Häliq hšrmitigä bšländi

0
127 ret oqıldı

Mälumki, štkän äsirniŋ 80-jilliri Qazaqstan uyğurliri hayatida muhim šzgirişlär yüz bärdi. Buniŋdin qiriq jil muqäddäm, yäni 1980-jili elimizniŋ äŋ aldinqi qatarliq aliy oquş orunliriniŋ biri bolğan Abay namidiki Qazaq pedagogika institutiniŋ filologiya fakul'tetida rus-uyğur bšlümi eçilğan edi. Һäqiqätni eytsam, bu vaqiä kšpligän uyğur yaşliriniŋ, şu җümlidin meniŋmu hayatimda çoŋ buruluş hasil qildi.
Män nemä üçün bu vaqiäni esimğa elivatimän? Çünki bu maqalämniŋ asasiy mäzmuni šzäm bilim alğan äynä şu uyğur bšlümigä häm şu bšlümdä bizgä ohşaş yaşlarğa bilim vä tärbiyä bärgän, oquşni tamamlap, keyinki hayatimizda šz ornumizni tepişimizğa yeqindin täsir qilğan ustazlirimizğa häm käsipdaşlirimizğa ziç munasivätliktur. Män bu maqalämdä meniŋ üçün äynä şundaq ustaz vä käsipdaş, bäzidä mäslihätçi häm sirdaş bolğan äҗayip kämtar, mehrivan insan Şerivahun aka Baratov häqqidä tohtalmaqçimän.
Şerivahun Abduҗeliloğli Baratov 1935-jili Çeläk nahiyäsiniŋ Qaraturuq yezisida tuğulğan. Uniŋ baliliq dävri Uluq Vätän uruşi jilliriğa toğra käldi. Dadisi uruş mäydanida qaza bolup, u bir täräptin, şu uruşniŋ, ikkinçi täräptin, jitimçiliqniŋ, açarçiliqniŋ därdini tartip šsti. Äynä şu çağda çoŋ akisi, tehi 12 yaşliq Abduletip dadisiniŋ ornida šyniŋ vä kolhozniŋ eğir işlirini qilip, yänä bir täräptin, anisiğa hämra bolğaç, iniliri Һenipahun vä Şerivahunniŋ hayatta šz ornini tepişida, eniğiraq eytqanda, šz hälqiniŋ munävvär pärzäntliri, kšrnäklik alim vä märipätçiliridin bolup yetilişidä häl qilğuçi rol' oynidi.
Şerivahun Baratov däsläpki bilimini šz jutidiki başlanğuç mäktäptä elip, andin şu vaqittiki nahiyä märkizi Çeläk yezisida ottura mäktäpni tamamlaydu. 1956-jili u Yarkänt pedagogika uçiliöesini (ilgärki Zärvat mäktivi, hazirqi Yarkänt gumanitarliq-tehnikiliq kolledji) tamamlap, şu jili Abay namidiki Qazaq pedagogika institutiniŋ filologiya vä tarih fakul'tetidiki uyğur bšlümigä oquşqa çüşidu. 1961-jili mäzkür bilim därgahini muvappäqiyätlik tamamlap, ikki jil kindik qeni tamğan juti Qaraturuq yezisidiki ottura mäktäptä muällim bolup işläydu. U institutta oqup jürgän çağlirida ilim-pängä, bolupmu til mäsililirigä qiziqişqa başlaydu. Şuniŋ üçün mäktäptiki muällimlik käspini tohtitip, 1963-jili Qazaqstan Pänlär akademiyasi Tilşunasliq instituti tärkividiki Uyğurşunasliq bšlüminiŋ aspiranturisiğa oquşqa çüşidu. Bu bšlümniŋmu šz tarihi bar, älvättä. Eytayluq, 1949-jili Qazaq SSR Pänlär akademiyasi prezidiumi yenida uyğur-tuŋgan mädäniyitini üginiş sektori eçilip, uyğurşunasliq tarihida çoŋ buruluş yüz beridu. Keyiniräk, yäni 1963-jili mäzkür sektor Qazaq SSR Pänlär akademiyasi Tilşunasliq instituti yenida Uyğurşunasliq bšlümi bolup qayta täşkillinidu. Şerivahun Abduҗeliloğli Ğoҗähmät Sädvaqasov, Ärşidin Һidayätov, Malik Käbirov, Abduväli Qaydarov qatarliq tonulğan uyğurşunas alimlar bilän birliktä uyğurşunasliq mäsililiri boyiçä tätqiqatlarni jürgüzüşkä başlaydu. 1971-jili bolsa, u akademik A.Qaydarovniŋ rähbärligidä «Uyğur tiliniŋ käspiy leksikisi» mavzusida namzatliq dissertatsiyasini yaqlap, filologiya pänliriniŋ namziti ilmiy däriҗisigä sazavär bolidu. Akademik A.Qaydarov şagirti häqqidä mundaq däp yazdi: «Alimniŋ bu mavzuni tallavelişi täsadipi ämäs edi. Birinçidin, Şerivahun Baratov bu saha boyiçä hayat täҗribisi arqiliq helä täyyarliqqa egä bolğan bolsa, ikkinçidin, häm, äŋ muhimi, uyğur tilşunasliği leksikologiya sahasi boyiçä šz mutähässisigä muhtaҗ edi. Şundaq qilip, qedimiy häm bay tilimizniŋ leksikisini üginiş bilänla çäklinip qalmay, uni ilmiy asasta täräqqiy ätküzidiğan alim yetilip çiqti».
Män Şerivahun akini däsläp äynä şu juqurida nami atalğan bilim därgahida uçrattim häm kšpçilik qatarida mälum bir vaqit uyğur tiliniŋ leksikisi boyiçä lektsiyalirini tiŋşaş bähtigä muyässär boldum. Bu dävir bizniŋ tehi yaş häm šzimizniŋ baliliq adätlirimizdin tehi qutulmiğan çağlirimiz edi. Şuŋlaşqa bolsa keräk, män Şerivahun aka bilän bir jutluq bolsammu, uniŋ bilän oçuq muŋdişişqa, šzämni yeqiniraq tonuşturuşqa zadila petinalmidim. Umumän biz, studentlar, u çağlarda ziyalilarni tolimu qädirligänliktin boluş keräk, ätimalim, ular bilän gäplişiştin, ularğa šz sirlirimizni eytiştin äyminättuq, amma, oçuq eytiş keräkki, šzimizni bähitlik his qilattuq. Şähsän maŋa şundaq tuyulatti. Almuta şähiri u dävirdä uyğur ziyaliliriniŋ çoŋ bir märkizi edi. Biz bäş jil mabaynida Şerivahun aka bilän birqatarda hälqimiz içidin yetilip çiqqan Ğoҗähmät Sädvaqasov, Oktyabr' Җamaldinov, Savut Mollaudov, Mahmut Abdurahmanov, Davut İsiev, Tuğluqҗan Talipov qatarliq mäşhur vä jirik alimlirimizniŋmu tälim-tärbiyisini alduq häm şuniŋ arqisida käsip egiliduq, ailä qurduq, adäm bolduq. Şuni alahidä täkitläş keräkki, Şerivahun aka däris berivatqan mäzgildä uniŋ häqiqiy mädäniyätlik ziyalilarğa has hislätlirini män birdinla bayqiğan edim. Buniŋğa meniŋ Şerivahun aka bilän ikkinçi qetim uçraşqinimda, yäni 1987-jildin başlap Uyğurşunasliq institutiğa işqa orunlaşqandin keyin kšzüm yetişkä başlidi. Şuniŋdin keyin uniŋ bilän ta šmriniŋ ahirqi däqiqilirigiçä yeqin arilaştim desäm, aşurup eytqan bolmaymän.
Eytmaqçi, 80-jilliri Qazaqstanda biz üçün yänä bir muhim vaqiä yüz bärgän edi. 1986-jili Qazaq SSR Pänlär akademiyasidä Uyğurşunasliq instituti šz paaliyitini başlidi. Mäzkür ilim därgahi Ş.Baratovniŋ häqiqiy alim bolup tonuluşida muhim rol' oynidi. İnstitutniŋ tunҗa mudiri, kšrnäklik tilşunas alim, akademik Ğoҗähmät Sädvaqasov başqurğan mäzkür ilmiy därgahta män Şerivahun aka bilän qoyuq arilişip kättim. Şu çağlarda Uyğurşunasliq institutida Tuğluqҗan Talipov, Gegel' İsqaqov, Savut Mollaudov, Rişat Sabitov, Davut İsiev, Patigül Sabitova, Batur Ärşidinov, Ähmätҗan Qadirov, Kommunar Talipov ohşaş başqimu kšzgä kšrüngän mäşhur alimlar işlätti, yaşlarmu intayin kšp edi. Şerivahun aka tilşunasliq bšlümidä işläş җäriyanida uyğur tili leksikisi mäsililiridin taşqiri, uyğur tiliniŋ izahliq luğitini yeziş vä rusçä-uyğurçä luğät tüzüş bilän şuğullandi. Ğ.Sädvaqasov başqurğan yüzgä yeqin hadim işläydiğan bu kollektiv nahayiti inaq bolup, işläşnimu, däm elişnimu bilätti. Moşu çağlarda Şerivahun akidiki yänä bir hislätni bayqap qalğan edim. Akademiya rähbärligi bizni här jili yazliği yeza egiligi işliriğa, yäni addiy sšz bilän eytqanda, kolhozğa ävitätti. Mana şu päytlärdä Şerivahun aka yenik işnimu, eğir işnimu yaşlar bilän täŋ qilip, başqilardin heç qalmay, šziniŋ qiziq paraŋliri bilän dayim bizniŋ kšŋlümizni kštirip turatti. Qisqisi, u kollektivimizniŋ ilhamçisi, mäslihätçisi edi.
Şundaq qilip, jillarmu bir-birini qoğlap štüvärdi. 1991-jili Ğoҗähmät Sädvaqasov tuyuqsiz vapat bolup, bu җudaliq institut kollektivini, bolupmu keläçäkkä çoŋ ümüt bağliğan yaşlarni qaymuqturup qoydi. Şuniŋdin keyin institut Kommunar Talipov rähbärligidä 1996-jilğiçä işlidi. On jil mabaynida yüzgä yeqin adäm işligän häm uyğurlarniŋ tilini, yeziğini, ädäbiyatini, sän°itini, tarihini, uyğurlar makanliğan yärlärniŋ säyasiy, ihtisadiy, iҗtimaiy vä başqimu mäsililirini tätqiq qiliş väzipisini štigän çoŋ bir ilim därgahi yepilip, u Şäriqşunasliq institutiniŋ tärkividiki Uyğurşunasliq märkizigä aylandi. Kšpligän mutähässislär başqa sahalarğa ketip, däsläptä märkäzdä ottuz yeqin adäm qaldi, 2005-jildin keyin uyğurşunaslarniŋ sani on bäşkimu yätmidi. Şerivahun aka qatarliq çoŋ yaştiki hadimlar iştin toluq boşitilğandin keyin, sepimiz tehimu şalaŋlişip, miskin halätkä çüşüp qalduq.
Ğoҗähmät Sädvaqasov duniyadin štüp, uyğur tilşunasliğiniŋ rähbärligigä Şerivahun aka bälgüländi. U institut yepilğanğa qädär šz väzipisini alahidä җavapkärlik bilän orunlap käldi. Alim keyinki jilliri R.Süleymenov namidiki Şäriqşunasliq instituti tärkividä paaliyät elip barğan Uyğurşunasliq märkizidä ta 2005-jilğiçä, yäni hšrmätlik däm elişqa çiqqiçä işlidi. Lekin şuniŋdin keyinmu u iştin qol üzmäy, «Uyğur avazi» geziti yenidiki Atalğuşunasliq keŋişiniŋ äzasi, andin räisi süpitidä zamaniviy uyğur tiliniŋ bäzi täläp-qaidilirini yeŋilaş yšnilişidä kšp izdändi häm bay mäslihätlirini qaldurup kätti. U bolupmu yeŋi atalğularni qobul qiliştin taşqiri, tarihiy Vätinimizdiki bäzi atalğularni qobul qilişqa alahidä ähmiyät berip, ädäbiy tilimizniŋ tehimu beyişiğa vä rivaҗlinişiğa birkişilik tšhpisini qoşti. Älvättä, bu yärdä Ş.Baratovniŋ 1991-jili ŞUAR Til-yeziq komitetiniŋ täklivi bilän Ğ.Sädvaqasov rähbärligidiki qazaqstanliq alimlar delegatsiyasiniŋ tärkividä Ürümçi şähirigä qilğan ilmiy säpiri muhim rol' oyniğan edi.
Ş.Baratov Uyğurşunasliq märkiziniŋ 1997 – 1999-jillardiki «Qedimiy türkiy ädäbiyati: Hİ äsirdiki varisliq vä šzara täsiri», 2000 –2002-jillardiki «İH – HİV äsirlärdiki Qazaqstan vä Şärqiy Türkstan» vä 2003 – 2005-jillardiki «Qazaqstan vä Şärqiy Türkstan Märkiziy Aziyaniŋ mädäniyät җäriyanliri sistemisida» namliq ilmiy layihiliriniŋ tilşunasliq bšlümigä ait mäsililiri boyiçä şuğullandi vä şu mavzularğa ait mäsililärni šz içigä alğan dokladliri bilän kšpligän җumhuriyätlik vä häliqara ilmiy änҗumanlarğa qatnaşti. U «Uyğur tiliniŋ käspiy leksikisi» (1975), ustazi A.Qaydarov bilän hämkarliqta «Rusçä-uyğurçä tilşunasliq terminliriniŋ luğiti» (1987), «Һär närsiniŋ šz nami bar» (2007) namliq ilmiy ämgäklärniŋ muällipi. Uniŋ onliğan maqaliliri «Uyğur tili boyiçä tätqiqatlar», «Aktual'nıe problemı sovetskogo uygurovedeniya», «Problemı etimologii tyurkskih yazıkov», «İzvestiya» AN Kaz SSR», «Uyğurşunasliq boyiçä tätqiqatlar» qatarliq ilmiy toplamlardin orun aldi. Alimniŋ milliy maaripimizniŋ, mädäniyitimizniŋ, hälqimizniŋ turmuş-tirikçiliginiŋ nurğunliğan mäsililirigä beğişlanğan maqaliliri «Uyğur avazi» gezitida vä başqimu milliy näşirlirimizdä davamliq elan qilinip turdi.
Ş.Baratov paaliyitiniŋ yänä bir muhim täripi şuki, u šziniŋ pütkül aŋliq hayati davamida uyğur milliy maaripiniŋ täğdirigä bepärva qarimidi, yäni ana tilida oquvatqan balilirimizniŋ sanini kšpäytiştä, mäktäplirimizni sapaliq oquş quralliri bilän täminläştä, yaş muällimlärniŋ käspiy däriҗisini yetildürüştä muhim rol' oynidi. Uniŋ 1-siniptin 11-sinipqiçä bolğan «Uyğur tili» päni boyiçä oquş programmilirini tüzüşkä rähbärlik qilğanliği, şundaqla 1-siniptin 6-sinipqiçä vä 11-sinip därislikliriniŋ muällipi bolğanliği kšpçiligimizgä yahşi mälum. Bolupmu Qazaqstan šz mustäqilligini alğan däsläpki jillarda oquş qurallirini mäzmuni vä şäkli җähättin yeŋilaşta päyda bolğan kšpligän mäsililärni häl qilişta Şerivahun akidäk alimlar bilän märipätçilärniŋ mäslihätliri havadäk haҗät bolğan edi. Bay täҗribisi, çoŋqur bilimi, adilliği, printsipialliği tüpäyli, u uyğur tili vä ädäbiyati boyiçä nahiyälik, şähärlik olimpiadilar, şundaqla «Altın belgi» komissiyaliriniŋ äzaliğiğa vä hätta räisligigä bälgüländi. Kšp vaqitlarda äynä şu komissiyalärniŋ äzasi boluş җäriyanda Şerivahun akiniŋ juqurida atalğan hususiyätlirini šz kšzüm bilän kšrüş mümkinçiligigä egä boldum. Bu yärdä yänä bir eytidiğan närsä şuki, u Almutiniŋ Dostluq mähällisidä orunlaşqan Abdulla Rozibaqiev namidiki 153-mäktäp-gimnaziyaniŋ turaqliq mehmini, mäslihätçisi, tirigi bolup käldi.
Kämtarliq, kiçikpeyilliq, sämimiylik, adämgärçilik – Şerivahun akini başqilardin käskin päriqläp turidiğan hususiyätlär edi. Mundaq aliy insaniy päzilätlärni Şerivahun aka bilän studentliq dävridin başlap inaq bolup kälgän, ailä qurup, üç pärzäntni qatarğa qoşqan, hayatiniŋ asasiy qismini ustazliq qilip štküzgän Mahiläm hädidimu bayqidim. Çünki ular beşimğa eğir künlär çüşkändä maŋa häm meniŋ ailämgä yar-yšläk bolğan, yoqumni bar qilğan, barimğa hoşal bolğan sšyümlük akilirim häm hädilirimdin edi. Şerivahun aka bolupmu eğir päytlärdä yaşlarni häm mäniviy, häm maddiy җähättin qollap, dayim toğra yolğa başlap, zamanimizğa vä millitimizgä yat adätlärdin saqlinişqa, qandaqla väziyättä bolmisun, adäm bolup qelişqa dävät qilatti. Bu uniŋ qeniğa siŋip kätkän alahidä bir hislät bolup, şu alahidiligini pärzäntliriniŋ qälbigä selişqa tirişti. Uniŋ pat-patla: «Bizniŋ keläçigimiz silärniŋ, yaşlarniŋ, qolida. Bir-biriŋlar bilän inaq štüŋlar. Billä mäşräp oynimisaŋlarmu, hudaniŋ salimini berip-elip turuŋlar häm millätniŋ işini birlişip qiliŋlar» däp eytqan nesihätliri zadi esimdin kätmäydu. Bäzidä uniŋ bilän yeqin arilaşqan, ahiriğiçä qädinas dost bolup štkän häm šzämmu bäk qädirläydiğan Zerivahun Molotov, Qähriman Ämätov, Zäynidin Nurdunov qatarliq akilirimni kšrüp qalsam, därru kšz aldimğa Şerivahun akini kältürimändä, hä, biz, yaşlarğa, ulardin alidiğan ülgä-ibrät kšp ekän, däp oylap qalimän.

Rähmätҗan YÜSÜPOV,
filologiya pänliriniŋ namziti.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ