Aŋ-säviyämiz bilän päriqlinimiz

0
93 ret oqıldı

Mäşür SASİQOV,
«Uyğur avazi»

Yolum çüşüp, şähär çetidä yaşaydiğan dostlarniŋ biriniŋ šyigä berip qaldim. İşiktin kiripla, uniŋ bir närsigä tolimu hapa ekänligini bayqidim.
– Һoy, nemä bolduŋ? Öy-vaqiŋdin ayrilğan qimarvazdäk, beşiŋni saŋgilitip oltirip ketipsänğu? – däp soridim uniŋdin çaqçaq arilaş.
Qimar, haraq-şarap degänni äsla šzigä dost tutmiğan ağinämgä meniŋ sšzüm «çişiğa muş urğandäk» tägdimu, äytävir, «Undaq närsilärdin jiraqliğimni bilip turup, meni şaŋho qilivatamsän?» degän älpazda maŋa baqti.
– Boldi, boldi, sšzümni qayturuvaldim. Nemigä şunçä terikip-boğulup, šz gšşiŋni šzäŋ yäp oltirisän?
– Qarimamsän adaş, bu җahan nemä bolup ketip baridu? Biz, insanlar, mehir-şäpqät, mehrivanliq, çoŋni hšrmätläş, kiçikkä ğämhorluq qiliş degängä ohşaş hislätlärni tamamän yoqitip qoyduqmu, nemä?.
U asta tamakisini tutaşturup hekayisini davam qildi. – Ätigändä işqa maŋdim. Kündiki aditim boyiçä tohtalmida avtobus kütüp turimän. Tohtalmida on yaştin ändila aşqan bir qiz bala ikkimizla bar. Arqa-arqisidin meŋip turidiğan avtobuslarniŋ, nemişkidu, bügün qarisi kšrünmäydu. Ahiri, adämlärgä liq tolğan avtobusmu yetip käldi. Uniŋ içigä kiripla, heliqi «Oŋay» kartoçkisi arqiliq yol häqqini tšlävättimdä, šzäm turğidäk җayni aran tepip, derizidin sirtqa qarap turuvaldim. Oylinip qaldimmu, bilmidim, ätrapimda nemä iş yüz berivatqanliğidin hävärsiz qaptimän. Burulup qarisam, avtobus tehi biz çüşkän tohtalmidin qozğalmaptu. Konduktor bayiqi män bilän billä kirgän qizçaqqa birnärsilärni däp vaqiriğandäk qilivatidu. İşniŋ aq-qarisiğa yätsäm, ävu qizniŋ kartoçkisidiki puli yol häqqini tšläşkä yätmigän ohşaydu. U yançuğidiki barliq mayda tiyinlarni konduktorğa sunup. «Aka, kartoçkamğa ata-anam pul selişni untup qalğan ohşaydu. Hapa bolmisiŋiz, meniŋda bari moşu ekän. Män mäktäpkiçä yetivalayçu?» däp yalvuruvatidu.
Naresidiniŋ kšzliri paqirapla qaptu. Lekin uniŋğa etivar berivatqan konduktor yoq. «Qäyärdin bolsa, şu yärdin tap. Saŋa ohşaşlarda pul yoq boluşi mümkin ämäs» — däp eğiziğa kälgän sšzlär bilän balini tilavatidu.
Meniŋçä bolsa, ätimalim, qolaysiz ähvalda qalğan qiz šzini tuqqan ata-anisidin undaq til yemigän boluşi keräk, jiğini salayla däp qaldi. Ariliqta qäyärdin päyda boldekin, seriq jilet kiygän bilet täkşürügüçi avtobusqa kirip käldi. Umu, huddi bir «җinayätçini» näq mäydanda tutuvalğandäk, konduktorğa qoşulup, qizni sškkili turdi. Buni az degändäk, birazdin keyin avtobusniŋ jürgüzgüçisimu yetip käldidä, «Sän nemä gäp uqmaydiğan haŋvaqti. Saŋa ohşaşlarni bekarğa toşup, šläy dediğu kişi» däp ğalvarap kätti. Üç är kişidin iştniŋ tilini aŋlavatqan naresidä nemä qilarini bilmäy, ätraptikilärgä pal-pal qarapla qaldi.
Ällik näççä adäm siğidiğan avtobusta liqmu-liq yoluvçi. Şulardin birärsimiz tiymaqqa turmaydiğan bir iştin, šmridä untulmas däşnämgä qalğan qizniŋ yaqisini jitip, ävu nainsaplarğa ikki eğiz gäp qilmay, qarap turimiz. Ahiri, çidiğuçiliğim qalmidi.
«Һäy, jigitlär, üç är kişi turup kiçikkinä qizni şunçimu bozäk qilamsilär, hä? Uyalsaŋlarçu. Rast, yol häqqi tšläydiğan puli yoqkän, biraq u silärgä barini berivatidiğu. İnsap-topiq degän närsä yoq ekän silärdä. Qandaqmu šzäŋlärni är çağlişip jüridiğansilär? Öydä silärniŋmu bala-çaqaŋlar bardu? Mä, eliŋlar, bu qizniŋ yol häqqini män tšläp berimän» dedim çidimay. Ular bolsa «Bu degän bizniŋ işimiz tursa, aka» däp maŋa çäkçiyişkä başlidi. Mänmu boş kälmidim. «Һäy, inilar, iş šz aldiğa, lekin biz, adämlär, mehir-şäpqät, mehrivanliqni yoqatmasliğimiz keräk. Biz musulman desäk, bškimizni asmanğa atimizğu. Alla taala egimiz mehrivan häm käçürümçan adämlärni yahşi kšridu» dedimdä, qizniŋ yoliğa tšlävättim.
Qarisaŋ adaş, pul bärdimğu. Bärdim. Biraq yä konduktor, yä jürgüzgüçi bilet berişqa aldirimayvatidu. Һäy, bilet qeni?» desäm, «Һazirrr» däp maŋa sät kšzi bilän qaridi. Andin biletni «Mä!!!» däp şundaq җahilliq bilän qolumğa tutquzdiki, uniŋ çirayidin adäm çšçüydu. Özäŋ bilisän, bilet almisam, aldimizdiki tohtalmida yänä täkşürüş bolup qelişi mümkin. Monu kelişmäsliktin aran qutulğan ävu beçarä qiz yänä tutulup qalsa, nemä bolmaq?
Ağinämniŋ terikip kätkiniçimu bar ekän. Uni qolumdin kälginiçä säl besip qoyup, šygä qayttim. Biraq bu vaqiä heliğiçä oyumdin kätmidi. Һäqiqätänmu televizor bilän internetqa qarisaŋ, kšridiğiniŋ uruş-talaş. Anisiniŋ sütidin tehi tünügün ayrilğan šsmürlär koçidiki bovay-momaylarni tepip-dässäp, bilginini qilivatqan. Yänä kelip, şu «qährimanliğini» videoğa çüşirip, torğa taşlavatqan. Ändiliktä monu ağinäm sšzläp bärgän vaqiä. Beşimda qalaymiqan oylar. Bu neminiŋ alamiti? Nemä üçün biz, adämlär, şunçilik illätlärniŋ quliğa aylinip qalduq? Bir-birimizgä degän hšrmät, kšyümçanliq vä mehrivanliqni zadi nemişkä untuşqa başliduq? Moşuniŋ hämmisini ügitidiğan yaki yadimizğa qayta salidiğan җay barmidu?
Älvättä, bar. Bu insaniy hislätlärni ügitidiğan birdin-bir esil җay – ailä ekänligi talaşsiz. Biraq hazir şu ailidä tüzüm başqiçä roy elip, ana tilimizdin bäzduq. Bu bir. İkkinçidin, şuniŋ nätiҗisidä ata-ana sšzini šz pärzändigä çüşändürälmäy avarä. Qoşumçä tärbiyä šydin ämäs, bälki šzgilärdin juqup, qarakšzlirimizniŋ boyida bizgä has ämäs, yäni ilgiri-keyin җämiyitimizdä aŋlimiğan, kšrmigän işlar yüz bärmäktä. Qisqisi, aŋ-säviyämiz buzulup, gadirmaş hiyallar ilkidä yaşimaqtimiz.
Aŋ-säviyä demäkçi, uniŋğa kšp närsilärniŋ bağliq ekänligi eniq. Şuŋlaşqa Tunҗa Prezidenti – Elbası Nursultan Nazarbaev «Keläçäkkä nişan: mäniviy yeŋiliniş» särlävhilik maqalisida «Pütkül duniya bizniŋ kšz aldimizda šzgirivatidu. Duniyada yšnilişi tehiçä girimsän, yeŋi tarihiy basquç başlandi. Kün sanap šzgirivatqan duniyada aŋ-säviyämiz bilän duniyatonuşimizğa siŋip qalğan sälbiy hislätlärdin qutulmisaq, karvanbeşi boluvatqan dšlätlär bilän täŋ keliş mümkin ämäs. Özgiriş üçün šzimizni qolğa elip, zaman tälivigä muvapiqlişiş arqiliq yeŋi dävirniŋ iҗabiy täräplirini aŋ-säviyämizgä siŋdürüşimiz lazim», deyilidu.
Demäk, biz yeŋi zamanğa maslaşqan halda härbirimiz aŋ-säviyämizni yeŋilaşni šzimizdin başlişimiz keräk. Şu çağdila bizniŋ başqilar qatarida yeŋiçä yaşaşqa muyässär bolidiğanliğimiz häq. Älvättä, buniŋ üçün mälum däriҗidä vaqit täläp qilinidu. Biraq uni ätigä yaki šgüngä qalduruşqa bolmaydu. Elbası eytqinidäk, yeŋi dävirniŋ iҗabiy täräplirini qançä tez boyimizğa siŋdürüvalsaq, uniŋ bizgä beridiğini şunçä kšptur.
Bu yärdä adämlär arisidiki işänçä-çüşänçiniŋmu alahidä ähmiyätkä egä ekänligini etivarğa almisaq yänä bolmas. Çünki hazirqi zaman adämliri arisida bu hislätlärmu päydin-päy yoqap ketiş aldida turidu. Mäsilän, buniŋdin biraz vaqit ilgiri Almutiniŋ çoŋ koçiliriniŋ boyida tšrt-bäş yaşlar çamisidiki bala bir tävlük yetip qalğan. Uniŋ şu yärdä yatqanliğini kšpçilik kšrgän. Lekin adämlär bepärvaliğidin, çüşänmäsligidin «yeniğa berip qoysam, balağa qalimän» däp yä tez yardäm maşinisini çaqirmiğan, yä içki işlar organliriğa hävär qilmiğan. Aqivät, җahil atiniŋ zärbisidin koçida qalğan bala ağriqhanida kšz jumdi. Mundaq misallarni kšpläp kältürüşkä bolidu. Bolupmu şähär yeridä yärdä yatqan adämni kšrsäk, «haraqkäş yaki makan-җayi yoq biridu», däp eräŋsizlik bilän štüp ketiverimiz. Uniŋ jüräk kesili tutup yetip qaldimu yaki başqa sävävi barmu, undaq oy äqlimizgä kirip qoymaydu. Mana, biz, adämlär, qandaq däriҗigä yättuq?
Äsli biz insan bolğanliğimiz tüpäyli, mäyli u haraqkäş bolamdu, addiy til bilän eytqanda, «BOMJ» bolamdu, «Һäy, sän tirikmusän?» däp qoyuş pärzimiz ämäsmu? Mümkin siz äşundaq düm yatqan birsini oŋ qilip qoysiŋiz, uniŋ hayatini saqlap qelişi ehtimaldin jiraq ämäs. Rast, bäzidä şundaq ähvallar boliduki, «kšrdüm» yaki «aŋliğan» däpla qoysaŋ, pütmäs-tügimäs soal-soraqlarğa qalisän. Lekin biz, adämlär, uçar-qanat quşlar bilän hayvanatlardin şu aŋ-säviyämiz arqiliq päriqlinidiğanliğimizni yadimizdin çiqarmasliğimiz keräk.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ