Sarğayğan hätlär

0
27 ret oqıldı

Ähmätҗan İSRAPİLOV

(Çatma qissä)

(Ahiri. Beşi štkän sanda).
İkkinçi hät: «İmzasiz mäktüp»

Bu imzasiz hät edi. Esimda, u bizniŋ kiçikkinä kollektivimizda helä çoŋ talaş-tartiş, bäs-munazirilärni qozğiğan. Aqivät, biz qaq ikkigä bšlünduq. Һär ikki täräp šz pikrimizniŋ toğriliğini ispatlaşqa tiriştuq. Jiğinlarda ağzilirimizdin kšvük çiqip kätkiçä vaqirişip, yaqimu tutuştuq.
Äpsus, män başliğan top mäğlubiyätkä uçridi. «Sävirniŋ tüvi altunğu», bu hätnimu vaqti-saati kälgändä elan qilarmän, däp saqlap qoyuvedim. Qäräli käptu.
Һšrmätlik oqurmän, män baştiki vädämgä ämäl qilip, bu imzasiz hätnimu šz äyni boyiçä berivatimän.

***
Räsmiyät yüzidiki ikki-üç җümlidin keyinla: «Bu qaçanğiçä pütmäydiğan kšz boyamçiliq?» – däp yoğan soal bälgüsini qoyuptu bizgä namälum hät egisi. U meniŋmu naümüt künlirim bolsa keräk, bir çetigä «heçqaçan» däp türtüp qoyuptimän.
«…Män heçqaçan ärizä qilip kšrmigän adämmän, – däp davamlişidu hät. – Şuŋa meniŋ ärizä-şikayät ämäs, bälki viҗdan azaviğa çidimiğan adämniŋ җan nalisi däp çüşängäysilär. Bolupmu, štkän şänbidä klubimizda dağduğiliq štküzülgän hesavat-saylam jiğini meniŋ sävir qaçamğa quyulğan ahirqi tamça boldi.
Jiğinni kolhozumizniŋ partorgi, hoşnam Ärşi tok-tokniŋ balisi Ärmidin eçip, šzi bir saattäk doklad qildi. Sšzigä qarapla, därhal pämlidim. Ärşi tok-tok balisini hoyma oqutuvalğan ekän. Bayqaymänki, aldidiki qäğäzgä qarap qoyay demäydu. Amma yadlavalğandäk tohtimay, ravan sšzlävatidu. Biz häq tolimu hoşamätçiğu. Һä desila, dürridä çavak çalimiz. Silärmu gezitqa bärgän maqaliliriŋlarda skobkiniŋ içigä «Davamliq alqişlar» däp yezip qoyisilärğu. Äynä şundaq bizmu gürsülditip çavak urğanda, Ärşiniŋ oğli zalğa razimänlik bilän täkşi qarap, biraz däm elivalidudä, yänila sšzini davamlaşturup ketidu. Başqilarni bilmäymän, amma män nadan uniŋ bir sšzini çüşänsäm buyrimisun. «Partiyaniŋ palançi s°ezida İl'iç mundaq dedi», «Pškünçi konferentsiyadä İl'iç tšvänki pikirni alğa sürdi» vä hakaza. Turup oylaymän, «Bu qaysi İl'içtu?» Vladimir İl'iç degini alliqaçan šldi. Uni Kaplan isimliq hotunniŋ etivätkini hämmigä mälum. Asta yenimdiki Mähpirni noqudum. Һär halda zootehnikqu, bilidiğandu däp asta quliğiğa piçirlidim:
— İl'iç dävatqini kim?
— Kigiz qaşqu. Brejnev!
– Boptu undaqta, çüşänmisämmu tiŋşay.
Bilişimçä, u yaman adäm ämäs. Yaman bolsa, şunçä orden-medal' alattimu? Kostyuminiŋ saq yeri yoq. Yaqisidin peşiğiçä. U şundaqla intayin mehrivan, kšyümçan adäm bolsa keräk. Televizordin qaçanla kšrsäŋ, birlirigä šziniŋkigä ohşaş ordenlarni soğa qilip, çokulditip sšyüvatqan. Yänä kelip, çät äldin kälgän yat adämlärni. Bizniŋ jutta yatlar turmaq, qerindaşlarmu tağdin çüşidiğan bir eriq suni talişip, qizil-qiyamät bolup jürüşidu. Ahirida Ärşidin: «Bizniŋ dana İl'iç «Nan bolsa nahşimu bolidu» degän däp sšzini tügätti. Män uniŋğa yüzdä-yüz qoşulimän. Җan-dilim bilän çavak çaldim.
Partorg äynä şundaq zaldikilärni qizdurup, qiziqturup bolğandin keyin, sšzni kolhoz räisigä bärdi. Prezidiumdin tribuniğa yätkiçä, arisi kšp bolsa on qädämdu, hasirap kätti. Beçarä ağiramdekin. U bizniŋ kolhozğa yeŋi kälgändä kelişkän, suvadandäk sipta jigit edi… Salam-saatimu tüzükti. Keyinla šzgirip kättiğutaŋ? Mäyli, uniŋ toğriliq alaytän yazarmän. Һazir män silärgä şu küni alğan, heliğiçä җenimni qiynap, häs-häskä selivatqan täsiratlirimni yätküzmäkçimän. Gäpniŋ toq-etärinila qilay. Şu küni räis kšpçilikkä mundaq bir hävär yätküzdi. Yäni bizniŋ «Pobeda» kolhozi bäşjilliq planni 3 jildila orunlap qoyuptu. Häq bir-birigä qarap aŋ-taŋ boluşti. Ändi ikki jil nemimu qilarmiz? Bekar yatquluqmu?
— Qandaqlarçä? – däp vaqiridi zaldin biri.
— Şundaqlarçikin, äziz jutdaşlar, qarakšzlirim, ahirqi üç jilda dšlät planini 160 – 170 payizğa orunliduq. Җümlidin danliq ziraätlär – buğday, arpa, suludin gektariğa – 60, kšktatçiliqtin uniŋdinmu kšp hosul elip kälduq. Çarviçiliğimizdiki kšrsätküçlär boyiçimu biz nahiyäniŋ aldi. Һär yüz ana baş qoydin 160tin qoza, här qoydin 4 kilogrammdin juŋ qirqivalduq. Һär seğin siyirdin jiliğa 7 miŋ litr süt, tuğut siyirdin yüz başqa çaqqanda 115tin mozay, biyidin 105tin qulun alduq. Gšş štküzüştimu bäygini bärmiduq, – däp beşini qäğäzdin lik kštirip, mäğrurluq bilän ätrapqa baqti. Häq biraz tiŋirqap turdidä, andin dürridä uzaq çavak çaldi.
Bu ottura hesaptiki utuqlirimiz ekän. Ändi yäkkä kšrsätküçlärgä kšz salğidäk bolsiŋiz, tehimu häyran qalisiz. Jutumizniŋ pähri, jilda bir orden yaki medal' alidiğan Mätqasim Һämraev buğdayniŋ gektaridin 70 tsentner aşliq alsa, ataqliq çopan Äzimbay Qoştuyaqov här yüz baş sağliqtin 180din qoza aptu.
Silär bilämsilär, biz, yeza hälqi, undaq jiğinlarğa 7 yaştin 70 yaşqiçä, hämmimiz qatnişimiz. Bu — bizniŋ grajdanliq pärzimiz. Sšz tšl häqqidä boluvatqanda, yenimda oltarğan ayalim maŋa zärdä bilän aliyip, birnäççä qetim qaridi. Çüşinivatimän. Bizniŋ onçä qoyimiz bar. Bu kispaŋlarniŋ birimu gezäk tuğay demäydu. Uniŋ üstigä, jilda ikki-üçi qisir qalidu. Qişiçä soyup yävetimiz. Tuğulğan 7-8 qoziniŋ yerimi ağrip yaki toŋlap šlidu. Bolmisa, yäm-häşäktin kam ämäsmiz. Eğilmu issiq. Biraq monu «çeçi uzun, äqli qisqa» mäzlumğa bu duniyada «Amät», «Täläy» degän uqumlarniŋ barliğini qandaqmu çüşändürärsän.
Һšrmätlik redaktsiya, meniŋğu silärgä hät yeziş oyum yoq edi. Amma meniŋ qoydäk jugaç hotunum äşu jiğindin keyin, bšrä terisini kiyivaldi.
— Häqniŋ eri — är, sän — qara yär, – dedi u ätisi aldimğa bir çinä çayni җaqqidä qoyup. – Vay, äŋ bolmiğanda, käçkiçä šküzdäk puşuldap uhlimay, äşu 5-6 qozini vaqtida emitip, vetvraçni çaqirip, ukol saldurğan bolsaŋ, bizmu häq ohşaş yaşimattuqmu! Bağdiki 5 – 10 tüp alma-šrükni putap, suğiriş esiŋgä kirip çiqmaydu, – däp harğiçä ahanät qildi. Uniŋ üstigä, ävu küni gezitiŋlarniŋ birinçi betigä atniŋ qaşqisidäk qilip, bizniŋ kolhoz rähbärliri imza çäkkän hesavat-raportni çiqiripsilär. Barikalla, buradärlär! Bu silär kšrüngän närsinila äşundaq täkşürmäy basiverämsilär? Gezitniŋ äşu sanini hotunum kšzlirimgä tiqivätkili az qaldiğu!
Ätisila räisniŋ sšzliri qip-qizil yalğan, kšptärmä, kšzboyamçiliq ekänligigä ayalimniŋ kšzini yätküzüş üçün, tätqiqat işlirini qolğa aldim. Addiy qaravul bolsammu, mänmu moşu kolhozniŋ bir äzasi. Ata-anammu moşu kolhozniŋ tirikçiligini qilip, tüzükkinä halavät kšrmäy šlüp kätti. Rast, dadam orden-medal' almisimu, mahtaş qäğäz, znaçoklarni davamliq elip turdi. Apam rämiti biz, 7 baliniŋ, härqaysimizni tuqqanda, çirayliq medal'lar bilän täğdirländi.
İhtisatçi, buhgalter, brigadir degänliriŋ šlsimu rastini eytmaydekän. «Qarğa qarğiniŋ kšzini çoqumaydudä». Şundimu hesap-çot işliridin bar iqtidarimni säpärvär qildim. Hudağa şükri, ottura mäktäpni yahşi bahalarğa tügätkän adämmän. Bir täräptin, heliğiçä hšrmät-mukapatlardin qeqilip jürgän dehan, malçilardin bäzi räqäm-faktlarni eniqlap, selişturup, täqqaslap çiqtim.
Mana män silärgä tšvändiki fakt-dälillärni ävätivatimän. Bir nushisini nahiyälik prokuraturiğa, yänä birini җumhuriyätlik gezitqa yollaymän. Esiŋlarda bolsun, mabada meniŋ bu dälil-ispatlirim aldi bilän silärdä ämäs, çoŋ gezitta besilip qalsa, bu silär üçünmu abroy bolmaydu.
Qeni ämsä, diqqät qilğaysilär, hšrmätlik redaktsiya hadimliri!
1. Һär jili buğdaydin 60 – 70 tsentner hosul alidiğan Mätqasim Һämraevniŋ etizliği hesavatta kšrsitilgändäk 40 gektar ämäs, 62 gektar bolup çiqti. İşänmisäŋlar, šlçäp kšrüŋlar. Buniŋ yänä bir dälili mundaq. Ägär 40 gektar degändimu, bir müsündä bir talla başaq bolidu. Şundaqmu? Älvättä, şundaq. Buğday şaharap šsidiğan alma yaki šrük däriği ämästä! Ändi bir başaqta qançä dan bolidu? 50 – 60 tal. Bir tal dan näççä gramm? Bir kvadrat metrda qançä tal šsümlük bar? Bir sotkidiçu? Gektardiçu? Äynä şundaq addiy arifmetikiliq hesaplaşlarğa qarisaq, äŋ kšp bolsa – 20, oğutni yahşi çaçqan, yamğurluq jilliri 30 tsentnerğiçila hosul elişqa bolidekän, halas.
2. Ändi qoyğa keläyli. Yüz qoyniŋ säksini gezäk tuğdi deginimu yalğan, kšz boyaş bolup çiqti. «Bu nemä degän baliҗan җanivarlarkinä» däp qalisän. Äsli iş mundaq. Äzimbayniŋ qorasida kolhozniŋ 400 baş sağliğidin sirt, šziniŋ, räisniŋ, zavferminiŋ, tamirliriniŋ bolup yänä şunçilikla mal barkän. Ätiyazda şularniŋ tšli hesaviğa kolhoz qoyliriniŋ «abroyi» kštirilidekän. Küz kälgändä bolsa, mundaq aktlar yezilidekän. Mal yaylaqqa kšçkändä, sayğa säl keliş aqivitidin, yaylaqta uştumtut yaqqan mšldürdin vä bšrä tegip, palançi qoza «šldigä» çiqidekän.
3. Juŋ häqqidä. Һšrmätlik muhärrir yoldaş, çüşinimän, Siz mal mutähässisi ämäs. Şundimu, kšz aldiŋizğa kältürüp beqiŋa. Qoyniŋ üstidä 4-5 kilo juŋ, qosiğida 2, gayida 3 qoza yatsa, hoy bu beçarä kštiräm bolup šlmämdu?! Özini kštirämdu, şunçivala artuq jükni kštirämdu? Ugalğu!
Moşu yärdä, sizniŋ diqqitiŋizni päqätla äşu kommunist qoyçi Tuyaqbaevniŋ qorasidiki 400 baş dšlätniŋ meliğa berilidiğan yäm-çšpkä җekilärniŋ şunçilik meli täŋ ortaq boluvatqanliğini avdurğum kelidu. Äzimbay ohşaş qoyçilardin yänä baqqandäk älligi bar.
4. Siyirniŋ gezäk tuğuşiğa män ispat izdäp, tola avarä bolmidim. Buni šz täҗribämdinla eytip beräläymän. Birdin qäyt qilimänki, bu täbiättä intayin az uçraydiğan hadisä. Yüz jilda bir desimu bolidu. Yeşim 60qa taqap qalsimu, hayatimda män buni birla qetim kšrdüm. Bala çeğimizda mälimizdiki «Misälim bovayniŋ kalisi ikki mozay tuğuptäk», däp häq dävräp kätkini esimda. Kšrgili barduq. Rast ekän. Amma konilar buni ançila yahşiliqqa җorumaydekän. Sävävini bilmidim. Şu qetim malniŋ egisi irim qilip, bir mozayni turmuşi naçar bir ailigä ianä qilivätkän edi.
Bu bizniŋ kolhozniŋ siyirliri häҗäpla başqilarniŋkigä ohşimaydekän. Räisniŋ kšŋligä qarap tuğuverämdu yä? Buqa esilmekin desäŋ, kolhozda bari-yoqi bir tal u җanivarmu. Umu aranla maŋidu. Siyirlarniŋ yelinliridinmu süt buluqlap, tohtimay aqiverämdu, bulaq bolmiğandin keyin. Һärqaysidin palançi litr süt seğivalsaq, mozayliri qandaq qilidu?
5. Tšrttülük malniŋ içidä hasiyätlik, «är qaniti» hesaplinidiğan ilqa häqqidimu şu gäp. Bu җanivar 12 ay qosaq kštiridu. Kšpiräk qisir qalidu. Uni ättäy qisir qoyup, qişta soqumğa soyuvalidiğan işlarmu bar. Ahirida «ağzi yesimu qan, yemisimu qan» däp bar gunani beçarä bšrilärgä artip qoyuşidu.
Ägär meniŋ moşu faktlirimğa guman qilsaŋlar, bu mäsiligä ikkinçi täräptin yandişip kšräyli. Mäyli, räisniŋ hesavitini rastmu däyli. Räqämlärgä qariğanda, bizniŋ kolhoz nahiyä boyiçila ämäs, vilayät dairisidiki äŋ bay, ilğar egilik degän sšz. U çağda biz nemişkä moşu kämgiçä saydin su toşup içimiz? Uni baş täripini kolhozniŋ miŋliğan meli däsläp-çäyläp bulğavetidiğu! Nemişkä şu kämgiçä birmu koçiğa asfal't yeyitilmaydu? Öküzdäk işlävatqan addiy häqniŋ kepini nemä säväp tizidin aşmaydu? Eytsam, gäp җiq.
Män moşu kämgiçä nemişkä räislärniŋ çät jutlardin elip «saylinidiğiniğa» häyranmän. Yä bizniŋ mälidä bu hizmätkä layiq adäm yoqmu? Yä çättin kälgän adäm bu juttikilär bilän eğiz yalaşmaydu, yämhorluq qilmaydu, däp oylişamdu? Ämäliyatta bolsa, çättin kälgän adäm bir-ikki jil šzini paturuvalğandin keyin, asta-asta ätrapiğa šziniŋ yätmiş puştini jiğivalidu. Һätta şoferi çeğida šziniŋ.
Ägär jutumizniŋ balisi bolsa, kindik qeni tamğan qutluq makanini munçivala horlimas edi. Uniŋ härbir däriği, teşiğimu pärzäntlik mehri bilän qarimasmedi?

PS: hšrmätlik redaktsiya! Hätkä imza çäkmidim. Dšlät rähbiriniŋ qararidin silärniŋmu häviriŋlar bardu, däp oylaymän. U yärdä bügünki kündä imzasiz hätlärmu tegişlik orunlar täripidin җäzmän täkşürülüşi lazimliği yezilğan.

***
Hätni oqup çiqip: «Helä idrigi bar adäm ohşaydu», däp oylidim. Ahirida «Qarğuni yarğa qistiğandäk», bizni bir buluŋğa tiqipla qoyuptu. Hätni mähsus jurnalğa tirkäp qoydum. Ändi uni baş muhärrir kšrüp çiqişi şärt. Tehi yeŋidin «Özgärtip quruş» degini başlinip, «demokratiya», «aşkariliq» degän sšzlär päyda bolğan dävir. Häliq hoşal, rähbärlär arisalda. Män neri-beri oylap, hoşna bšlmidä oltiridiğan käsipdişim – yeza egiligi bšlüminiŋ başliğiğa kirdim. Çünki bu hät moşu bšlümgä bevasitä munasivätlik. U hätni ikki yenip oqup çiqqandin keyin: “Başliq kšrdimu?” – däp soridi.
— Yaq, hazir äkirimän. Andin seniŋ bilän mäslihätlişäy dedim. Täkşürüş haҗät däp tepilsa, ikkimizgä jüklinidiğanliğini untuma, – dedim.
— Äşu kolhozniŋ räisi bizniŋ başliqniŋ yeqin ilpiti ekänligini bilämsän? – küldi zaŋliq qilğandäk.
— Yaq. Biraq hätni zäŋ qoyup oquğan bolsaŋ, uniŋ nushiliri başqa mähkimilärgimu yätsä keräk. Şuni yahşi bilimän. Bir sensatsiyalik maqalä çiqişiğa işinimän.
— Һäy, sän tehi yaştä, yaş. Ägär u adäm šzigä işäşlik bolsa, nemişkä isim-familiyasini kšrsätmigän? Demäk, novättiki yala.
— Biraq yazğanliri rastqu!
— Rast-yalğanni yeşidiğan sän ikkimiz ämäs, – dedidä, kšrsätküç barmiği bilän juqurini kšrsätti.
Başta täkitlängändäk, bu hät çoŋ maҗrağa säväp boldi. Başliğimiz hätni šŋüp-tatirip oqup çiqqandin keyin, seyfiğa selivätti. Maŋa kšzi bilän «çiq» däp işarä qilğiniçä, telefonğa yepişti. Tayliq, ağinisigä hävär qilmaqçi. Däkkä-dükkä bilän ikki häptä štüp, aldiğa yänä kirdim.
— Hätni qandaq qilimiz? Tirkäp qoydumğu. Birär härikät qiliş keräktu? – dedim tämkinlik bilän.
— Prokuratura täkşürmigiçä, uni besişqa hoquqimiz yoq.
— Ayni etäktä yapqili bolamdu? Һämmä närsä aşkarä turidiğu. Redkollegiya äzaliriniŋ otturiğa qoyayli, äksi halda, män nahiyä mämuriyitiniŋ komissiyasigä muraҗiät qilişqa mäҗbur bolumän.
— Sän, bala, nemä däp җšlüvatisän?! Maŋ, çiq!.
Popuzam täsir qilğan ohşaydu. İkki kündin keyin, redkollegiya äzaliri baş qoştuq. Һämmisi novät bilän pikrini eytişti. «Bu kommunistlar partiyasigä yeqilğan küyä, tšhmät. Äşu hätni yazğan adämni tepip, tegişlik orunlar arqiliq җazalaş keräk» degän hšküm alğa sürüldi. Män başta etivar bärmigän ekänmän. İşhanida bäzmä-mäşräpkä amraq ikki-üçimizdin başqisi partiya äzaliri ekän. Һätta işqa kirginigä tehi bir jil bolmiğan maşinistka qiz çeğida namzatliqqa štüvaptu. «Qayaqlardin ülgärgändu bu iştininiŋ beği çüşüp qalğur saldaqa» däp terikip, tit-tit bolup kättim. Şundimu, bu mäsilini ändi kollektiv dairisidä qayta qaraşni täläp qildim. Başliq qarşi bolmidi. Külüpla qoyup kelişti.
Şu künila hoyla süpärgüçi, edän juyğuçi, qaravullarni çaqirip, äyväşkä kältürgändäk boldum. Edän juyidiğan ayal ikkilinip qaldi. Biraq ävu ikkisi, är kişi ämäsmu, uniŋ üstigä arilap hämdästihan boluşidu, därhal män täräp boluşti.
Biz yänä jiğilduq. İkkigä bšlünüvelip, җaq seliştuq. Ahirida avazğa salduq. Ävu ikki kasapät meni kšzümçila setivätti. Keyin uqsam, meniŋdin keyin u ikkisini başliq «durus» yolğa salğan ekän. «Qoluŋdin kälginini qil» degändäk, hätni peqiritip aldimğa taşlap bärdi.
Ätisi işhaniğa kirişim bilänla, tahtidiki yeŋi buyruqqa kšzüm çüşti. Uniŋda meniŋ toğriliq «Hizmitimni süyistimal qilip, kollektiv arisida bšlgünçilik salğini vä adavät uruğini çaçqini üçün 6 ayğa hizmiti tšvänlitilsun» däp yeziliptu…

Bälüşüş

Javap qalduruŋ