Uruş sähipilirini varaqliğanda…

0
24 ret oqıldı

İkkinçi duniya uruşi vä Stalin toğriliq yezilğan kitaplar az ämäs. Ulardin qolumğa çüşkänlirini oqup, bäzibir mälumat, fakt-räqämlärnimu yezivelip jiğip qoydum. Şularğa asaslansam, insaniyät tarihi şunğiçä ikkinçi duniya uruşidikidäk qan nurğun tškülgän uruşni kšrmigän ekän. 1418 kün vä tüngä sozulğan, uruşqa 61 mämlikät qatnaşti. Şuniŋ içidä uruşniŋ häddi-hesapsiz eğirçiliqliri, därt-külpätliri Keŋäşlär İttipaqiniŋ zimmisigä çüşti. Şuniŋğa qarimay, mäydan bilän arqa säpniŋ misli kšrülmigän birligi, pükülmäs ğäyrät-iradisi, häliqlärniŋ buzulmas dostluği, vätänpärvärligi tüpäyli ahiri Keŋäş İttipaqi düşmän üstidin ğalibiyät qazinip, Reyhstag üstidä ğalibiyät bayriği yälpüldidi.
Şuni mäğrurliniş bilän eytalaymizki, qähärlik düşmän üstidin qazinilğan Uluq Ğalibiyätkä Qazaqstanniŋ qoşqan hässisi bebaha boldi. Uruşniŋ däsläpki künliridin başlapla җumhuriyät territoriyasidä härbiy qisimlar bilän qoşunlar uyuşturuluşqa başlandi, yäni 12 atquçilar diviziyasi, 4 milliy kavaleriyalik diviziya, 7 atquçilar brigadisi bilän 2 milliy atquçilar brigadisi täşkil qilindi. Şundaq qilip, 1,5 millionğa yeqin şirğuran jigit vä qiz Vätän üçün bolğan şiddätlik җäŋlärgä qatnişip, җasarätniŋ ülgisini kšrsätti. Җümlidin faşistlarniŋ däsläpki huҗumiğa uçriğan Brest sepili üçün bolğan dähşätlik җäŋlärgä 42 miŋdin oşuq qazaqstanliq qatnaşti.
Brest sepilidä bizniŋ җäŋçilirimizniŋ sunmas iradisi sinaldi, ular faşist tankliriğa, qoşunliriğa qarşi tenini, җenini tikip, bir qoşuq qeni qalğiçä җäŋ qildi. Ahiri hämmisi qährimanlarçä halak boldi. Ularniŋ arisida uyğur hälqiniŋ җasur oğlanliri İ.Kamalov, A.Sopiev, K.Turdiev, M.Niyazov vä başqilar bar edi. Leningrad, Stalingrad yenida bolğan җäŋlärdimu uyğur җäŋçiliri kšp boldi.
Nami rivayätkä aylanğan gvardiya – Panfilov diviziyasiniŋ uruş vaqtidiki җasariti pütkül duniyağa mälum boldi. Dubosekovo raz°ezi yenidiki җäŋ Moskva mudapiäsi tarihidiki qährimanliq bilän tolup-taşqan yarqin sähipä bolup qaldi.
Şan-şšhrätkä bšlängän 316-atquçilar diviziyasi tärkividä uyğurlarmu җäŋ qilğan, ularmu säpniŋ aldida bolup, qährimanlarçä җäŋ qildi. Şularniŋ biri Һosman Tohtaev, şu jilliri uniŋ «Һosman geroy» degän atiği Yarkänt täväsigä pur kätkän edi. Panfilov nahiyälik «Kolhozçilar avazi» gezitiniŋ 28-mart 1944-jili çiqqan saniniŋ birinçi betidä «Qähriman Һosman Tohtaev» särlävhilik ihçam maqalä berilgän ekän. Uniŋda: «Çoŋ serjant Tohtaev šz bšlümçisidä qizil äskärlärni šzigä ohşaş märgän qilip ügitip, berilgän җäŋgivarliq tapşuruqlarni zor intiliş bilän orunlidi. Yol. Tohtaev 66 nemisni šltürüp, 6 nemisni tutup äkelip, ştabqa tapşurğan. Tohtaevniŋ kšrsätkän baturluği alahidä bahalinip, hškümitimiz täripidin Qizil Tuğ vä Qizil Yultuz ordenliri vä “Җasariti üçün” medali bilän täğdirlängän. Şundaqla uruşta kšrsätkän qährimanliği äskä elinip, härbiy bšlüm komandiviyasi starşiy serjant Һosman Tohtaevqa nemis ülgisidä yasalğan bir märgänlik miltiğini šz şähsigä soğa qilip bärgän» däp yezilğan ekän. Uni pütkül nahiyä hälqi dağduğiliq kütüvelip, egiliklärdä, karhana, mähkimilärdä täsirlik uçrişişlarni štküzgän. Җäŋgivar җäŋçi 1954-jili vapat boldi. Biyil uniŋ tuğulğiniğa 130 jil bolidu, bumu qährimani äskä alidiğan bir sänä ämäsmu.
Batur Şäripovmu şu diviziyadä šziniŋ җäŋgivarliq yolini başlap, 51-tank brigadisiniŋ tärkividä җäŋ qildi. Avtomatçik süpitidä kšpligän җäŋlärdä kšrsätkän җasariti üçün Qizil Tuğ, birinçi vä ikkinçi däriҗilik Vätän uruşi, Qizil Yultuz, üçinçi däriҗilik Şšhrät ordenliri vä kšpligän medal'lar bilän mukapatlanğan. U 1945-jili 24-iyun'da Qizil mäydanda bolğan Ğalibiyät paradiğa qatnaşqan.
Mundaq җasur jüräk oğlanlirimiz az ämäs. Ularni härbir millät väkilliridin tepişqa bolidu.
Qazaqstanliq җäŋçilärniŋ äҗayip җasariti vä baturluği Vätän täripidin munasip bahalinip, 500din oşuq adäm “Keŋäş İttipaqiniŋ Qährimani” degän yüksäk namğa sazavär boldi. Uçquçlardin Talğat Begil'dinov, Sergey Luganskiy, Leonid Beda vä İvan Pavlovqa bolsa, bu nam ikki qetim berildi. Uruşqa Qazaqstandin 7700 ayal qatnaşqan ekän. Şularniŋ içidä qazaq hälqiniŋ şanliq qizliri Mänşük Mämetova, Aliya Moldağulova şäriq ayalliri arisidin birinçi bolup “Keŋäş İttipaqiniŋ Qährimani” namiğa egä bolğanliğini mäğrurliniş bilän tilğa alimiz. Uyğurlar arisidinmu Mäsim Yaqupov, Sulhi Lutpullin, Dadaş Babajanov — Keŋäş İttipaqiniŋ Qährimani, keyiniräk Mšrdün Teyipov “Halıq Qaharmanı” atilip, hälqimizniŋ şan-şšhritini kštärdi. Qazaqstanliq җäŋçilär arisidin 140tin oşuq soldat Şšhrät ordeniniŋ toluq sahibi ataldi.
Mälumatlarğa tayansaq, qazaqstanliqlar içidin Keŋäş İttipaqiniŋ Qährimaniğa tävsiyä qilinğan 338 җäŋçigä bu nam berilmäy qalğan ekän. Uniŋ orniğa ular härhil ordenlar bilän täğdirlängän. Ularniŋ arisida uyğurlardin Muhpul Gayitov bolğan. U 1942-jili Ämgäkçiqazaq nahiyäsidin mäydanğa atlinip, 288-tankqa qarşi artilleriya polkida zämbiräkçilär qatarida җäŋlärgä qatnişip, alahidä kšzgä çüşkän. Bu җasariti keyin Qizil Tuğ ordenini beriş bilän çäklängän. Mundaq oğlanlirimiz yänimu boluşi mümkin, qançimu märdanilar mäydanda iz-tizsiz yoqap kätti, uruşta qaza bolğanlarniŋ tehiçä eniq hesavi çiqirilip bolğini yoq.
Uluq Vätän uruşi jilliri Kšmür yetiştürüş miqdari 1,7, elektr quviti – ikki hässä kšpäydi. Pütkül İttipaq kšlämidiki mis rudiliriniŋ – 50, marganets – 60, qoğuşun eritişniŋ 85 payizi Qazaqstanniŋ ülüşigä täälluq boldi. Oçuq eytqanda, düşmängä etilğan on oqniŋ toqquzi Qazaqstanda çiqirildi. Şu jilliri märkiziy «Pravda» gezitiniŋ: «Qazaqstanliqlar frontta ubdan uruşuvatmaqta, ularniŋ atiliri, aniliri, ayalliri arqa säptä front üçün ubdan işlimäktä. Qazaqstan šz yeriniŋ barliq bayliqliri bilän šz tağliriniŋ barliq ğäzniliri bilän frontqa qudrätlik yar-yšläk bolup turmaqta…» – däp yezişi täsadipi ämäs edi.
«Һämmä närsä front üçün, hämmä närsä ğalibiyät üçün» şiarä astida ämgäkkä säpärvär bolup, mümkin bolğan vä mümkin bolmiğan hämmä işlarni qildi. Җumhuriyät hamäşiya vä ozuq-tülükniŋ pütmäs bazisiğa aylandi. Çarviçilar uruşqiçä bolğan jillarğa qariğanda dšlätkä gšşni tšrt hässä oşuq štküzdi. Dehanlar mämlikättä 360 million putqa yeqin aşliq 175 miŋ tonna kšktat, 240 miŋ tonnidin oşuq yaŋiyu, 1 million 242 miŋ tonna süt tapşurdi. Pahtiçilar bilän toqumiçilar 7 million җäŋçini toluq kiyindürüşkä bolidiğan gäzlimä toqidi.
Җumhuriyät ämgäkçiliri šz ihtiyarliri bilän ğalibiyät fondiğa 5 milliard somğa yeqin ianä qildi. Mäydanğa 160 vagon soğa, 2,5 million dana issiq kiyim ävätti. Şu jilliri Ukraina, Moskva, Leningrad vä başqimu җaylardiki işläpçiqiriş karhaniliridin 50 miŋdin oşuq işçilar Qazaqstanniŋ işläpçiqiriş orunlirida işlidi. Ändi Qazaqstandin 200 miŋdin kšp işçi Ural'niŋ, Sibir'niŋ, Märkiziy Rossiyaniŋ härbiy karhanilirida ästaidil ämgäk qilip, җasarät mäktividin štti.
Һä, uruş jilliri front bilän arqa säp birpütün närsigä aylinip, äҗdatimiz җäŋlärdimu, ämgäk mäydanidimu äynä şundaq җasarät kšrsätkän edi. Şu tüpäyli Uluq Ğalibiyätkä qol yätküzdi. Kšzlärdin yaş aqquzidiğan şu Ğalibiyät mäyriminiŋ 75 jilliğini qarşi eliş aldida turimiz. Uluq Ğalibiyätniŋ 67 jilliğida Tunҗa Prezident – Elbası Nursultan Nazarbaev «Otan qorğauşılar» monumentiğa gül qoyuş märasimida: «…Biz ğalip atilar vä bovilar pärzäntliri, ular qolğa kältürgän ğalibiyät tüpäyli bähitlik hayat käçürüvatimiz, biz keläçäkkä qaravatimiz, balilirimizni tärbiyilävatimiz. Biz atilirimiz bilän bovilirimizğa tazim qilip, çoŋ minnätdarliğimizni bildürimiz» däp eytqan edi. Şu Ğalibiyät küni qurvan bolğan äҗdatimizğa ornitilğan yadikarliqlarğa güldästilär qoyup, rohi aldida baş egimiz. Bu bizniŋ pärzäntlik muqäddäs borçimizdur.

Abdukerim TUDİYaROV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ