Tarihiy fantastikidiki siz işängän milliy täğdir

0
122 ret oqıldı

Mälumki, fantastikiliq ädäbiyatniŋ janrliri härhil. Duniya ädäbiyatida ilmiy fantastika, fantastika antiutopiya, tarihiy fantastika janrliri җiddiy täräqqiy ätkän. Ändi uyğur ädäbiyatida bu janrda qäläm tävritivatqan yazğuçilar az. Mämnuniyät bilän täkitläş lazimki, yeqinda mäzkür yšniliş boyiçä kšpligän kitaplarniŋ muällipi Abduväli Sadirov rus tilida näşir qilinğan «Neveroyatnıe priklyuçeniya kaşgarskogo printsa» («Qäşqär bägzadisiniŋ karamät särgüzäştiliri») namliq tarihiy fantastikiliq äsärini kšpçilikkä täğdim qildi. Muällipniŋ pikriçä, qedimiy dävirdä yaşiğan daŋliq kişilärmu addiy hayatniŋ aççiq-çüçügini tetimay šmür sürüşi natayin. Şuŋlaşqa ularniŋ hayatida härhil särgüzäştilär yüz berip turğan. Äynä şu hil särgüzäştilär muällipniŋ täsävvuri boyiçä berilgän.
Ädäbiy tänqitçilärniŋ mävqäsi boyiçä, tarihqa häqqaniy yandişiş keräk. Amma ularniŋ bäziliri štmüş häqqidä bädiiy fantaziya qilinsa, heçqandaq ziyini yoq däp hesaplaydu. Yazğuçi Abduväli Sadirov mana şu mävqägä yandişip, iҗat qilidu. Şuŋlaşqa uniŋ «Uyğur haqaniniŋ ahirqi qädimi», «Käşqär gladiatori», «Turpan monahi», «Çukotkiliq palçi», «Haqan toğriliq rivayät», «Uyğur haqaniniŋ җäsidi», «Ukoka şahsänimi» qatarliq tarihiy fantastikiliri kšpçilik täripidin nahayiti yahşi qobul qilindi. Һätta muällipniŋ bäzi kitaplirini täkçidin tapqili bolmaydiğan däriҗigä yätti.
Bu äsärlärniŋ alahidiligi şuki, muällip mälum bir vaqiägä qiziqarliq syujet oylap tepip, andin u vaqiäniŋ mäzmunini hilmu-hillaşturidu vä uni hiyaliy täsvir arqiliq küçäytidu. Moşu yärdä bir närsigä җäzmän näzär ağduruşimiz keräk. Muällip duniya ädäbiyatida moҗut tarihiy fantastikiliq äsärlärniŋ ikki türigä (al'ternativ tarihni yaki yoşurun tarihni gävdiländürüşkä) etivar berip kätmäydu. Uniŋ mähsiti al'ternativ tarih yaritiş ämäs häm u yoşurun tarihni bärpa qiliş oyidin jiraq. Çünki yazğuçi üçün qedimiy dävir – u bäribir sirliq mšҗüzilik duniya. Uni päqät härhil täsävvurlar arqiliqla kšz aldiğa kältürüşkä bolidu, halas.
Abduväli Sadirov kšpligän tarihiy vaqiälärni qiziq särgüzäştilär bilän izahlap şärhiläydu. U uyğur ädäbiyatida alahidä romantik-ğayäviy obrazlarniŋ birpütün gävdisini yaritip bärdi. Bu arqiliq yazğuçi insanlar täğdiri häqqidä härtäräplimä oylaydu, ğayibanä täsävvur qilidu. U ahirqi nätiҗidä uyğur hälqiniŋ tarihi üstidimu oylinip kšrüş mähsitidä uni başqilarğa tävsiyä qilidu. Yazğuçi üçün çoŋ bir yeŋiliq yaritiş şärt ämäs. Amma u šz oqurmänlirigä billä rivayät toqup, billä oyliniş mümkinçiligini yaritip berişkä tirişidu. Ularni rohiy qiyaslarğa ägäştürüp, izgülükkä ündäydu. Abduväli Sadirovniŋ tarihiy syujetliri härhil vä ularniŋ çeki-çegarisi yoq. Şu tüpäyli, siz vaqiälärniŋ mäzmuniğa qarap häyran qalisiz. Һissiyatliriŋiz orğup-küçiyip ketidu. Çäksiz hiyallarğa berilisiz.
Eytmay mümkin ämäski, Abduväli Sadirovniŋ hayatiy reҗiliri tamamän başqa. Һärgizmu şundaq nurğun kitaplarni yeziş armini yoq edi. Amma täğdir täqäzasi tüpäyli, u qoliğa qäläm alğan yazğuçi. U šz mäyli bolmisimu, kütmigän yärdin šzgä duniyaniŋ şäpqätsiz bir qaynimiğa çüşüp qalidu. Uniŋ kšz aldida dävir qozğaldi, u tarihiy süpiti bilän uştumtut partlandi. Җahanda çüşiniksiz hadisilär yüz berişkä başlidi. Muällip bu vaqiälärniŋ realliğini saqlap qeliş üçün ularni päqätla qäläm arqiliq izahlaşqa toğra kelidiğanliğini toğra çüşändi. U şundaq qildi. Şu säväptin yazğuçi qälimidin «Vozduh svobodı», «Bolat pokoryaet N'yu-York» qatarliq äsärliri duniyağa käldi. U yat bir duniyaniŋ sirliq mšҗüzilirini paş qildi. Yazğuçi üçün hayat yeŋidin başlandi desimu bolidu. Şu kündin başlap šzi bilän šziniŋ psihik kürişi mäydanğa çiqti. Bu küräşniŋ tüvi-täktidä realliq bar bolsimu, amma yazğuçi uniŋğa işängüsi kälmidi. N'yu-Yorkta yüz bärgän vaqiälär uniŋ eŋida fantastikiğa aylinip kätti. Uniŋ «Ot Bagdada do Kaşgara», «Uznitsa kreposti Por-Bajın» tarihiy fantastikiliq toqulmiliri uyğur kitaphanliriniŋ diqqitigä havalä qilindi. Kšp vaqit štmäy bu kitaplar oqurmänlärniŋ qoliğa çüşti. Äpsus, hazir ularni izdäpmu tapalmaysiz. Bu ähvalğa qarap rustilliq uyğurlar šz hälqiniŋ tarihini bilişkä nahayiti huştar ekän, däp hulasä çiqirisiz. Millätkä bolğan eqidisigä tän berisiz. Yazğuçiniŋ «Jil takoy paren'», «Potomstvennıy podporuçik» qatarliq äsärliriniŋ royapqa çiqişimu şu. Qiziqarliq yeri, kitaphan yazğuçiniŋ tarihni helä ubdan šzläştürgänligigä qayil bolidu. Amma, yänä täkitläymizki, tarih vä tarihiy vaqiälär muällipniŋ fantaziyasi häm bädiiy hiyali üçün päqätla mänbä. Buni uniŋ keyinki «Snejnıy çelovek», «Tainstvennıy Takli-Makan», «Vikinglarniŋ uyğur padişasi» äsärliri oçuq ispatlaydu. Muällip mäzkür romanlirida šziniŋ iradisi bilän billä sizni mäҗburiy yetäkläydu, qedimiy tarihiy җaylarni ziyarät qilişqa ündäydu. Kitaphanniŋ hiyalini qit°älärara çšgilitip kelidu, vaqitlar däriyasida çšmüldüridu. Kitapni oquğan adäm jillar bilän äsirlärni alqip štüp ketişkä täyyar turidu. U qandaqlarçä namälum qedimiy duniyaniŋ kemisigä säkräp çüşüp, vaqiälär qaynimiğa şuŋğup kirip kätkänligini tuymay qalidu. Çünki äsärniŋ tili bäkmu addiy vä җanliqtur. Abduväli Sadirov bädiiy җähättin pädäzläpmu avarä bolmaydu. Şu yezilğiniçä kitaphanğa yetidu. Qisqisi, uniŋ romanliri – bu uyğur täğdiriniŋ kälgüsi. Kitaphan keläçäkkä җäzmän ümüt bilän qaraydu. Bu äsärlär štmüş häqqidiki addiy çüş bolsimu, amma kitaphan uyğur hälqiniŋ şanliq tarihiğa işinişkä razi. Çünki uniŋ aldida gävdilinivatqan vaqiälär addiy vä realliqqa yandaşqandäk. Ularğa qiziqarliq särgüzäştilär bilän paҗiäviy täsäddipilik, tonuydiğan vä tonumaydiğan, bilişkä oŋay vä bilip bolmaydiğan hadisilär bevasitä täsir qilip turidu. Vaqitniŋ šzgirişçan ekänligini yänä etirap qilişqa başlaysiz. Ahirqi nätiҗidä tarihniŋ yšnilişini šzgärtişniŋ müşküllügini çüşinip, uniŋ su eqimiğa qarşi üzüş bilän baravär ekänligigä eniq kšz yätküzisiz. Demäkçi, Abduväli Sadirovniŋ äsärliriniŋ içidä «Uyğur haqaniniŋ җäsidi» namliq romani alahidä orun egiläydu. Bu äsär tarihniŋ yänä täkrarlinidiğanliğidin işarät berip turğandäk.
Yäkünläp eytqanda, A.Sadirovniŋ tarihiy fantastikiliq äsärliriniŋ ammiviy tüs elişidiki asasiy säväp – kšpçilikni asas qilğan mädäniyät janriniŋ bärpa boluşidur! Äpsus, bügünki kün — u kitap oqumaydiğanlar dävri. Yaşlarni muräkkäp bädiiy ädäbiyatqa yetäkläş bäkmu täs. Buni ubdan säzgän yazğuçi ularğa yenik syujetlarni vä hiyaliy särgüzäştilärni tävsiyä qilişqa tirişqan. İҗatkar şu mähsitigä yätti, däp oylaymiz.

Alimҗan TİLİVALDİ,
filologiya pänliriniŋ
doktori, professor.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ