätti. Aliqanliridiki quruşqa başliğan tuhum juqilirini ugilap turup, sšzini yänä davamlaşturdi:
– Ötkän häptidä aldimğa bir yaş bala käptu. Bazarğa kälgiçä bir ağinisiniŋ mototsikliğa miŋgişivaptu. Yolda layğa teyilip ketip, mototsikldin jiqilğan ohşaydu, biligi aziraq tolğinip ketiptu. “Teŋip qoysiŋiz boptekän” däp yalvurup turuvalğaçqa, “hä maqul” däp neri-berisini oylimay teŋip qoyuptimän. Şu zaman yenimdin çiqip sotqa kirip, qolidiki teŋiqni kšrsitip: «Mototsikldin jiqilip, qolum sunup kätti, tšläm bärsun» däp ärizä qiptu. Sunmiğan qolini “sundi” däp şumluq tiläştin qorqmaydiğan äşundaq bädbählärmu bolidekän. Aççiğim şundaq käldiki, ähvalni sürüştürgili kirgän sot väkilliriniŋ aldidila teŋiq latisini šz qolum bilän yeşip, šstäŋgä çšrivättim. Bügün silär ikkiŋlarni kšrüp äşu iş yadimğa kelivatidu. Tutsila, bu pullirini härgiz almaymän.
Bovay qolidiki pulni buqa egisigä qayturup bärdi.
– Ändi siz hiҗil qilmaŋ, ustam, – dedi buqa egisi yalvurup.
– Bu pulni aliveriŋ.
– Yaq, här ikkiŋlarniŋ pulini almaymän. Baya dedimğu, hämmimiz bir-birimizgä adimätçilikkä qärizdar. Mänmu šzämniŋ boynumdiki qärizni ada qilay.
– Ämsä, bu pul sizniŋ uluq säpiriŋizgä tutqan yolluğimiz bolsun,–dedi buqa egisi pulni qayta bovayğa täŋläp.
– Rast, monu pulmu yolluq bolup qalsun, eliŋ, – dedi tumaqliq kişimu saq qoli bilän bovayğa pulni uzitip.
– Һäy, – bovayniŋ qapiği türüldi, – meni halal duniyarim bilän häҗ qilişqa qoyuŋlar. Pakliqni, sämimiylikni şärt qilidiğan mundaq muqäddäs säpärgä tegi päs qaidini arilaştursa, sovap nädä qalidu?! Män moşundaq härämniŋ banisi bilän nadan häqni şülüp duniya jiğidiğan işqa šç.
– Ästa, – buqa egisi hiҗil bolup turup qaldi. – Kšŋlümizni qobul qilmidiŋizmu.
– Kšŋülliri tägdi. U pulğa monu akiliriğa tuhum elip bärsilä ändi.
– Şundaq qilimän. Älvättä, şundaq qilimän. U täripidin hatirҗäm boluŋ. Bazar küni Huda halisa, šzäm äkelip, teŋiqni almaşturğuzup ketimän.
– Şundaq qiliŋ, monu adäm degänniŋ yeti bolmaydu! Һämmimiz bir yiltizdin kškligän bändimiz. Bir-birimizniŋ җinazisini kštärgändä äsqatidiğan häqlärmiz. Özara kšŋül izdişip, kšŋül ayişip, bir-birimizgä mehrivanliq qilip štmisäk, tämsiz bolup kätmämdu, bu altä künlük duniya! Siz saqayğiçä oğullirim pul almay teŋip qoysun. Bärikitini Alla beridu.
İkkisi teŋiqçi bovayğa qayta-qayta rähmät eytip, buqa egisi tumaqliq kişini yšläştürüp, teŋiqhaniniŋ işigidin çiqişti.
Teŋiqçi bovay, bala-çaqiliri, sunuq taŋduruş üçün novättä turğanlarniŋ hämmisi teŋiqhaniniŋ derizisidin buqa egisi bilän tumaqliq kişiniŋ yolda bir-birin yšlişip-külüşüp turğinini, buqa egisiniŋ bir taksini tohtatqinini, taksiniŋ aldida bir nemilärni talişip-külüşüp turğinini, buqa egisiniŋ tumaqliq kişini yšläştürüp taksiğa oltarğuzğinini, tumaqliq kişiniŋ taksiniŋ işigini yepivalğinini, buqa egisiniŋ işikkä mäkkäm esilivalğiniçä bir nemilärni däp yalvurğinini, şoferniŋ çüşüp işikni eçip bärginini, andin buqa egisiniŋ tumaqliq kişiniŋ yeniğa kirip yeqin oltarğinini, ikkisiniŋ nemilärnidu deyişip-külüşüp baş liŋşitivatqanliğini, taksiniŋ astiğina qozğilip, siliq maŋğinini kšrüp, häyran qelişti…

Bälüşüş

Javap qalduruŋ