Äl-Farabi häqqidä hekayä

0
91 ret oqıldı

Muhämmät Tarhan ayali Yultuz ayimniŋ hoҗrisiğa kirip bähiraman uyqiğa kätkän tšrt yaşliq oğli Äbu Nasirniŋ peşanisigä çokkidä birni sšyüp qoyup çiqip ketäy däp turuşiğa, bala oyğinip «dada» däp çaqirdi. Muhämmät Tarhan balini yotqandin suğirivelip birhaza ärkilätti.
– Seni oyğitivättim hä, bšräm?
– Meniŋ uyqam bilän çüşüm yoq. Apam päpiläp jürüp uhlitip qoyuptu. Äsli siz kälgändä uhlimaqçi edim.
– Boptu, bala çeğiŋda qenip uhlaval, bšräm. Çoŋ bolğansiri ğäm-ändişäŋ kšpiyidu. Oylaydiğan, baş qaturidiğan işliriŋ avup ketidu. U çağda dadaŋğa ohşaş uhlaymän desäŋmu uhlalmay, taŋlarni kirpik qaqmay atquzisän.
Kiçik Äbu Nasir uniŋ gäpliriniŋ tegigä yetälmäy, tiŋirqap turup qalğan edi.
– Kiçik baliğa nädiki çüşänmäydiğan gäplärni qilip… – däp kayidi Yultuz ayim.
Muhämmät Tarhan baliniŋ mäŋzigä ahirqi qetim birni sšyüp qoyup šz hoҗrisiğa çiqip kätti.
Kiçik Äbu Nasir häş-päş degiçä yättä yaşqa kirip qaldi. Bu çağlarda u šz zamanisidiki helä mälumatliq, kšpni kšrgän kişilärdin hesaplinidiğan atisi Muhämmät Tarhandin šz jutiniŋ vä hoşna ällärniŋ tarihi, urpi-aditi vä mädäniyitigä ait nurğun qissä vä rivayätlärni aŋlap «qulaq mollisi» bolup qalğan edi. Äyni çağlarda Qarahaniylar täväligidiki juqarqi täbäqä aqsüyäkliri arisida šz isminiŋ käynigä šzi tuğulğan jutiniŋ namini qoşup ataş moda bolup qalğan edi. Mundaq moda boluvatqan işlarğa kälgändä nahayiti säzgür Muhämmät Tarhan šz oğli Äbu Nasirniŋ isminiŋ käynigimu u tuğulğan kiçik şähärniŋ namini qoşup, «Äbu Nasir Farabi» däp ataşqa başlidi.
Kiçik Äbu Nasirniŋ bovisi Uzluq farabliq türklärdin edi. Uniŋ “Uzluq” degän ismimu tipik qarluqçä isim edi. U «gšzäl, çirayliq» degän mänani bildürätti. Uzluq bovaydin keyinki zamanlarğa kälgändä Qarahaniylar täväsidiki juquri qatlam kişiliri arisida äräpçä isim qoyuş aditi şäkillängän edi. Şuŋlaşqa Äbu Nasirniŋ dadisiğa Uzluq bovay «Muhämmät» däp isim qoyğan. İslam dininiŋ tarqilişiğa ägişip, äräpçä isim qoyuş aditiniŋ ändila şäkillinivatqan mäzgiligä toğra kälgän bir zamanda tuğulğan Muhämmät Tarhanmu šz oğlini yänila äräpçä «Äbu Nasir» däp ataydu.
Yätmiş miŋ qoşun җaylaşqan Farabni ançä kiçik şähär degili bolmatti. Һärbiy qäl°ä vä rabat, soda bazarliridin tärkip tapqan bu şähär Otrar bostanliğiğa җaylaşqan Talas, Balasağun, Qäşqärni tutaşturğan qedimiy karvan yoliniŋ muhim bir tügüni bolup qalğan edi.
Sultan bilgäkšl Bahadir Qidirhan bilän samanlar hani Nuh ibni Äsät arisida İspinҗapni talişiş uruşi yüz bärgändä, Äbu Nasir Farabiniŋ bovisi Uzluq bilgäkšl Bahadir Qidirhanniŋ qol astidiki härbiy ämäldar edi. U uruşta hizmät kšrsätkänligi üçün baҗ-seliqtin hali qilinğan kişigä berilidiğan «Tarhan» degän şäräplik namğa egä bolğan.
Samaniylar hani İsmail ibni Ähmät šz qerindişi Nasir ibni Ähmättin zorluq bilän hakimiyätni tartivalğandin keyin, Qarahaniylar hakimiyitidin mudapiä kšrüş üçün sepil soqturup, keyin Qarahaniylarğa qarşi ğazat qilişni başlidi. İsmayil Samani 893-jili baharda Talas, Balasağunğa käŋ kšlämdä huҗum qildi. Nätiҗidä Oğulçaq Qidirhan Balasağundin «orda känt» (Qäşqärgä) çekinişkä mäҗbur boldi. İsmayil Samani Sir däriyasiniŋ ottura eqimidiki strategiyalik җay Talastin taki ğäriptiki Çu däriyasiniŋ ayaq eqimiğiçä bolğan ariliği, җümlidin muhasiridä qalğan Taraz şähirini qolğa aldi. Moşu uruşta Muhämmät Tarhan qatarliq härbiy ämäldarlarniŋ җan tikip elişqiniğa qarimay, Farab şähiri vä uniŋ ätrapidiki Otrar bostanliği samaniylar qoliğa štüp kätti. Bu җaylardiki 15 miŋ kişi äsirgä çüşüp islam diniğa bäy°ät qilişqa mäҗbur boldi. Otrardiki mani çirkoliriniŋ orniğa arqa-arqidin meçitlar qäd kštärdi. Burutliri hät tartip, qiran bir jigitkä aylinip qalğan Äbu Nasir Farabimu pütün ailisi bilän samaniylarniŋ qoliğa çüşüp qaldi. 100 jil davam qilğan düşmänlik vä yollarniŋ etilip qelişi farabliqlarni šzliriniŋ säyasiy vä mädäniyät märkizi bolğan Qäşqärdiki haqaniyä ahalisidin ayrivätkän edi.
Äbu Nasir baliliq vä šsmürlük vaqtida qedimiy qarluq-uyğur yeziği vä muzıkisini üginişkä pütün iştiyaqi bilän berildi. Farabi samaniylar mädäniyitiniŋ täsiridä Maverännähr vä Haräzimdiki türkiy häliqlärniŋ än°äniviy mädäniyitini šzläştürüş bilän billä taҗik-pars tilini tezla üginivaldi.
Farabi šz dävridiki ädäbiyat vä matematika pänlirini zor qiziqiş bilän ügändi. U ottura äsir hristian duniyasida «üç bilim» däp atalğan grammatika (nähvi), stilistika (ilmiy pasahät), ählaq därisliklirini vä «tšrt bilim» däp atalğan hesap, muzıka, geometriya (händisä), astronomiya (ilmiy nuҗum) pänlirini puhta egilidi. U balağät yeşiğa yetär-yätmäy turupla «hirat-märviy ilmi guruhi» däp atalğan täbiät ilimi gruhiniŋ hämmä närsini täҗribidin štküzüş toğrisidiki çoŋlarğa has soğuqqanliğini täläp qilidiğan ilğar pälsäpäviy qaraşliriniŋ qizğin qolliğuçisi bolup qalğan edi. Farabi 30 yaşlarğa kirgän çeğida šziniŋ rohiy җähättin tehimu mol bilimgä täşna eçiqap turğan bšrigä ohşap qalğanliğini his qildi. Yeŋiçä islam diniğa kirip kälgänligi tüpäyli, än°äniviy milliy mädäniyät bilän yaki diniy etiqat otturisida päyda bolğan ğayät keläŋsiz bir haŋniŋ girvigidä tiŋirqap, däldügünüp turğan Ottura Aziya türkiy häliqliriniŋ beşiğa basturup kelivatqan yoşurun apät birinçi bolup Farabini süt uyqidin oyğatti. Ottura Aziya täväligidä egiligän bilim vä izdinişliri bilän bu qiyin mäsiligä tez җavap bärgili bolmatti. Mädäniyät җähättin bir qetimliq topan balasiğa duç kelivatqan hälqigä bu topandin saq-salamät qutulup çiqalaydiğan «Nuhniŋ kemisini» yasap berişni šziniŋ muqäddäs borçi däp bilgän Farabi bu qiyin tepişmaqniŋ җavavini yeşiş üçün šz vätinidin alqip, äräp, pars ällirigä barmisa bolmaydiğanliğini çoŋqur his qildi. Çünki islam mädäniyiti vä islam ideologiyasini çüşänmäy turup islam etiqati bilän än°äniviy türk mädäniyiti otturisida birdinla päyda bolğan qorqunuçluq haŋğa mäzmut kšrük selip, yol açqili bolmatti.
Äbu Nasir Farabi šz jutidin ayriliş aldida yaşanğan ata-anisi uniŋğa atap bir top җamaätni qorasiğa jiğip, daşqazan esip, zarahätmä qilip bärdi. Muhämmät Tarhanoğlini härbiy ämäldarlarğa has salqin qanliq bilän içidä oyliğanlirini ançä bilindürmäy uzatqan bolsimu, amma Yultuz ayim Äbu Nasirniŋ boyniğa esilip jiğlap, haza açmay turalmidi. Bir top җamaätmu Yultuz ayimğa җor bolup belini potida bağlap, qoliğa hasa elip, hasa bilän yärni urup qoşaq toqup haza eçişip bärdi. Farabi bu kšrünüşni kšrüp, šziniŋ ana-Vätinidin ayriliş aldida turğanliğini oylap, kšŋli buzulup bearam boluşniŋ orniğa, äksiçä, salqin qanliq bilän külümsiräp qoydi. Bu ähval Yultuz ayimni häyran qaldurğan edi. Muhämmät Tarhan bolsa, oğliniŋ nemä üçün külümsirävatqanliğini çüşinälmäy häҗäplinip qaldi. Farabiniŋ mäŋzidiki äşu bir qetimliq salqin qanliq külümsiräş yaşanğan ata-ana üçün šmriniŋ ahiriğiçä yäşkili bolmaydiğan tepişmaq bolup qaldi.
Farabi şu jürüp kätkiniçä Sämärqänd vä Buharalardin štüp, İspihan, Һädädan şähärliridä bir mäzgil turup qaldi. U pars ziminida turğan qisqiğinä birnäççä jilliq hayatida islam mädäniyitiniŋ җeniğa җan qoşqan pars mädäniyitini zor tirişçanliq bilän qetirqinip täkşürgändin keyin, top-toğra pütkül islam mädäniyitiniŋ apiridä gahliridin biri bolğan Bağdatqa qarap yol aldi.
Farabi Bağdatqa kelip, uzaq štmäyla җälipä muqtädir islam hälipiliginiŋ tähtigä oltardi. Bu çağdiki Bağdat gärçä šziniŋ hälipä mä°mun dävridiki güllängän hšsnini yoqatqan bolsimu, yänila äräp yeziği vä islamiyät mädäniyitiniŋ märkiziy oçiği, duniyaniŋ hämmä täräpliri bilän ihtisadiy vä mädäniy alaqiliri üzülmäy davam qilip turğan häliqara şähär edi. Bağdatqa yänila härqaysi ällär, rayonlardin kälgän härhil diniy etiqat vä pälsäpäviy kšzqaraştiki här millät mädäniyät ärbapliri, alimlar vä ädiplär toplaşqan edi. Ular gahida oçuq ilmiy muhakimä yaki bäs-munazirä şäklidä, gahida yoşurun halda šzliriniŋ täbiät yaki iҗtimaiy hayat toğrisidiki kšzqaraşlirini ipadilätti.
Farabi Bağdatqa barğanda äräp tilini bilmätti. U bu tilni Äbubäkri ibni Sirajidindin tezla üginivaldi. U yänä Bağdatta yaşaydiğan mäşhur hristian alimi Äbdubäşär Mättä ibni Yunusniŋ qolida grek tili, logika vä tibabätçilik pänliridin tähsil kšrdi. Bağdatqa kelip uzaq štmäyla u äräp yeziğida muräkkäp pälsäpäviy äsärlärni vä gšzäl şeirlarni yezişqa başlidi. Äräp pälsäpäsiniŋ bir jürüş atalğuliriğa mähsus luğät tüzüp çiqip, äräp tili ğäznisini beyitti. Farabi til vä logika җähättin šz ustazidin tez eşip kätti. Äbunäşär Mättä ibni Yunus uluq yunän päyläsopi Aristotel' tälimatliriniŋ hamiyi bolup, u Aristotel' äsärliriniŋ äräp tilidiki däsläpki tärҗimisi vä şärhisini işligän edi.
Farabi Bağdatta egiligän bilimliri bilän yänä qanaät hasil qilalmidi. Şuŋa u davamliq üginiş niyitidä Һärran şähirigä käldi. Һärran äyni jillarda Mesopotamiyadiki muhim bir mädäniyät oçiği edi. U yär matematika vä astronomiya qatarliq täbiiy pänlärniŋ täräqqiyatida Bağdat şähiridin helila ilgiriläp kätkän. Farabi Һärranda hristian dinidiki ataqliq päyläsop, dohtur vä alim Bäşär Mättä ibni Yunusniŋ ustazi Yohänna binni Һäylandin pälsäpä ügändi. U Farabiğa asasän logika vä Aristotel' pälsäpäsidin, yänä matematika, näzäriyäviy tibabätçilik vä Pifagor muzıka tälimatidin tälim bärdi. Farabi Bağdattiki vaqtida ätrapiğa doga-doga kitaplarni jiğivelip, җan-җähli bilän berilip ügängän edi. Äşu kitap dogiliri içidä uniŋğa Aristotel'niŋ kitaplirimu uçriğan edi. Bu hadisä Farabiniŋ Aristotel'çiliq eqiminiŋ ottura äsirdiki yeŋi bir pällä yaratqan namayändisi bolup qelişiğa säväp boldi.
Farabiniŋ ilim yolidiki izdinişliriniŋ çoŋqurlişişi, uniŋda täbiiy halda Aristotel'ğa bolğan qiziqişni päyda qilğan edi. Täbiätşunasliq vä insanpärvärlik kšzqaraşliriniŋ türtkisi, şundaqla Aristotel' äsärliri qälbidä qozğiğan yeŋi intilişlar Farabini täbiiy yosunda — u šzi Märvidiki çeğidila daŋqini aŋliğan uluq alim – Yohänna binni Һäylan hozuriğa başlap käldi.
Farabi Һärranda Aleksandriya ilmiy gruhidiki hristian tärҗimanliri tärҗimä qilğan Aristotel' äsärliri bilän Aristotel'niŋ grek yeziğidiki äsli äsärlirini pütün vuҗudi bilän berilip ügändi. U Aristotel'niŋ «Roh toğrisida» namliq kitavini 100 qetim, «Metofizika» kitavini 40 qetim, «Ritorika» namliq äsärini 20 qetim oqup, bu äsärlärniŋ tegi-täktigä yoşurunğan çoŋqur mahiyätni çüşändi. Farabi härbir äsärni qayta oquğanda šzigä tehimu juquriraq täläp qoyatti. Uniŋ mahiyitini, muvappäqiyiti bilän nuqsanlirini toluq egiläşkä tirişatti.
Farabi Bağdatqa ikkinçi qetim miladi 921-jili qädäm täşrip qilğan. U şu kälginiçä, Bağdatta top-toğra jigirmä jil turup qaldi. Bu җäriyanda u asasän kitap oqup, davamliq ilim üginiş, ilmiy tätqiqat bilän şuğulliniş, härhil ilmiy paaliyätlärgä qatnişiş, däris vä lektsiyalär oquş, şagirt tärbiyiläş, kitap yeziş bilän melikä bolup štti. Farabiniŋ asasliq äsärliriniŋ mutlaq kšp qismi Bağdatta yezildi.
Farabi 941-jili säyasiy parakändiçiliktin bezar bolup, Bağdattin çiqip kätti. Һäräp (şam) şähirigä berip, u yärdimu uzun turmayla, udul šz juti Ottura Aziyagä qarap bät aldi. U ata jutini qävät seğinğan edi. Mutääsip rohaniylarniŋ küçi kün sanap ulğiyip, mäzhäp maҗraliri vä säyasiy parakändiçilik patqiğiğa geligiçä petip qalğan äräp ällirini uniŋ kšrär kšzi yoq edi. U bu qetim šz jutida ta šmriniŋ ahiriğiçä turup qalmaqçi vä islam etiqati bilän än°äniviy milliy mädäniyät otturisida päyda bolğan haŋğa kšrük seliştin ibarät muddiasini ämälgä aşurmaqçi edi. Farabi baştin-ahir šz jutiğa qaytip ketiş mähsitidä bolğaçqa, ta ottura yaştin alqip, qeriliq mäzgiligä qädäm qoyğiçä äräp älliridä šylük-oçaqliqmu bolmay, šz jutiğa qaytip kälgändin keyin šylinişkä iştäy saqlap kelivatqan edi. U gärçä, äräp älliridä yaşavatqan bolsimu, šz jutiğa bolğan çoğdäk mehir-muhäbbätniŋ türtkisidä türkçä kiyinip, beliğa qarluqlarçä pota bağlap jürüşni qät°iy taşlimidi. Öz ana tilini vä muzıkisi bilän milliy urpi-aditini qät°iy untumidi.
U ana jutiğa säpär çäkkändä Ottura Aziya älliridä yol boyi lektsiya oqup maŋdi. U däsläp Mänsur ibni Nuh hškümranliğidiki samaniylar dšlitigä kelip bir tohtidi. U bu yärdä padişaniŋ täklivi bilän «ikkinçi tälimat» degän kitapni yezip, Mänsur ibni Nuhqa täğdim qildi. Padişa uniŋ kitavini oqup çiqip, uniŋ danişmänligigä qayil bolidu vä uniŋğa «Aristotel'din keyinki ikkinçi ustaz» degän şšhrätlik namni äta qilidu. Farabi yazğan bu kitap İspihan şähiridiki «Sivanul hekmä» kitaphanisiğa qoyulğan.
Farabi Farab şähirigä yetip kälgändä uniŋ ata-anisi alliburun alämdin štkän edi. Gärçä, Farabiniŋ daŋqi alämgä mäşhur bolsimu, lekin u šzi tonuşluq bärmigiçä šz jutida uni tonuydiğan adäm çiqmidi. Kiçik çağlirida šzi bilän billä oynap çoŋ bolğan birnäççä buradirini izdäp kšrüvedi, ularniŋ bäziliri äräp istilaçiliriğa qarşi uruşta šlüp kätkän yaki uruş parakändiçiligi tüpäyli ailisi bilän billä başqa bir jutlarğa kšçüp kätkän bolup çiqti. Eçinarliği, Farab şähiri šziniŋ ilgärki җäŋgivar qiyapitini pütünläy yoqatqan edi. Bazarlardimu gšrstan җim-җitliği hšküm sürätti. Avat rästilär çšldäräp, šziniŋ ilgärki qaynaq halitini pütünläy yoqatqan edi, sepillarniŋ u yär-bu yärliri çüşüp, ala-pasaq halätkä çüşüp, sepil därvaziliri konirap, ülgüçäkliridin çiqip ketäy däp qalğan edi. Bu yeqimsiz mänzirilärni kšrgändä Farabiniŋ kšŋli buzulup, kšzlirigä yaş kelidu.
Farabi Ottura Aziyadiki iҗtimaiy parakändiçilik tüpäyli šz jutida uzaq turalmidi. Bu Qarahaniylar bilän Samaniylar šzara zitlişivatqan, Buharida yanğin kštirilgän mäzgil edi.
Eğir azapqa patqan halda Farab şähiridin yolğa çiqqan Äbu Nasir Farabi šz jutidin qaytip kelip säyasiy parakändiçilik içidä qalğan Bağdatqa qayta berişni halimay, top-toğra Dämäşqqä qarap yol tutidu.
Farabi Dämäşq sirtidiki bağlarniŋ biridä qaravulluq qilip, nahayiti saddä turmuş käçürüşkä başlidi. U bu ay, bu künlärdä namratlişip kätkäçkä, qaravulluq çiriği astidiki yoruqluqtin paydilinip, keçiläp yeziqçiliq qilip, šziniŋ Bağdatta başliğan ilmiy ämgigini qät°iy davamlaşturdi.
Şimaliy Siriya hškümrani Säypul Dävlä 943-jili Dämäşq şähirini paytäht qilip, šz aldiğa sältänät tikligändin keyin, Säypul Dävläniŋ märipätpärvärlik daŋqidin hävär tapqan Farabi uniŋ hozuriğa berip kälmäkçi bolidu. Şundaq qilip, u äski-tüski türkçä kiyimlirini kiygän, üsti-başliri topa-çaŋğa kšmülgän halda Säypul Dävläniŋ yasidaq ordisiğa kirip kelidu.
Bu çağda yaş padişaniŋ hozuriğa toplanğan bir top alim-šlima vä mštivär zatlar härhil ilmiy mäsililär üstidä qizğin sšhbätlişivatatti. Ğerip-ğurvanä çiray Farabi ordiğa kirip kelişi bilänla qaynavatqan qazanğa soğ su quyğandäk birdinla җimip qaldi. Һämäylän beşini burap, bemalal päyda bolup, şahanä ilmiy sšhbätniŋ päyzini uçirivätkän bu «mehmanğa» soğuq nur tškülüp turğan kšzlirini miqtäk qadidi. Ularniŋ arisidin heçkimmu Farabini, şundaqla Farabimu ularniŋ arisidiki heçkimni tonumidi. Özini daldiğa elip hilvät bir bağda qaravulluq qilip, därviştäk hupiyanä hayat käçürüvatqan bu «mehmanniŋ» islam ällirigä daŋqi pur kätkän uluq alim Äbu Nasir Farabi ekänligini kimmu hiyaliğa kältürsun?!
Sorun ähligä ohşaşla käypi uçqan padişa aldida uniŋğa zšrüriyät yüzisidinla qiya egilip, qolini kšksigä qoyup türkçä salam berip, qilçä qorunuç his qilmastin tikilip turğan bu natonuş kişini türk älliridin kälgän adättiki bir mehman qatarida bilinär-bilinmäs baş liŋşitip kütüvaldi vä salqin qanliq bilän oltirişqa täklip qildi.
– Haliğan җaydimu yaki bälgülängän җaydimu? – däp soal qoydi Farabi padişağa.
Sorundiki hämmäylänni mehmanniŋ bu sšzi tehimu häyran qaldurdi.
– Haliğan җayda, – däp җavap bärdi padişa qisqiğina җimliqtin keyin mehmanniŋ rayiğa beqişni ävzäl kšrüp.
Farabi kişilär topi arisidin «güs-güs» dässäp štüp, top-toğra Säypul Dävlä yenidiki boş orunğa kelip oltardi. Bu dšrän sorun ähli çšçüp, daŋqetip qelişti.
Säypul Dävlämu bu täp tartişni bilmäydiğan qap jüräk mehmanğa qandaq muamilä qilişni bilälmäy qalğan edi.
Säypul Dävlä şu zamanda Dämäşq ordisida moda bolup qalğan yärlik til bilän piçirlidi:
– Bu yalaŋtšş şäyh ädäpsizlik qildi. Män uniŋğa birqançä soal qoyup kšräy, җavap berälmisä haydap çiqirayli.
– Ämir, šziŋizni tutuveliŋ. Һärqandaq işqa päqät uniŋ nätiҗisigä qarap, andin baha beriş keräk, – dedi Farabi Säypul Dävlägä şu hil til bilän hitap qilip.
Farabiniŋ sšziniŋ orunluq ekänligini tän elişqa mäҗbur bolğan Säypul Dävlä täläppuzini biraz yumşitip, Farabidin yandurup soridi:
– Siz türk turup, bizniŋ tilimizdimu ravan sšzläydekänsiz. Şuniŋğa qariğanda başqa tillarnimu bilidiğan ohşimamsiz?
– Bilimän, däp җavap bärdi Farabi qisqila.
Säypul Dävlä Farabiniŋ uçisiğa kiygän kiyimlirigä väkillik qilidiğan qaratürk adämlärdin ämäsligini pämläp ülgärdi vä uniŋğa başqiçä muamilä qilişqa štti.
Sšhbät yänä yaŋlivaştin äsligä käldi. Һärhil ilmiy mavzudiki mäsililär otturiğa qoyuldi. Kšpiräk Säypul dävlä täripidin otturiğa qoyulğan mäsililärgä sorundiki alimlar tüzigiräk pikir qilalmidi. Päqät äski çapanliq Farabila bu mäsililärgä roşän izahät berip, eniq җavap berälidi.
– İnsanniŋ qädir-qimmiti äqil vä ählaqqa bağliq. Lekin ularniŋ hämmisi insanniŋ bähit-saaditini äŋ aliy nişan qilişi lazim, – dedi Farabi soallarğa birär qur җavap berip bolğandin keyin šziniŋ ählaq vä җämiyät häqqidiki qaraşlirini bayan qilip. – Yahşi ählaq bilän äqliy iqtidar insanniŋ qädir-qimmiti bolup hesapliniduki, härbir närsiniŋ päziliti uniŋ šzidiki ävzällik vä erişilgän kamalättä, şuniŋdäk uniŋ paaliyitidä gävdilinidu. Bilim, pälsäpä vä ählaq – bähit vä gšzällikniŋ şärti hesaplinidu. Ählaqiy süpätlärgä küçlük täsir kšrsitidiğan närsä şähsniŋ bilimi vä äqliy biliş däriҗisidur. Dšlät egiliridin taki ailä başliqliriğiçä tälim-tärbiyä tori hasil qilişi zšrür. Şähär (yaki dšlätlär) җahalätlik şähär vä päzilätlik şähär däp ikkigä bšlünidu. Yemäk-içmäk mäsilisini häl qilalmiğan şähärlär, pul tepiş hahişiğa ğäriq bolğan sahtipäz şähärlär, käyip-sapağa berilgän, çüşkünläşkän şähärlär, päzilätliridin aynip kätkän şähärlärniŋ hämmisi җahalätlik şähärlärniŋ qatariğa kiridu. Җahalätlik şähärlärniŋ hälqi häqiqiy bähitni bilmäydu. Başliqliri häqiqiy bähit üçün hizmät qilmaydu, ular җismaniy qavulluq, sšhbät, käypä-sapa, šz iştiyaqliridin haliğançä üz šrüşni bähit däp bilidu. Özara yardämlişip bähitkä erişiş mähsitidä birläşkän kişilärniŋ şähärliri päzilätlik şähär hesaplinidu. Ägär barliq häliqlär bähitkä erişiş mähsitidä šzara yardämlişişni yolğa qoysa, pütün ziminda ortaq päzilät tiklinidu.
Säypul Dävlä Farabiniŋ äqlini lal qilidiğan danişmänligigä vä qäyärdin sorisa, şu yärdin täntirimäy җavap beräläydiğan hazirҗavapliqliğiğa adättin bäkmu qayil bolup, qattiq hayaҗanğa çšmülgän edi. Şuŋlaşqa u šziniŋ Farabiğa bolğan hšrmät vä täşäkkürini izhar qiliş üçün ordiğa jiğilğan pütkül җamaätkä şahanä ziyapät bärdi.
Ziyapättä Farabi Säypul Dävläni tehimu häyran qaldurup, baştin-ahir bir temim içimlikmu içmäy, şundaqla bir loqma taammu yemäy oltardi. Farabiniŋ kšŋlini eçiş üçün qilğili qiliq tapalmay qalğan Säypul Dävlä ahirida: «Mümkin, muzıka aŋlaşni halaydiğansiz?» däp sorivedi, Farabi därhal baş liŋşitip maqulluq bildürdi.
Alimniŋ kšŋlidikini tepivalğiniğa huş bolğan Säypul Dävlä häş-päş degiçä šz sariyidiki ataqliq sazändilärni çaqirip kelip, näğmä qilduruşqa başlidi. Başqilar sazändilärniŋ çalğan sazliridin mäs bolup kšzliri humarlişip, җayida oltiralmay qaldi. Lekin Farabi ularniŋ orunlaş maharitidä saqlinivatqan äŋ nazuk nuqsanlarni bayqap, aççiğiğa paylimay ornidin däs turup, därhal sazni tohtitişni täläp qildi. Säypul Dävlä başliq hämmäylän häyran bolup turup qelişti. Sazändilär sazni tohtatqandin keyin, Farabi ularğa sävirçanliq bilän äyip-nuqsanlarni bir-birläp çüşändürüp, muzıka häqqidä birhaza tälim bärdi.
– Muzıkiniŋ mäydanğa kelişi – insanniŋ biliş vä päriq etiş, hšzürliniş vä bezar boluş iqtidariğa bevasitä munasivätlik, – dedi ällama eğir-besiqliq bilän. – İnsan šziniŋ tuğma ihtidari tüpäyli muzıkiliq istedatqa egä bolup, muzıkiliq istedat tüpäyli muzıkiliq avazni päriq etäläydu vä uniŋdin täsirlinäläydu. Uniŋğa mäniviy mäzmun vä hissiyat beğişlalaydu. U muzıkiliq tuyğu tüpäyli şeiriy hissiyat vä iҗadiyät bilän şuğullinalaydu. Muzıka ämäliy vä näzäriyäviy muzıkidin ibarät ikki qisimğa bšlünidu. Ular bir-birini toluqlap, šzara birlişiş arqiliq muzıka ilmini täşkil qilidu. Bäzi muzıka küçliri hoşalliq, bäzi muzıka küçliri muhäbbät vä qizğinliq izhar qilidu. Yänä bäzi muzıka küyliri kişilärniŋ täsävvurini oyğitidu.
– Gepiŋizgä qariğanda, siz saz vä muzıkilarni yahşi bilidiğan ohşimamsiz? – däp soridi Säypul Dävlä Farabidin.
Farabi qilçä ikkilänmäy: «Һä-ä» däp җavap bärdi. Arqidinla bälbeğiğa oralğan qutiçidin bir tal tarni elip sazändilär qoş qollap sunğan udni qoliğa elip, tarini almaşturup ravuruş täŋşäp, pütün vuҗudi bilän berilip çelişqa başlidi. U däslividä baya sazändilär çalğan äräp küylirini qaytilap çaldi. Bu adättä kšŋül eçiş ehtiyaҗi üçün ordilarda çelinidiğan şoh näğmilär edi. Sorundikilär Farabiniŋ näğmisini aŋliğanda җayida oltiralmay qelişti. Farabi arqidinla šzi iҗadiy rätläp işligän muqamlarni arqa-arqidin ulap birhaza çelivedi, oltarğanlar däslividä içidä, keyin ün selip jiğlap ketişti. Nemä üçündu, uniŋ çalğan näğmisi baya bir top sazändilär šzara täŋkäş qilip çalğan näğmilärdin näççä hässä artuq täsir qiliş küçigä egä edi. Farabiniŋ iç-içidin muŋ qaynatti. U šmridä tartqan pütkül riyazätlirini vä ayrilğili näççä on jillar bolup kätkän Vätinigä bolğan seğiniş hissiyatini barmaqliriniŋ uçiğa jiğip turup, pütün vuҗudi bilän berilip çaldi. Qariğanlarğa uniŋ bädini erip, muzıkiğa aylinip ketivatqandäk bilinmäktä edi. Һämmäylän tegi yoq muŋ däriyasiğa ğäriq bolup ketivatatti. Ularniŋ bädinimu mumiyadäk yumşaq erip ketivatqandäk edi…
Alahäzär yerim keçä bolğan edi. Farabi šziniŋ qançä saatlap näğmä qilğanliğini šzimu bilmätti. Bir çağda u sazini tohtatqanda, hämmäylänniŋ šz orunlirida qimirlimay oltirişqan peti biräv äpsun oqup qaturup qoyğandäkla täp-täkşi uyqiğa kätkänligini kšrdi. Farabi bir parçä bağaqçiğa hät yezip, uhlap kätkän Säypul Dävläniŋ tähti payäsigä qisturup qoyup, putiniŋ uçida dässigän peti tikändäk sirtqa çiqip kätti.
Säypul Dävlä taŋ süzülgändä oyğandi. U oyğinip tähti payäsigä qisturulğan bağaqçini kšrgändin keyinla, andin heliqi äski kiyim kiygän şäyhniŋ daŋqi alämgä pur kätkän uluq alim Farabi ekänligini bildi. Çünki «Meniŋ hätta kiçik bala çeğimdimu uyqa bilän huştum yoq edi… İltipatliriğa täşäkkür» däp hät yezilğan bağaqçiniŋ käynigä «Äbu Nasir Farabi» däp çirayliq imza qoyulğan edi.
Säypul Dävlä oçuq çiray, sšzmän, mälumatliq, tädbirlik, ilim vä sän°ätni sšyidiğan, härbiy vä säyasiy mahariti üstün adäm edi. Säypul Dävlä sariyiğa toplanğan şair-ädiplär, alim-šlimalar ilgiri štkän härqandaq bir hälipiliktin kšp edi. Sarayda mahir yazğuçi Sahip ibni Äbbäd väzirlik qilatti. Ätisi Farabini ordiğa täklip qilip äkeliş täklivini birinçi bolup äynä şu väzir bärdi. Bu täklip Säypul Dävläniŋ oyliğini bilän bir yärdin çiqti. Şuŋlaşqimu u därhal bir top çaparmänlirini Farabini qäyärdin bolsun därhal tepip keliş üçün yolğa saldi.
Çaparmänlär Farabini ätigändin ta namaz äsirgiçä izdäp, şähär sirtidiki bağda qaravulluq qilivatqan yeridin aran tepivaldi. Farabi orda hayatiğa kšnälmäydiğanliğini eytip, hälipiniŋ täklivini çirayliqçä rät qildi.
Ätisi namaz bamdattin keyinla Säypul Dävlä Farabi qaravulluq qilivatqan baqqa alaytän kelip, ällamani šzi ordiğa täklip qildi.
U birhaza oylanğandin keyin ahir ordiğa berişqa maqul boldi. Bağniŋ egisi kšz aldida yüz berivatqan işlarğa işänmäy kšzlirini ugiliğan peti Farabini uzitip qoydi.
Farabi Säypul Dävläniŋ ordisiğa kälgändin keyin, Säypul Dävlä häptä on küngiçä alimniŋ şäripigä kün atlimay ziyapät berip turdi vä җamaät aldida uni «dšlät ustazi» däp җakalidi. Farabi şuniŋdin keyin dšlät ustazi süpitidä hälipilikniŋ ilmiy, mädäniy paaliyätlirigä baş boluş bilän billä, bu yärdä künlirini җay-җaylardin kälgän alim-šlima vä şair-ädiplär bilän qizğin hämsšhbättä štküzdi. Säypul Dävlä vaqit tapsila uniŋdin dšlätşunasliq vä hoquqşunasliq ilimliri boyiçä savaq elip turdi.
– Äqil barliq yahşiliqniŋ asasidur. Ägär kişilär näzäriyäviy bilimlär bilän çäklinip, umum qobul qilğan gšzällik çüşänçilirini šz paaliyitigä tädbiq qilmisa, mundaq adät umum qobul qilğan gšzällik çüşänçisi boyiçä paaliyät elip berişqa tosqunluq qilidu, – dätti Farabi šziniŋ җämiyät häqqidiki qaraşlirini Säypul Dävlägä bayan qilip. – Һärbir kişi šziniŋ iҗtimaiy täbiiti boyiçä җämiyätniŋ bir äzasi süpitidä baravärdur. Uniŋ җämiyät bolup uyuşuş zšrüriyätliri, maddiy-mäniviy ehtiyaҗliri, šzara yardimi vä pütkül җämiyätniŋ hämҗähätligidiki orni vä hässisi baravär bolidu.
Päzilät äqilniŋ nätiҗisi bolup, nadanliqtin päzilät kütkili bolmaydu. Demäk, äqillik adäm päzilätlik adämdur. Yahşiliq bilän yamanliq iradigä asaslanğan. Vahalänki, yahşi yaki yaman härikät päqät insanğila hastur.
Säypul Dävlä Farabiniŋ sšzlirini aŋlap, eğir hiyallarğa çšmdi. Uniŋ Farabiğa bolğan ihlasi kündin-küngä hässiläp eşip barmaqta edi.
Farabi ordiğa kelip uzaq štmäy daŋqi äräp duniyasiğa pur kätkän mäşhur şair Äbutäyip äl Mutänäbbi bilän qädinas dostlardin bolup qaldi.
Säypul Dävlä Farabini ustaz tutqandin keyin, uniŋğa orda ğäznisiniŋ hämmisini eçip kšrsitip haliğançä täminlinişni tävsiyä qildi. Farabi bu täklipni qät°iy rät qildi. Säypul Dävlä uniŋğa juquri maaş bälgüläp bärmäkçi boluvedi, Farabi yänä unimidi.
– Maaş alsam alay, amma alidiğan maaşniŋ miqdarini šzäm bälgüläp, äyni җavavini beräy, – dedi Farabi Säypul Dävläniŋ täklivigä kütülmigän җavapni berip.
Farabi ätisi ätigändila udul Dämäşq şähiriniŋ märkizidiki ayaq tikküçilärniŋ arisiğa berip, ularniŋ içidiki yaşiraq birsidin kündilik tapaviti häqqidä sorivedi, heliqi mozduz künigä ikki därhäm kirim qilidiğanliğini eytip bärdi. Farabi bazardin qaytip kelipla Säypul Dävlägä šziniŋ tšrt därhäm maaşqa raziliğini bildürdi. Säypul Dävlä pävquladdä tšvän bu sanni aŋlap häyran boldi, amma rät qilişqa petinalmidi. Çünki u alimniŋ qilğan gepidin päqät yanğili unimaydiğan җähil müҗäzini ubdan bilip qalğan edi. Bu pul Farabi üçün tolimu ärzimäs bolsimu, u piyadä yol meŋip vä saddä yaşap, šz paaliyitini davamlaşturdi. Säypul Dävläniŋ väziri Sahip ibni äbbäd Farabiğa bäzi täläplärni qoyuş bilän billä, uniŋ aldiğa qimmätlik soğilarni qoyğan edi. Farabi uniŋ täläpliri bilän soğilirini biraqla rät qildi.
Farabi Säypul Dävlä hozurida bir jildäk turup qaldi. Farabi bu dävirdä gärçä Säypul Dävläniŋ hamiyliğiğa egä bolğan bolsimu, amma u šzini säyasiy işlar vä hususiy parağättin jiraq turup, vaqitni qädirläp, җiddiy işlidi.
Farabi 948-jili Dämäşqtin çiqip ismailizm eqimi tez sür°ättä käŋiyip ketivatqan Misirğa kelip tohtidi. Farabi Misirda nurğun alimlar bilän tonuşti, ilmiy lektsiyalär oqudi vä birqatar ilmiy bäs-munazirilärdä üstünlük elip, zor hšrmät vä şšhrätkä muyässär boldi. Farabi Misirdimu uzaq turmay yänä Dämäşqqä qaytip käldi.
Farabi 80 yaşqa kirgän bolsimu, helila tämbäl vä sağlam edi. Yeşiniŋ bir yärgä yetip qalğiniğa qarimay, Säypul Dävlä soğa qilğan Pärğanä arğimiğiğa başqilarniŋ yardimisizla minälätti. 80 yaşliq Farabi yänila yaş vaqtidikigä ohşaşla väzmin, štkür, tetik bolup, ästä saqlaş qabiliyitiniŋ juquriliği, täsävvuriniŋ tezligi, molҗalaş ihtidariniŋ üstünlügi, muhakimä vä nutqiniŋ mäntiqiliqligi vä obrazliqliği bilän härqandaq kişini häyran qalduratti. U šmriniŋ ahiriğiçä šziniŋ ilğar kšzqaraşliridin zadila yaltaymidi vä häqiqät yolidiki mäşäqätlik kürişini birär minutmu tohtatmidi.
Farabi intayin kämtar edi. Kişilär uniŋdin dayim: «Siz uluq alimmu yaki Aristotel'mu?» däp soriğanda, Farabi izçil halda: «Ägär män Aristotel' zamanida yaşiğan bolsam, uniŋ äŋ aldinqi qataridiki şagirtliridin bolğan bolattim» däp җavap berätti.
Farabi taki šmriniŋ ahiriğiçä ügängän bilimlirigä qanaätlänmidi, üginiş vä izdinişni zadila tohtatmidi. Farabi ilim bilänla bolup ketip, šmriniŋ ahiriğiçä šylänmäy štüp kätti.
Äbu Nasir Farabi šz dävriniŋ mäşhur ustazi süpitidä kšpligän şagirtlarni tärbiyiläp, qatarğa qoşti. Uniŋ päqät Şamdila on miŋ oquğuçisi bar edi. Farabiniŋ şagirtliri içidin islamiyät şärqigä tonulğan mäşhur alimlardin nurğunliri yetişip çiqti. Uniŋ Märrandiki oquğuçiliri arisida äŋ mäşhuri Äbu Zäkäriyä Yähya ibni Ädi edi. Yähya ibni Ädiniŋ şagirtliri içidinmu birmunçä mäşhur alimlar yetişip çiqqan edi. Yähya ibni Ädiniŋ şagirtliri içidimu birmunçä mäşhur alimlar yetilip çiqqan edi.
Farabi şähärlärni arilap, hätta yeriq-yeriq mämlikätlärgä berip, Säypul nutuq sšzläşni päqät qoldin bärmigän edi. Jut vä şähärlärdä ilmiy sšhbät vä ilmiy munazirilärgä qatnişip, šz tälimatlirini dävir täqäzasiğa muvapiqlaşturup bayan qilip kälgän edi. Biraq uniŋ barğanla җayda kšrgini hakimiyättin narazi bolğan hälqiniŋ qozğilaŋliri, hakimiyättiki çiriklik, içki nizalar edi. Farabi Ottura Aziyadimu, Bağdattimu, Siriyadimu, Misirdimu adalätsizlik bilän zulmätniŋ hämmä dähşätlik türlirini kšzdin käçürdi. Şuŋa u kšrgänliridin hulasä çiqirip, mundaq şeir yazğan edi:
Һär çekingän dämdä tätür bu zaman – dävraniğa,
Sän qilip sšhbät yetälmäysän kšŋül armaniğa;
Barçä äl başliqliriniŋ başliri qatqan tügül,
Һämmä başqa därt yetip aylandimu sävdayiğa?
Farabi tinimsiz ilmiy ämgigi bilän ottura äsir pälsäpäsi vä ilim-pänniŋ hämmä sahasida ğayät zor ilmiy miras qaldurup štti. Farabi šz šmridä 160 parçidin artuq kitap yazdi. U bäzi äsärliridä Aristotel' vä qedimiy grek ilmiy miraslirini iҗadiy şärhiläp җariy qildurğan bolsa, yänä kšpligän äsärliridä kšptäräplimilik mustäqil ilmiy vä pälsäpäviy qaraşlirini çoŋqur mulahizilär bilän bayan qilip çiqti. Farabiniŋ Aristotel', Evklid, Ptolemey qatarliq grek päyläsop vä alimliriniŋ äsärlirigä qarita yazğan şärhiliri ularniŋ äsärlirini qayta işläş, qayta izahlaş, eniqsizliqlarni roşänläştürüp, nuqsanlarni tüzitiş arqiliq pütünläy yeŋi hayatiy küçkä egä qildi. Farabi bu hil şärhi äsärliridä qedimiy grek ilğar kšzqaraşliriniŋ nopuzini tikläp, uni yeŋi pikir vä faktlar bilän rivaҗlandurdi. Farabiniŋ mähsiti – Aristotel'niŋ ilğar ilmiy, pälsäpäviy kšzqaraşlirini Ottura Aziya islamiyät duniyasiğa tätqiq qiliş, şäriq häliqliriniŋ islamiyättin ilgärki vä keyinki barliq munävvär ilmiy muvappäqiyätlirini pälsäpäviy җähättin yäkünläş, šz zamanisida otturiğa qoyulğan birqatar tarihiy harakterlik ilmiy vä pälsäpäviy mäsililärgä imkanqädär toğra җavap berip, insaniyätniŋ alğa ilgiriläş yolini yorutup beriş üçün ilmiy paaliyät elip beriştin ibarät edi. Farabi bu tarihiy väzipini šziniŋ birqatar mustäqil ideyalärni alğa sürgän äsärliri bilän orunlap, šz pälsäpäviy sistemisini yaratti. Farabiniŋ ilğar pälsäpäviy sistemisi islamiyät şärqidä täbiätşunasliq vä insanpärvärlik pikir eqiminiŋ rivaҗlinişiğa yeŋi yol açti.
Äräp ilğar iҗtimaiy pälsäpäviy pikirliri vä uniŋ šz täräqqiyatidiki zor mäsililärniŋ hämmisi Farabidin başlanğan edi. U insaniyät mädäniyät tarihini qaysi millät vä qaysi mämlikättä apiridä boluşidin qät°iy näzär, insaniyätniŋ birpütün mädäniyät tarihiniŋ ayrilmas qismi däp hesaplatti.
Farabiniŋ qarişiçä, tehi alämdiki mävҗudatlarniŋ sir vä qanuniyätliri yeşilmigän, kişilär aläm sirlirini biliş yolida kšp izdängän bolsimu, biliş tehi ahirqi pälligä yätmigän edi.
Uluq mutäpäkkür vä mädäniyät pählivani Äbu Nasir Farabi miladi 950-jili mahi räҗäp (dekabr' eyiniŋ) bir küni Dämäşqtin Bälhkä ketivatqanda, Dämäşqqä yeqin bir җayda mutäässip rohaniylar vä ularniŋ hamiyliriniŋ zor mal-duniya vädä qilip küşkürtüşi bilän šzini paylap jürgän quralliq banditlar täripidin šltürüldi.
Alimniŋ җäsidini birinçi bolup yänä Äsqalandin Dämäşqqä qaytip kelivatqan Säypul Dävlä bayqidi vä bu uluq ustazniŋ mäyitigä šzini etip, qaŋğir qahşap jiğlidi.
Şu küni Säypul Dävlä räsmiy matäm libasini kiyip, alimniŋ җäsidini tegişlik däbdäbä bilän däpin qildi. Farabiniŋ qäbri Dämäşq şähär sepiliniŋ «Bäbäs säğir» därvazisi yenidin orun aldi.
Şäriq häliqliriniŋ uluq mutäpäkküri, qamusiy bilimgä egä alim Äbu Nasir Farabi insaniyät tarihida, pän-mädäniyät vä pälsäpä tarihida šçmäs tšhpä yaritip alämdin štti! «Şäriq Aristoteli», «İkkinçi ustaz» däp şšhrät qazanğan Farabi – şäriq duniyasi pälsäpä tätqiqatiniŋ häqiqiy asasçisi.
“Şinҗaŋ mädäniyiti” jurnalidin ihçamlap täyyarliğan Abduğopur QUTLUQ.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ