Särsan roh

0
75 ret oqıldı

Ähät TURDİ

Tšvändä gezithanlar diqqitigä «Gülhan», «Girimsän yollar», «Häyir hoş, toqquz künlük makan» namliq hekayilär topliminiŋ, «Bir ävliya häqqidä qissä» namliq ädäbiy ähbarat vä ädäbiy hatirä topliminiŋ, «Qäträ», «Älvida, kšz yeşim!» namliq povest'lar topliminiŋ, «Untulğan kişilär», «Һayat şundaq», «Ay yamğuri», «Jiraqta qalğan muhäbbät», «Särsan roh», «Bähitsiz Säüdiyä» qatarliq romanlarniŋ muällipi, istedatliq yazğuçi Ähät Turdiniŋ «Särsan roh» romanidin üzündä havalä qilivatimiz. Mäzkür romanni kirillitsa yeziğida näşir qilğan kšrnäklik şair Abduğopur Qutluqovtur.

 

Tağ qaraqçiliri
1
Taŋ yorumasta yolğa çiqqan karvan qaqas tağ arisidin štüp, çüşkä yeqin käŋ idirliqqa käldi. Bir çağlarda yaşirip turğan yeşil ot-çšplär ändiliktä issiq vä susizliqtin sarğiyip, bu payansiz idirliqni hayatliq tiniği üzülgän kšyük ziminğa aylandurup qoyğan edi. At-ulaqlarniŋ tuyiğidin kštirilgän çaŋ-tozaŋ adämniŋ dimiğini eçişturup näpäsini boğatti. Karvan idirliqniŋ otturisidiki egiz-päs yolda asta tävrinip ketip baratti. İssiq vä harğinliqtin solaşqan kişilär jiraq säpärniŋ müşküllükliri üstidä oylap, änsizlik içidä maŋatti. Lekin, ular äşu hätärlik tağ arisidin aman-esän çiqivalğanliqliridin hoşal edi. Şuŋa bäzilär piçirlap ayät oqup, bäzilär at-ulaq üstidä mügdäp, bäzilär nahşa ğiŋşip, bäzilär bolsa paraŋ soqup ğämsiz, hatirҗäm ketivatatti.
Ular kün qiyam bolğanda, çeki kšrünmäs bu idirliqniŋ «Çatar» degän yerigä käldi. Bu yär egiz-päs tšpilik edi. Yol birdäm päskä çüşüp, birdäm juquri kštirilätti, hava tehimu issip kätti. Quyaş çaqnap turğan oçuq asmanda aç bürkütlär çärh urup aylinatti. Ular gah oqtäk uçup päskä şuŋğatti, gah şiddät bilän juquriğa šrlätti; bäzidä pänҗiliridä tepçäkligän toşqan yaki açliqtin şümşiyip qalğan tülkini qamallap qayaqlarğidu ğayip bolatti…
Karvan turnilardäk sozulup meŋip, bir tšpilikniŋ üstigä çiqqanda, oŋ täräptä kšz yetim yärdä kštirilgän qoyuq çaŋ-tozaŋni kšrdi, häyäl štmäy atlarniŋ dükürligän avazi, andin yättä-säkkiz atliqniŋ šzliri täräpkä qarap basturup kelivatqanliği mälum boldi. Karvan tšpiliktin çüşüp, quruq ot-çšplär qapliğan tüp-tüz bir mäydanğa kelip tohtidi, aŋğiçä heliqi atliqlarmu ularniŋ aldiğa kelip bolğan edi. Qolliriğa näyzä-qiliç elip, karvanni 20 – 30 qädäm nerida qorşavğa alğan bu beganä 10 atliq tağ qaraqçiliri edi. Kiyimliri ğäliti, çirayi sürlük, kšrünüşi yavuz, atliri sär hil bu adämlärniŋ qolidiki qiliç-näyzilär kün nurida paqirap kšzni çaqatti.
Karvanni qorqunuç, sarasimä basti. Tuyuqsiz yüz bärgän bu mudhiş iş ularniŋ kšŋül aramini buzup, ğulğuliğa selivätti. Ularniŋ boşaşqan җismiğa bir hil ümütsizlik bilän häsrät titirigi olaşti. Ayallar: «Vay, dat, ändi tügäştuq!» deyişip, alla-kalla kštärdi. Bäzi qeri, aҗiz adämlärmu: «Ah, Huda, şorimiz qurisun!» deyişip, alaqzadä boluşup kätti. Karvanni otturiğa elip, jiraqtin huddi tapqa etilmaqçi bolğan quzğundäk, bazlişip turğan qaraqçilar adämniŋ qulaq-meyisini yegidäk çeqiraq sät avazda vaqiraşti. Bu avaz nälärdindur yänä äkis sada bolup käldi. Bu ularniŋ däsläpki häyvä kšrsitişi edi. Qaraqçilarniŋ arisidin aq boz arğimaqqa minivalğan birsi birnäççä qädäm aldiğa käldi, turqidin u bularniŋ atamanidäk kšrünätti. U gävdilik, seriq saqal, sät adäm edi. Uniŋ qoŋur räŋ çirayi goya yüzigä kelärniŋ terisini kiydürüp qoyğandäk, bädräŋ, sürlük edi.
Һeliqi adäm qolida oğaq şäkillik ägir qiliçni yaliŋaçlap tutuvalğan edi. Һelimşa däsläp uniŋğa, andin başqa qaraqçilarğa zäŋ selip qaridi, ularda häqiqätänmu piçaq, näyzä vä qiliçtin başqa qural yoq edi. Һelimşaniŋ kšŋli җayiğa çüşti. U ändi bular bilän qandaq elişiş üstidä oylaşqa başlidi. Ägär hoşiyar turup, päm işlitip, ularni hšl kesäkkä dässitälisä, ulardin çoqum aman-esän qutulup kätkili bolatti. Һazir bu karvanda šzi bilän Qasim qurğuydin başqa, karğa kälgidäk tüzük adäm yoq edi. Demisimu, bularniŋ kšpinçisi beşidin issiq-soğ štmigän, turmuşniŋ qeqil-soqulliriğa uçrimiğan, molla süpät, mähsum müҗäz adämlär edi. Ular birärsi bilän soquşuş tügül, soquşqanni kšrsä, yaqisini çişläydiğan, qanni kšrsä, kšŋli ayniydiğan rayiş, mšmünlär edi. Ularniŋ içidä päqät Ğoҗimollila ançä qorqmay, hatirҗäm halättä turatti. Uniŋ ätraptikilärgä äläŋläp, tälvilärçä qaraşliridin qandaqtu beğämlik vä azdu-tola içi qariliq alamätliri çiqip turatti. Ğoҗimolla kšŋlidä «Qarğa poq talaşsa, ovçiğa payda» däp oylap, bu säpärdä yalğuz šziniŋla ämäs, başqilarniŋmu azdu-tola ziyan tartip beqişini halatti. Şuŋa u başqilar җan qayğusida vähimigä çüşüp, tohtimay durut oqup, Hudadin amanliq tilävatqanda, «Bu qaraqçilardin kälsä malğa kelidu, җanğa kälmäydu. Silärmu ziyanniŋ tämini tetip beqiŋlar, hšrmätlik hämralirim!» degän zähärhändä pikirni kšŋlidin štküzdi.
Qaraqçi başliği bir närsilärni däp vaqiridi, uniŋ çäkçäygän kšzliridin šlümniŋ soğ nuri yaltirap turatti. Qaraqçi başliği kişilärniŋ šzigä qarap haŋveqip turğanliğini kšrüp, «bular häҗgä maŋğanlar, çoqum äräpçä bilidu», degän hiyal bilän äräpçä yamidap sšzläşkä başlidi:
– Ägär bizgä qarşiliq qilmay, mal-duniyariŋlarni bärsäŋlar – җeniŋlarğa tägmäymiz, bu yärdin salamät štüp ketisilär. Ägär qarşiliq, җahilliq qilsaŋlar, җäsidiŋlar asmandiki äşu bürkütlärgä yäm bolidu!..
Bu sšzlärni Äkbär çüşändi vä başqilarğa eytip bärdi.
– Һäy bala, sän yänä hämmisigä eyt! – dedi qaraqçi başliği Äkbärgä qarap. – Därhal altun-kümüçlirini bir yärgä, räht-gäzmallirini yänä bir yärgä taşlisun!
Kişilär nalä-päriyat qilişqa başlidi, ular pulliridin, malliridin ayrilip, bu uzaq säpärdä, bu ayiği yoq däşti-bayavanda qandaq yaşaydiğanliğini, qutluq häҗ säpiriniŋ yerim yolda qelip, Allaniŋ bäytini tavap qilalmaydiğanliğini oylap zar-zar jiğlaşti, hätta bäzilär mundaq därt-älämdä naümüt yaşiğiçä qaraqçilar bilän elişip, ularniŋ rähimsiz qiliçi astida šlüp ketişni ävzäl kšrdi…
Kişilär patiparaq bolup, ümütsizlikkä, änsizlikkä çüşti. Һelimşa birnäççä qädäm aldiğa çiqti. Ularniŋ arisi 20 qädämdäk kelätti. U Äkbärniŋ tärҗimanliği bilän qaraqçi başliğiğa mundaq dedi:
– Män moşu qutluq säpärgä çiqqan karvanniŋ karvan beşi! Sän bizniŋ mal-duniyarimizni alimän desäŋmu mäyli, berimiz, җenimiz aman qalsa boldi. Amma mändä mal-duniyadinmu esil bir närsä bar, uni bizniŋ juttiki häliq Äräpstan padişasiğa hädiyä qilip, meniŋ tapşurup berişimni havalä qilğan…
– Nemä u?! – Açkšzlük bilän aldirap soridi qaraqçi başliği. – Qeni çiqar, män kšrüp baqay!..
Qaraqçilarmu, karvandikilärmu Һelimşaniŋ nemä qilmaqçi bolğanliğiğa qiziqip daŋqetip turup qaldi. U yenidiki Äkbär bilän Qasim tayğan vä Atihanlarğa qarap, kšzini häyyarlarçä qisip qoydi, andin qoynidin qizil durdun yağliqqa oralğan bir närsini çiqardi vä uni sol qoliniŋ aliqiniğa qoyup, yağliqni aldirimay açti. Һelimşağa qiypaş çüşüp turğan kün nuri uniŋ aliqinidiki bir tiziq šrük yelimidäk süzük, sap qährivani yalt-yult çaqnitip, qaraqçilarniŋ kšzini alaq-җalaq qilivätti.
– Sän u närsini äşu yärdä qoyup, šzäŋ arqiğa çekin, – dedi qaraqçi başliği vaqirap. – Män berip uni kšrimän.
– Yaq, buradär, bolmaydu, – däp etiraz bildürdi Һelimşa, – mundaq qutluq närsini yärdä qoyuşqa bolmaydu, bu bizniŋ qaidä, irim, ägär kšrmäkçi bolsaŋ, män moşundaq tutup turimän, šzäŋ kelip kšr yaki bolmisa, män seniŋ aldiŋğa berip kšrsitäy, meniŋ qolumda moşuniŋdin başqa heçnärsä yoq.
Qaraqçi başliği oylinip qaldi. Һelimşaniŋ qolidiki qähriva heliğiçä uniŋ kšzini ala çäkmän qilip, äҗayip sirliq bir närsä süpitidä mäylini tartip turatti, şu taptiki Һelimşaniŋ pütün oy-hiyali qandaq qilip bolmisun, qaraqçi başliğiniŋ yeniğa yeqinlişiş edi.
– Boptu, sän šzäŋ yalğuz meniŋ yenimğa käl, – dedi ahiri qaraqçi başliği täqäzaliq bilän. – Män qoluŋdiki närsini kšrimän. Başqilar šz җayiŋda düm yetiş, midirlisaŋ näyzä yäysän.
Һelimşa šzini tohtitip, mäzmut qädäm bilän qaraqçi başliğiniŋ aldiğa maŋdi. Başqilar šz җayida düm yetip, kütülmigän mšҗüzilik, häyirlik işlarniŋ boluşini tiläp, kšziniŋ quyruğida ular täräpkä qaraşti.
Kişilärni täqäza qilğan iş ahiri yüz bärdi: qaraqçi başliğiniŋ ğäzäptin vaqiriğan avazi aŋlandi:
– Seni boğuzlavetimän, äbläh! Moşu addiy marҗan bilän meni aldimaqçimu?!
Kişilärni yänä vähimä basti. Ular Һelimşaniŋ birär hätärgä yoluqup qelişidin änsirätti. Lekin, mšҗüzä ahiri yüz bärdi. Һelimşa qaraqçi başliğini attin juluvaldi. Uniŋ helidin beri oyliğan işimu moşu edi, ilanniŋ beşi yänçilsä, qalğan yeri karğa kälmätti.
Һelimşa qaraqçi başliğini yärgä besip däsävaldi. Andin yenidiki kümüç toltiliq şämşär piçiğini şarttidä suğirip, uniŋ boğuziğa tiridi. Bu işlar şundaq tez yüz bärdiki, kişilärniŋ kšzliri ala çäkmän bolup, nemä bolğanliğini aŋqiralmay qaldi.
Şu çağda biraz esiğa kelip, Һelimşağa etilmaqçi bolup turğan başqa qaraqçilar šz җayida çippidä tohtap qaldi. Çünki qaraqçi başliği boğuziğa qadalğan şämşärniŋ häş-päş degiçä boynini üzüvetişidin qorqup, ularğa vaqiriğan edi. Lekin şu ariliqta, Һelimşaniŋ arqa täripidä – on näççä qädäm nerida turğan bir qaraqçi qolidiki piçaqni çänläp etivedi, piçaq oqtäk uçup kelip, Һelimşaniŋ dümbisigä sançildi. Bu zärbidin Һelimşaniŋ vuҗudi lärzigä käldi, çişlirini ğäzäp bilän ğuçurlatti, eğiz çişliriniŋ kirişişidin җağ süyäkliri tompiyip kätti. Ägär qolida bu çoŋ olҗa bolmiğan bolsa, etilip berip, heliqi bätbäşirä qaraqçini hemir çäyligändäk çäylävätkän bolatti. Lekin hazir uniŋ üçün qaraqçi başliği muhim edi. Şuŋa šzimu säzmigän halda, hämmä aççiğini uniŋdin aldi, tizida tehimu qattiq disläp, çoyundäk tügülgän muşti bilän uniŋ gäҗgisigä urivedi, qaraqçi başliğiniŋ tağaq süyigi sunup, peqiş-peqiş bolup kätti. Ağriğiğa çidimiğan qaraqçi başliği çeqirap vayҗanlap kätti.
– Adämliriŋgä eyt, därhal kätsun, – dedi Һelimşa uni bürküttäk basmadiğan peti. – Bolmisa, seni boğuzlavetimän. Ular kätsä sän aman qalisän.
Qaraqçi başliği alitağil vaqiridi. Uniŋ avazi sät häm soğ edi. Jiraq-jiraqqa qarap turğan qaraqçilar šz atamaniniŋ eçinişliq haliti bilän Һelimşaniŋ ot pürkäydiğandäk ğäzäplik älpazini kšrüp, biriniŋ arqisidin biri ğip-ğip tikivätti…
Karvanğa җan kirdi, ular hoşal-horam vaqirişip, Һelimşani oravaldi. Һelimşaniŋ piçaq qadalğan yeridin tohtimay qan eqip, uni helä halsiritivätkän edi. Äkbär jügräp kelip, Һelimşaniŋ dümbisidiki piçaqni avaylap tartti, andin aq kšyliginiŋ bir peşini jitip, yara ağziğa tiqti. Başqilarmu Һelimşaniŋ tärlirini sürtüp, topilirini qeqip, uniŋğa «Barikalla», apirin eytişti. Qasim tayğan inҗiqlap yatqan qaraqçi başliğiniŋ put-qolini bağlavätti.
– Bu yärdin därhal ketäyli, – dedi Һelimşa çirayi tatiriğan, halsiz qiyapättä. – Baya kätkän qaraqçilarni yänä yol tosap, šç almaydu degili bolmaydu, şuŋa monu atamanni gšrügä elip maŋayli.
– Toğra gäp boldi, – dedi Qasim tayğan vä qaraqçi başliğiniŋ bir çättä kişnäp turğan etini tutup kelip, uni şu atqa ğanҗuğilap artti.
Karvan yolğa çüşti. Һelimşa Qasim tayğanniŋ etini minivalğan edi. Äkbär atniŋ tizginini tutup, uniŋ yenida billä maŋdi.
Atihan karvandikilärgä mundaq dedi:
– Biz käçkiçä adäm bar yärni tapmisaq bolmaydu. Һelimşa bizni däp yarilandi. Kün issiq, Äkbär, birär tevip tepip uniŋ yarisini ubdan taŋdurmisaq, zähär içigä štüp ketişi mümkin.
Karvan şu mäslihät bilän qaraqçi başliğidin ähval egilidi, uniŋmu җeni qaqşap turatti, şuŋa u rast gäp qilip, idirliqniŋ sol täripini boylap maŋsa, kün patqiçä «Kärgil» degän bir jutqa yetip barğili bolidiğanliğini eytti. Karvan qaraqçi eytqan yšniliş boyiçä jürüp kätti.
Yolda ketivetip, Äkbär Һelimşağa mundaq dedi:
– Saŋa qol qoydum, karamätliriŋ җiq ekän, Һelimşa aka, – hoşalliq, qayilliq vä razimänliktin uniŋ üzliri yalt-yult bolup kätkän edi. – Bu işlar äqliŋgä qandaq käldi? Һä, rast, heliqi qährivä nädin päyda bolup qaldi?
Һelimşa Äkbärgä qarap küldi, lekin uniŋ külkisi därtlik, azapliq külkä edi:
– U uzaqtin beri yenimda bar edi, män saŋa hotunumni utturuvätkän däp eytqanğu. Hotun beçarä šydin ketidiğan çağda, boynidiki äşu qährivani maŋa yadikar qilip maŋğan, şuniŋdin beri män uni yenimdin aҗratmay kälgän edim. Bügün uniŋ mundaq karğa yarap qalğanliğidin šzämmu häyran qaldim. Uruş degän şu, biri җäŋ, toqquzi räŋ.
– Biz hämmimiz saŋa qärizdar, Һelimşa aka, – dedi Äkbär çin kšŋlidin çiqirip. – Şunçä adämniŋ җenini, melini qutuldurup qaldiŋ.
– Huda qutuldurdi, män päqät tädbirini qildim.
Һelimşa Äkbärgä qarap heҗaydi, uniŋ heҗiyişi yeqimliq häm sämimiy edi.
2
Yoluvçilar qädäm täşrip qilğan «Kärgil» degän mälä ikki taşliq süyi bar šstäŋ yaqisiğa җaylaşqan, ottuz näççä aililik hilvät bir jut edi.
Karvan qaraŋğu çüşüştin burun bu yärgä yetip käldi. Östäŋ boyiğa çüşkün qilip, Һelimşani salqin, yumşaq bir yärgä yatquzdi, ätrapta dehanlarniŋ šyliri bar edi. Qasim tayğan bilän Äkbär u yärgä berip, tevip uquşmaqçi häm biraz ozuq-tülük tapmaqçi boluşti.
Ular bir šyniŋ aldiğa käldi. U yärdä bir ayal bilän qepyaliŋaç ikki bala turatti. Ayal bu balilarğa süt beriş üçün šşkä seğivatatti. Balilar Qasim tayğan bilän Äkbärni kšrüp vaqiraşqiniçä šygä qeçip kirip kätti. Äkbär ularni çaqirdi vä «qorqmaŋlar» däp ularğa siŋa muştäŋ navat bilän bir çaŋgal gülqaqni täŋlidi.
Balilar işikni qiya eçip marap, qorqup turatti. Äkbär qolidiki qaqtin birni yedi vä navatnimu kiçikkinä ağziğa selip şorap tamşip qoydi. Bu işlarni šşkä saqqaç küzitip turğan heliqi ayal baliliriğa bir närsilärni däp vaqiridi. Balilar asta šydin çiqti vä qapqara kšzlirini mšldürlitip, qorqqan, qorunğan halda Äkbärniŋ qolidiki närsilärni aldi. Aŋğiçä ularniŋ ätrapiğa hoşna šydiki adämlär olaşti. Ularniŋ šŋi qara vä qoŋur edi. Bäzi ärlärniŋ šsüp kätkän çiŋgil çaçliri gädinigä çüşätti, üsti-başlirimu ğäliti häm räddi – bädäl edi.
Ularniŋ arisida kiyim-keçäk, çiray-şäklidä biraz päriqlinip turğan egiz boy, qizilkos, saqalliq biri Äkbär bilän Qasim tayğanğa bir nemilärni dedi. Uniŋ täläppuzi yumşaq, siliq edi. Bu moşu jutniŋ aqsaqilidäk kšrünätti. Lekin karvandikilär uniŋ gepini uqmidi. Äkbär äräpçä sšzlivedi, umu çüşänmidi. Şu haman Äkbärniŋ esiğa azdu-tola äräpçä bilidiğan heliqi qaraqçi başliği käldi, ular ima-işarilär bilän bir-birini yetilişip, šstäŋ boyidiki çüşkün yeniğa käldi. Qaraqçi başliği u yärdä bir tüp kuçuk däriğigä bağlap qoyulğan edi. Şu tapta, uniŋmu hali päs, ağriq därdidin salpiyip kätkän edi.
– Uniŋğa eytqin, bizgä tevip tepip bärsun, – dedi Äkbär qaraqçi başliğiğa. – Bizniŋ içimizdä yaridar bar. Andin at-ulaqlirimizğa yäm-häşäk setip bärsun.
Qaraqçi başliği tärҗimä qilip bärdi, lekin aqsaqal bu sšzlär quliğiğa kirmigändäk, šz qovmidin bolğan bu tutqun tärҗimanğa qarap turup qalğan edi. Nemä üçündu uniŋ qoşumisi türülüp, qelin lävliri pürüldi. Tutqunmu uniŋdin niҗatliq kütkändäk kšzlirini mšldürlitip, iltiҗa bilän qarap turatti.
Ähvalniŋ yahşi ämäsligini säzgän Atihan bir hil änsizlik içidä Äkbär arqiliq qaraqçi başliğiğa mundaq dedi:
– Sän bu jut beşiğa oçuq eyt, biz häҗgä maŋğan haҗilar, heçkimgä dähilimiz yoq. Lekin biz bu qutluq säpärdä bügün qaraqçilarniŋ huҗumiğa uçriduq, bir adimimiz yarilandi. U bizgä yardäm qilsun, biz hämmimiz musulman, Alla taala šziniŋ itaätmänlirigä hayatliq, asiylarğa mamatliq beridu. Qiyamät küni yahşilarğa savap, yamanlarğa azap qilidu.
Lekin ularniŋ änsirişi behšddä bolup çiqti. Jut aqsaqili imani kamil, halal yaşaydiğan, täqvadar adäm edi. U tutqunğa qarapla, uniŋ yol tosap, bulaŋçiliq qilmaqçi bolğan qaraqçi ekänligini bilgän edi. Etiqati çiŋ bu adäm Huda yolida säpärgä çiqqanlarni tosap, mšmünlärni qahşitidiğan mundaq kšŋli qara tälvilärni härgiz yahşi kšrmätti. Şuŋa jut aqsaqili tärini türüp, tutqunğa bir nemilärni däp vaqiridi. Tutqunniŋ şu haman çirayi šzgirip, bayaqi ümütlük qaraştin äsärmu qalmidi. Andin u Atihanğa qarap mulayimliq bilän mundaq dedi:
– Silär hasiyätlik säpärgä çiqipsilär, kšp riyazät tartipsilär, silärgä yardäm qiliş – Alla yolidiki sovapliq iş. Bizniŋ bu yärdä bir tevip bar, hazir çaqirip keläyli, yardimi tägsä häҗäp ämäs…
Aqsaqal yenida turğan yaş bir baliğa bir närsilärni däp, tevipni tepip kelişkä buyridi. U piltiŋlap jügärginiçä, šstäŋniŋ juquri täripidiki zomçäk-zomçäk šylär täräpkä qarap kätti.
Uzaq štmäy tevip yetip käldi. U anda-munda aq ariliğan uzun çeçini qaq otturisidin ikki täräpkä yama ariğan, amma üzi kosa, boyniğa härhil taşlar – qähriva, kšzmonçaq, heqiq štküzülgän uzun täsvi esivalğan ottura yaşliq, dümçägiräk adäm edi, tevipliq uniŋğa ata miras edi. U Һelimşaniŋ tomurini tutup, yarisini kšrüp, hirgäy avazda mundaq dedi:
– Män bu kişiniŋ yarisini teŋip qoyimän, lekin teziraq çoŋ ağriqhaniğa aparmisaŋlar bolmaydu, juqumlinip ketidu.
Tevip moşu yärdiki ot-çšp mädän taşlardin yasalğan mälhäm dora bilän Һelimşaniŋ yarisini taŋdi. Uzaq štmäy dora šz küçini kšrsätti, Һelimşaniŋ ağriği päsiyip җeni aram tapti…
Qaraŋğu çüşüştin burun, karvan bilän yärlik häliq otturisidiki elim-berim sodisi qizip kätti. Yärlik häliq çoŋ bazarlardin jiraq, hilvät yärdä yaşiğaçqa, ular üçün härqandaq pulniŋ qimmiti yoq edi. Şuŋa ular šz bisatidiki närsilärni җanğa äsqatidiğan täyyar närsilärgä täŋ qimmättä almaşturatti. Karvan ularğa tuz, çay, säräŋgä, räht qatarliq närsilärni bärdi. Ular bolsa, šzliri işläp çiqarğan bedä-saman, boğuz vä etiz qirlirida šstürgän apel'sin, banan, mango qatarliq mevä-çevilärni bärdi. Ular šzara kelişiş arqiliq muvapiq šlçäm turğuzdi. Mäsilän, bir piyalä aq tuz yättä piyalä arpiğa, aliqandäk çoŋluqtiki qara çay yerim tağar samanğa, bir ğulaç pahta rähti bir sevät mevigä almaşturuldi. Mundaq šlçämdin här ikki täräp razi boluşti.
Karvanniŋ yäm-häşigi toluqlinip, yeŋi säpär hazirliği pütti. Şu keçisi ular šstäŋ boyiğa çedirlirini tikip, hatirҗäm, hiraman uhlimaqçi boluşti. Lekin Äkbärniŋ uyqisi qaçti, u kšz aldida daliyip yatqan aydalağa qaridi: täbiät sükünatqa çšmgän, uçar qanatlar bilän qurt-qoŋğuzlarmu ugiliriğa kirip tinçiğan edi. Şamal mäyin soqup, çšlniŋ äŋ içkirisidiki pinhan hidlarni dimaqqa uratti. Upuqtin kštirilgän tolun ayniŋ simaptäk yoruq nurliri oŋğul-doŋğul dala üzini yorutmaqta edi…
Äkbär šz jutidin helila jiraq bolğan bu beganä, yat yärniŋmu šz jutidäk yeqimliq, teç vä gšzäl sehriy küçidin häyran bolup, birhil mäptunluq tuyğusiğa çšmdi. Һärhil uçqur hiyallar uniŋ uyqisini tehimu qaçurdi…
Şu çağda Äkbärniŋ quliğiğa ğäliti avazlar aŋlinip, uniŋ kšŋül aramini buzdi. U zäŋ selip tiŋşivedi, iştqa ohşaş bir närsilärniŋ qaviğanliq, talaşqanliq avazi aŋlandi. Bu avaz tolimu äsäbiy häm yeqimsiz edi. Şuniŋğa qarimay, barğansiri ğoldap, küçiyip kätti.
Äkbär taki yerim keçidin aşqiçä, bu iştlar kelip bizni talavetärmu, degän änsizlik içidä štti. Şu tapta u šzini teç, gšzäl täbiät qoynida ämäs, bälki işt qiyapitigä kirivalğan җin-ärvalar duniyasida turğandäk his qilip, bädinini soğ titiräk basti…
Lekin yänä uyqa ğalip käldi. Äkbär äynä şu änsizlik içidä hirä-şirä uyqiğa kätti. Ätisi taŋ atqanda җahan tep-teç edi, ätrapta iştmu kšrünmätti. Äkbär keçiçä aŋliğan ğäliti avazlarni başqilarğa eytti, başqilarniŋmu iläŋ-siläŋ uyqiliqta äşundaq bir qisma avazlarni aŋliğanliğini uqti. Ular häyran boluşti, keyin ularni uzatqili kälgän kärgilliklärniŋ äpti-äŋgizigä qarap, ularniŋ häyranliği tehimu aşti. Çünki ularniŋ hämmisiniŋ degidäk üz-kšzliridä yäŋgil tirnaq izi, kšk vä işşiq bar edi. Ändi ularniŋ häyranliği – qiziqişqa, qiziqişi izdinişkä šzgärdi. Äkbär bezäŋlik bilän sorap, koçilap jürüp, aran tästä bu işniŋ kiçikkinä tegigä yätti.
Mälum boluşiçä, ular šz vaqtidiki Kärbala җeŋigä qatnişip, iman Һüsäyinni šltürgän 70 adämniŋ uruq-ävladi ekän. Ular bu şahzadini šltüridiğan çağda, u zat: «Hudayim, sänlär qiyamätkiçä bir-biriŋlarni işttäk talap štüp ketişärsän!» däp ularni qarğavätkän ekän. Şuniŋdin beri, ular här küni käçtä hämmä šylärdä işttäk qavap, bir-biri bilän talişidekän, är bilän hotun, dada bilän bala yat-beganilardäk bolup ketidekän. Ätisi taŋ atqanda bolsa, ular yänä heç iş bolmiğandäk štiveridekän. Bu iş ävlattin-ävlatqa şundaq davam qilip käptu…
Bu bir rivayät tüsini alğan diniy çüşänçä bolsimu, lekin Äkbär üçün häqiqät edi. U bu adämlärniŋ häqiqätänmu işttäk qavişip, talişip, uruşup çiqqanliğini keçiçä šz quliği bilän aŋlidi. Ätisi şu җedäl-maҗraniŋ iznasinimu šz kšzi bilän kšrdi. Bu duniyada nemä işlar bolmaydu? Bu tolimu muräkkäp, bepayan duniya. Bu duniyada yaşavatqan äŋ äqillik insan degänmu äҗayip qiziq mähluq. İnsanniŋ hayati hemişäm tohtalsiz davalğuş içidä štidu. Bu davalğuş uni här koylarğa salidu, u bäzidä šzini šzi qorqutidiğan җin-alvastilarni oydurup çiqip, şuniŋdin qorqup vähimä içidä štidu; bäzidä šzi çoqunidiğan muqäddäs mäbularni yasap çiqip, şuniŋ işq-piraqida štidu; bäzidä bolsa, šzini šzi җazalaş üçün, qisma-qisma ämrimäruplarni käşip qilip, ävlattin-ävlatqa şuniŋ iskänҗisidä yaşaydu…
Zamaniviy mädäniyättin mährum qalğan bu jiraq, hilvät yezidiki bähitsiz, nadan kärgilliklärniŋ mundaq ğäliti qilmişlirimu äşu insan qismätliriniŋ qiziq komediyalik kšrünüşi yaki eçinişliq bir tragediyasi edi…
Karvan yolğa çiqidiğan çağda, jut aqsaqili heliqi qaraqçi başliğini kšrsitip turup mundaq dedi:
– Ändi bu tutqunni šzäŋlarğa jük qilmaŋlar, u moşu yärdä qelip, momisini tartsun. Buniŋdin keyinki säpiriŋlarniŋ behätär, aq yolluq boluşini tiläymiz.
Һämmigä vakalätän Atihan uniŋ qolini qisip, qizğinliq bilän:
– Rähmät, nurğun müşküllüklirimizni asan qildiŋlar, silärgä kšp rähmät! – däp täşäkkür eytti.
Karvan yolğa çiqti. Ular bir keçä-kündüz haduq alğaçqa, helä tetiklişip qalğan edi. Şuŋa adämlärdin tartip at-ulaqlarğiçä rohiy bälänt, ğäyriti orğup turatti.
Adämni dimiqturidiğan issiq çšl säpiri yänä davam qildi.
3
Һarğinliq, täşnaliq vä qatmu-qat җapalarğa tolğan zerikişlik künlär arqa-arqidin štüvärdi. Künlär häptilärni, häptilär aylarni tuğdi.
Qasim tayğan başlap maŋğan 29 kişilik bu häҗ karvini Qäşqärdin çiqip, 97 kün bolğanda, Pakstanniŋ Kanҗut vilayitigä yetip käldi. Bu künlärdä Kanҗut qalaymiqan, tinçsiz edi. Ular ändila çoŋ koçidiki bir sarayniŋ aldiğa kelişigä birnäççä yärlik adämlär: «Gilgit bombari! Gilgit bombari!» däp vaqiraşqiniçä jügräp käldi. Bu änsiz hävärni aŋliğan kişilär, huddi hazirla bu yärmu bombardiman bolidiğandäk, här yaqqa qeçip, pitirap kätti. Karvanmu därhal sarayğa çüşüp orunlaşti.
Sarayvän ularğa äräpçä sšzläp:
– Һazir Һindstan aeroplanliri Gilgitni bombardiman qilivatidu, silär u yärgä baralmaysilär, moşu yärdä turuŋlar! – degän gäplärni uqturdi.
Bu kütülmigän hävärdin ularniŋ hämmisini birhil vähimä, ümütsizlik çulğavaldi.
– Ändi qandaq qilimiz?!
– Şunçä yärdin җapa tartip kelip, ändi bu yärgä qamilip qalarmizmu?!
– Ah, Huda! Bu bizgä nemä tartquluq?!
– Kälmäy-kälmäy, näq uruşniŋ üstigä käptuq ämäsmu?!
İsit-isit! Biz nemandaq şor peşanä…
Mana bu ularniŋ šzigä vä täğdir Allağa qoyuvatqan soali, piğani häm häsriti edi. Şu tapta, ular huddi birsi jürigini soğ qol bilän moҗup oynavatqandäk bearamliqqa, sarasimigä çüşkän edi. Ular uzaqtin beri dilliriğa pükkän qutluq häҗ säpiriniŋ moşundaq ärzimäs işlar bilän yerim yolda qelişidin, Alla yolida çäkkän җapa-mäşäqätliriniŋ häqdadiğa yätmäyla, җahanniŋ bir buluŋ-puşqaqlirida untulup qelişidin azaplinatti.
Demisimu, bu bir top kişilärniŋ vuҗudiğa häҗ qilişqa bolğan äqidä-etiqatiniŋ çäksiz küçi, sadaqät vä täqvadarliqniŋ hidayiti, iman vä itaätmänlikniŋ riğbiti muҗässämläşkän edi…
Ätisi Atihan, Qasim tayğan, Äkbär qatarliq birnäççisi bazar arilap, hävär tiŋ-tiŋlidi, җahan helä tinҗip qalğandäk kšrünätti, dukanlar eçilip, soda-setiq qiziğandi.
Şu yärdä ular ikki adämniŋ uyğurçä sšzlişivatqanliğini aŋlap, jüräkliri oynap kätti, bu til, bu avaz ularğa şundaq yeqimliq, siŋişliq tuyuldi. Ular täqäzaliq bilän «Ässalamu äläyküm» däp kelip, ular bilän qizğin kšrüşti.
Ularniŋ biri doğilaŋ, qirqim saqal, huş çiray Baqi haҗim degän kişi Şeŋ Şisäy vaqtida tiҗarät bilän bu yärgä çiqip, keyin säyasätniŋ vähimisi bilän jutqa qaytalmay, Kanҗut bilän Gilgit ariliğida turup qalğan üçturpanliq adäm edi.
Uzaqqa sozulğan salam-saattin keyin, bu adäm ularni gäzmalçiliq dukiniğa başlap, qänt-gezäklär bilän çay quydi vä ularniŋ kšŋlini teçlandurup mundaq dedi:
– Silär çät älniŋ adimi, qorqmay meŋiveriŋlar, uniŋ üstigä häҗgä maŋğanlarğa heçkim dähil-tärüz qilmaydu. Mana bu adäm ahşam Gilgittin käldi, – dedi u yenidiki hämrayini kšrsitip. – Bizniŋ hämşerik. U yärdä çoŋ iş yoqtur, şundaqmu?
– Şundaq, şundaq! – dedi uniŋ hämrayi tästiqläp, – bäzi künliri Һindstanniŋ ezip qalğan aeroplanliri kelip häyvä qilip qoyidu, nahayiti birdämlik vähimä, kişilär kšnüp kätti!
– Şu ämäsmu, hämmimiz kšnüp kättuq! – dedi Baqi haҗim pärvasiz halda. – Eğilda mozay tuğulsa, eriq boyida ot-çšpi šsidiğan gäp. Һämmä iş šz yoli bilän boluveridu. Tünügünki gezit hävirigä qariğanda, bu änsiz künlärmu uzaqqa barmaydu. Silär hatirҗäm säpiriŋlarni davam qiliŋlar. Gilgitkä barsaŋlar, u yärdin aeroplan bilän Lahorğa barisilär, Lahordin poezd bilän Karaçiğa barisilär, Karaçida parahodqa oltirip, Җiddigä barisilär, Huda halisa, uniŋdin keyinki säpiriŋlar oŋuşluq, tez bolidu.
– İnşaalla, degänliri kälgäy! – dedi Atihan helä hatirҗäm bolup.
– Undaq bolsa, bügün käçtä käminiliri härbirlirigä bir piyalidin jut çeyini quyimän, – dedi Baqi haҗim täkällup bilän. – Ätä ätigändä, Huda buyrisa, Gilgitkä uzitip qoyimän.
– Yahşi kšŋüllirigä rähmät! – dedi Atihan täsirlik, hayaҗanliq avazda. – Bizniŋ bügün bäҗiridiğan muhim bir işimiz bar edi, şuniŋğa yardäm qilğan bolsiŋiz…
– Hoş, qolum kšksümdä, – dedi Baqi haҗim ornidin säl-päl qimirlap.
– Bizniŋ bir hämrayimiz yolda yarilanğan, – dedi Atihan Һelimşani tilğa elip. – Şuni moşu yärdä dohturğa bir kšrsitivalsaq däymiz.
Baqi haҗim bu gäpni aŋlap, därhal dukinini taqidi vä Atihan bilän billä sarayğa kelip, jutdaşliriniŋ hämmisi bilän qizğin kšrüşti. Bu kšrüşüş uniŋğa, huddi äl-jutini kšrgändäk, yeqimliq, hayaҗanliq täsirat elip käldi. Uniŋ näzäridä, ularniŋ vuҗudidin ata jutiniŋ heçnärsigä täŋ qilğili bolmaydiğan bebaha hidi bilän muqäddäs tupraqniŋ pak zär-tozaŋliri balqip turatti. Baqi haҗim ularni hidlidi, puridi vä toymay sümürdi, şuniŋ bilän җudaliq, seğiniş vä visal işqida ot bolup yanğan jürigi säl-päl aramiğa çüşüp, sägigändäk boldi…
Ular Һelimşani harvuğa oltarğuzup, Kanҗuttiki çoŋ ağriqhaniğa elip bardi. Dohtur uniŋ yarisini täkşürüp yataqqa buyridi. Dohturniŋ eytişiçä, uniŋ yarisi yetip davalanmisa bolmaydiğan halğa yetip qalğan edi. Lekin Һelimşa qät°iy unumidi:
– Munçilik ağriqqa säpärdin qalmaymän, – dedi u šzini bärdäm tutup. – Dohtur däveridu, šzämniŋ ähvali šzämgä ayan. Yänä bir teŋip qoysun, yolda yahşi bolup ketimän.
Atihanmu, Äkbärmu vä başqa hämsäpärlärmu Һelimşadin ayrilip qelişni halimatti. U bäzilär üçün häm qalqan, häm näyzä bolsa, Äkbär üçün kam bolsa bolmaydiğan sadiq hämra, sämimiy dost vä yahşi muŋdaşçi edi. Şuŋa, u Һelimşaniŋ qolidin asta tartip, ağriqhanidin teziraq ketişni işarä qildi. Һelimşamu šz gepidä çiŋ turdi, u munçilik yara üçün ağriqhanida yetip, qutluq säpärdin qelişni tolimu bemänilik, çidimasliq däp bilätti. Öz näzäridä kiçigidin tartip piçaq vä taş-toqmaq içidä jürüp šskän bädini vä rohi helä mäzmut, mustähkäm edi.
Dohtur amalsiz Һelimşaniŋ yarisini teŋip qoydi vä qaytidiğan çağda alahidä tapilidi:
– Diqqät qiliŋlar, yara eğizida juqumliniş bar.
Käçtä Baqi haҗim ularniŋ hämmisini mol, älväk dästihan selip katta kütüvaldi. Uzaqtin beri, issiq basqidäk šy tamiği yemigän musapirlar polu, samsa, ügrä qatarliq tamaqlarni yäp tärläp, içidin yayrap kätti.
Ätisi taŋ bilän yeŋi säpär başlandi.
İkkinçi küni çüştä, Gilgit ularni qalaymiqançiliq içidä soğ kütüvaldi. Karvan keliştin birnäççä saat burun Һindstanniŋ bir aeroplani kelip bomba taşlap, bir adäm bilän birnäççä qoy-kalini šltürüp kätkän edi. Şuŋa rästä-koçilarda adäm şalaŋ, änsiz, dukanlar taqaqliq edi.
Ularni Gilgitniŋ Һaҗi Sahip degän bir saqçi başliği kütüvaldi.
Oruq, egiz boy, qurğuy burun bu adäm beşidiki uzun kulaniŋ üstigä qizil sällä oravalğan edi.
– Pakstan hškümitiniŋ uqturuşi bar, – dedi u äräpçä sšzläp. – Biz haҗilarni tosmay, avarä qilmay vaqtida yolğa salimiz. Lekin hazir väziyät җiddiy, җämiyät muqimsiz. Şuŋa silärni burunqidäk bu yärdin aeroplan bilän Lavurğa, andin poezd bilän Karaçiğa yolğa selip qoyalmaymiz. Silär, äŋ yahşisi, Çilas yoli bilän Ravalpindiğa beriŋlar. Җapa çäksäŋlarmu, teçliq, hatirҗämlik ävzäl.
– Toğra, bizmu aman-esänlikni tiläymiz, – dedi Atihan saqçi başliğiniŋ yahşi kšŋlini çüşinip, – lekin, bizniŋ atçimiz bizni moşu yärgiçä äkelişkä pütüşkän, ändi u kişi atlirini elip qaytmisa bolmaydu. Biz Çilas yoli bilän Ravalpindiğa qandaq barimiz?
– Buniŋ җaҗisi pul, – dedi saqçi başliği külüp turup.
– Pulda gäp yoq, – dedi Atihanmu märdaniliq bilän.
– Undaq bolsa yahşi, – saqçi başliği qeniq çay dämlängän stakanni qoliğa elip davam qildi, – bu yärdin adäm vä ulaq yallaysilär, ular silärni başlap maŋidu.
– Mundaq adämni biz nädin tapimiz?
– Biz tepip berimiz, – dedi saqçi başliği häyrihahliq bilän. – Päqät pul işini šzäŋlar sšzlişip pütüşisilär.
– Bolidu, – dedi Atihan hoşal bolup. – Sizgä rähmät, başliq.
Ätisi Qasim tayğan hämmisi bilän hoşlaşti. Bäzilär kšz yeşi qildi, bäzilär uni qiyalmay, şähärniŋ sirtiğiçä uzitip çiqti.
Qasim tayğan Kanҗutqa berip, Baqi haҗim arqiliq şu yärdin Qäşqär yaki Hotängä toşulidiğan dora-därmäk, räŋ vä gäzlimä qatarliq jüklärni uquşup elip ketişni kelişip qoyğan edi.
Üçinçi küni sähärdä, Atihanlar yeŋi bir yol başliğuçiniŋ arqisidin tšgä, at vä eşäklärgä minip, çšl vä idirliqlardin štidiğan Çilas yoli bilän Ravalpindiğa qarap jürüp kätti…

Bälüşüş

Javap qalduruŋ