Täbiät äta qilğan qutluq mäyräm

0
29 ret oqıldı

Noruz – hämmä täqäzaliq bilän kütidiğan, hämmimizni şat-şadimanliqqa bšläydiğan bahar mäyrimi. Һä, zimistan qiştin keyin illiq quyaş nuriğa täşna kişilär Noruz kelişi bilän šzliri tuğulup šskän yär-ziminniŋ, umumän, täbiätniŋ oyğanğanliğini bayqap, şatliq-horamliqqa bšlinidu. Hälqimiz Noruzni “qutluq mäyräm” däp hesaplap, bu ayda sovapliq işlarni kšpiräk ämälgä aşuruşqa intilidu. Hälqimizniŋ Noruz mäyrimi munasiviti bilän štküzülidiğan paaliyätliriniŋ türi hilmu-hil, mäzmuni mol bolup, ular qähritan qişni baştin štküzüp, bahar şatliğiğa patqan kişilärniŋ hatirisidä uzaqqiçä saqlinip qalidiğan äҗayip däqiqilärni hädiyä qilidu.
Hälqimiz Noruz mäzgilidä äzäldinla ätiyazliq etiz-eriq işliriğa tutuş qiliş, yäni eriq-šstäŋlärni tazilaş, çepiş, qoş haydaş, baldur yetilidiğan ziraätlärni teriş, şundaqla hoyla-aramlarni pakiz tazilap, šylärni haklaş, härhil mevilik kšçätlärni tikiş ohşaş işlarni käŋ dairidä elip beriş bilän billä umumyüzlük kšŋül eçiş – härhil oyun-tamaşä paaliyätlirini ovҗ aldurup, Noruzni şat-şadiyanä nişanlap kälgän.  Juqurida eytqanlirimiz hälqimizniŋ Noruz qoşaqlirida yaqqal šz ipadisini tapqan:
Noruz käldi җahanğa, bahar bolur kündür bügün,
Däräqlärgä su jügürüp, bih urar kündür bügün.
Dehanlar qoş haydap, uruq salur kündür bügün,
İş beşi saat küni, ambar tolar kündür bügün.
Käldi Noruz jil beşi, kätti kšŋül çirkini,
Noruz diban kelurlär hatunlarniŋ turkini.
Güllär qisip qiz-oğul, ägri qoyar bu küni,
Melis qilip oynaşur, qaçur kšŋül mülkini.
Käldi Noruz jil beşi äldä tamaşä arilaş,
Boldilar rahät җahan, yoq boldi җapa arilaş.
Koçida qildi gaday, şahlar tamaşä arilaş,
Oynidi poŋzäk oğul, lägläkni qizlar arilaş.
Barçä huşluq yetip käldi tamaşilar kšp bügün.
Älvättä, hälqimizniŋ qedimiy zamanlarda Noruz paaliyätlirini qandaq štküzgänliginiŋ äynän täpsilatliri bizniŋ dävrimizgiçä yetip kälmigän bolsimu, amma Noruz munasiviti bilän zor täntänä bilän oynilidiğan oyunlardiki bahar munasiviti bilän kişilärdä päyda qilğan mäniviy hoşalliq qatarliq härhil iҗtimaiy mäzmunlar vä äҗayip җoşqun paaliyätlär yänila bizniŋ dävrimizdimu davamlişip kelivatqanliğini juquridiki Noruz qoşaqliridin yaqqal kšrüveliş täs ämäs. Dana hälqimiz iҗat qilğan bu Noruz qoşaqlirida bahar päsli kirişi bilän kainattiki barliq närsilärgä hayatiy yeŋilinişni bähş ätkän bu künniŋ yetip kelişi bilän täbiättiki oyğiniş, kişilärdä päyda bolğan zor mäniviy şatliq vä җoşqun iҗtimaiy käypiyatniŋ küylängänligini kšrimiz.
Juqurida täkitliginimizdäk, Noruz mäyrimi härbir adämniŋ šz jutiniŋ gšzäl täbiät kšrkigä bolğan muhäbbitini, härbir käsip egisiniŋ šz işini ronaq tapquzuşqa bolğan iҗtihat-intilişlirini, bir-birigä bolğan himmät-sahavitini, inaq-ittipaqliğini, parlaq keläçäkkä bolğan ümütvarliğini namayän qilidiğan ämgäk mäyrimidur.
İlgiri bir-biri bilän arazilişip qalğanlarni yahşi-hop qiliş — äynä şu Noruz mäyriminiŋ qutluq hislätliriniŋ biri. Şundaqla Noruz künliri kişilär alämdin štkän uruq-tuqqanlirini, äl-ağinä, holum-hoşnilirini äsläp, dua-tilavät qilidu. Musibät bolğan šylärni pätiläydu. Noruz päytidä härqandaq kişi yahşi-sovapliq işlarni qilişqa tirişidu vä šzgilärnimu şuniŋğa dävät qilidu. Juqurida täkitliginimizdäk, štmüştiki ağunlirimizda (äҗdatlirimiz) “Kmki jil beşida, yäni Noruz vaqtida sovapliq iş qilsa, şu kişigä jil boyi yahşiliq nesip bolidu”, degän uqum bar. Şuŋlaşqa qedim zamanlardin tartip, kişilär jilniŋ aman-esän vä mänpiyätlik bolup štüşini arzulap, Noruzğa atap, härhil işlarni qilğan. Mäsilän, umumiy җamaät birlişip mäktäp-mädrisä seliş, yol-kšrüklärni yasaş, ändi mahir hättatlar bolsa nadir, muqäddäs kitaplarni halis kšçirip, nusha qulduruş, mädrisä-meçit kitaphaniliriğa qimmätlik kitaplarni hädiyä qiliş vä hakazilar, äynä şundaq çoŋ sovapliq işlar җümlisidin bolğan.
Noruz mäyrimidä җamaät ihtiyariy jiğiş qilip, mähsus Noruz eşi – helisä täyyarlinidu. Noruz eşi än°änä boyiçä yättä yaki toqquz hil hurujni: buğday, arpa, gürüç, teriq, gšş, süt, qetiq, nuhat, su qatarliqlarni arilaşturup pişirilidu. Bäzidä gšş ornida kala-paqalçäk paydilinidu. Bu aşqa hämmä birdäk eğiz tegişi keräk. Ändi mäşhur alimimiz Mahmut Käşqäriy šziniŋ “Türkiy tillar divani” äsäridä omaş, kšk çšşürisi, җovava, kšdä (җüsäy) mantisi, yalpuz җovavisi, halga, qoğurmaç, buğday yarmisidin täyyarlanğan mähsus taam vä başqilarni alahidä täkitläydu.
Ändiäŋ asasiy Noruz taamliriniŋ biri – sümäläkni täyyarlaş usuliğa tohtilip štäyli. Bu işlardin häviri bar peşqädämlärniŋ täkitlişiçä, sümäläk eşini täyyarlaş üçün mähällilär boyiçä här ailidin bir tavaqtin uruqluq buğday jiğilidu. Buğdayni daşqazanğa selip, uzaq qaynitip, sümäläk täyyarlaydu. Sümäläkkä çamğur, gülqaq selinidu. Sümäläkni asasän ayallar täyyarliğaçqa, ular daşqazan ätrapiğa jiğilip, aş pişqiçä hekayä-çšçäk, lätipä, tepişmaq eytişidu. Dutar-tämbir çelip, nahşa eytip, ussulğa çüşidu. Özara külkä-çaqçaq qilişidu. Sümäläk täyyar bolğandin keyin mähällidiki çoŋ-kiçik är-ayal jiğilip, aşqa eğiz tegidu vä dua-tägbir häm hätmä-qur°an tilavät qilidu. Bu uruqluq buğdaydin sümäläk täyyarlaş “hosulimiz mol bolsun” degän arzuni bildüridu.
Ändi kšpçilik Noruz eşiğa eğiz tegip boluşi bilän aililär boyiçä Noruzğa täyyarlanğan ğiza-taamlar novätmu-novät kältürülüp, kšpçilik aldiğa qoyilidu. Bu ğiza-taamlar, esil yaki addiy boluşidin qät°iy näzär, , adäm tallimaydu, toğra kälgininiŋ aldiğa qoyuliveridu.
Noruzniŋ uyğurlardiki “uluq ay, uluq kün, yahşi saatta başlanğan iş rivaҗ tapidu” degän eqidiniŋ mänbäsi ekänligi, hälqimizniŋ äzäldin davamlişip kelivatqan mehmandostluq aditi monu tšvändiki qoşaqlar arqiliq ipadilängän:
Noruz käldi jil beşi, yoqtur uniŋ täŋdişi,
Noruz künidin iptida qilsa işi.
Һeç zayä kätmäs, uşbu kün qilğan işi,
Muradi hasil bolup mähsitigä yetär kişi.
Һämmä işniŋ ävzili, ğayät mubaräktur bügün,
Käldi Noruz jit seliŋ, soyğan qoyniŋ yeğida,
Mehmanlarni çaqiriŋ, oltarğuzuŋ ayvanda,
Nazu-nemätlär tolturuŋ, mehmanlarniŋ aldiğa,
Aşliriŋ ubdan bolur, iş iptida kündür bügün.
Käldi Noruz jil beşi, kšp saadättur bügün,
Noruz qilmaq kšpkä adättur bügün.
Täҗribä qilsaŋ ägär, kšp alamättur bügün,
Öydin-šygä heytlişip mehman bolur kündur bügün.
Noruz künliri härhil sorunlar, umumiy häliq säylisi uyuşturulidu. Buniŋ şäkilliri hilmu-hil. “Noruz paaliyätlirigä beğişlanğan bäzi kişilärniŋ äslimiliridä Noruz harpisidiki ahşimi jigitlär top-top boluşup “sağanğo” (qapaqqa yağ qaçilinip, pilik çiqirilip) kšydürülüp, “soğ qoğlaydu”, soğ häqqidä häҗviy beyitlar, Noruzğa beğişlanğan härhil nahşilar eytilidu. Gülhan yeqip, ätrapida quyun ussulini oynap çšgiläydu. Bir-birigä täŋkäş qilinğan toqquz dap bilän dap muqamini çalidu. Qiziqçiliq qilidu, bahar quşliriniŋ sayraşlirini doraydu, ikki täräp bolup beyit-qoşaq eytiş musabiqisi štküzülidu. Qoşaqta utup çiqqan täräpkä utturup qoyğuçilar ätisi mäşräp beridu. Taŋ atarda, yäni soğ qoğliğuçilar qaytip kälgändä, koçilarda härbir šylük šz haliğa yarişa härhil ğiza-taamlarni täyyarlap, җozilarğa tizip, šyliri aldida ularni kütüvalidu. Noruz küni qiz-җuganlar bostan-çimänlärdä güläŋgüçlärdä uçup oynaydu, oqtaş, yaŋaq oyunlirini oynaydu. Oğul balilar Noruz ahşimi “bandal” oynap “soğniŋ qalduqlirini” qoğlaydu (bandal – tağaq süyäk yaki tağaqqa ohşaş tarşa uçiğa ot yeqip, keçisi bir-birigä eytişip oynaydiğan oyun). Yaş är-ayallar Noruz küni ata-aniliriğa salam bärgili berip, quymaq-qaymaq bilän ularni yoqlaydu.
Tarihiy mälumatlarğa qariğanda, XIV äsirgiçä Qäşqär täväsi Opaldiki “Noruz bulaq” çoŋ dağduğiliq Noruz säyligahi bolup kälgän. Bu bulaq şu җaydiki “häzriti mollam maziri” (1982-jildin keyin uniŋ büyük qamusçi, tilşunas alim Mahmut Qäşqäriyniŋ mäqbärisi ekänligi eniqlinip, tästiqländi) yeniğa җaylaşqan bolup, här jili Noruz paaliyiti äynä şu bulaq boyida štküzülüp kälgänligi mälum. Şuŋa mäzkür bulaq “Noruz bulaq” däp atalğan ekän.
Uyğurlar arisida Noruz mäyriminiŋ qaçandin başlanğanliği häqqidä işänçlik tarihiy mälumatlarğa egä ämäsmiz. Lekin Noruz mäyrimi häqqidiki kšpligän rivayätlärgä asaslanğanda, mäzkür mäyrämniŋ päyda boluşi uyğurlarniŋ islam diniğa etiqat qiliştin burunqi Kšktäŋrigä çoqunğan dävirlär bilän munasivätlik, däp qaraydu tarihçi-etnograf alimlar. Türkiy vä pars häliqliriniŋ Noruz mäyrimi nahayiti uzun tarihqa, çoŋqur iҗtimaiy täsirgä vä käŋ dairidiki ammiviy asasqa egä bolğaçqa, elimizdä hakim mutlaq kommunistik ideologiyaniŋ äşäddiy solçil ğayisi hšküm sürgän dävirlärdä “diniy mäyräm”, “štmüşniŋ qalduği” degängä ohşaş bädnamlar bilän 1926-jildin 1988-jilğiçä umumhäliq mäyrimi süpitidä nişanlanmiğan edi. Keyin SSSR parçilinip, Qazaqstan šz mustäqilligini alğandin keyin, 2001-jildin başlap Noruz Qazaqstan Җumhuriyitidä räsmiy milliy mäyräm däp elan qilindi.
Ändi 2009-jili 22-aprel'da bolsa, Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Tunҗa Prezidenti – Elbası Nursultan Nazarbaev “Qazaqstan Җumhuriyitidiki mäyrämlär toğriliq” Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Qanuniğa šzgirişlärni kirgüzüş toğriliq” Qanunni imzalidi. Mäzkür qanunda Noruz mäyrimini 21-marttin 23-martqiçä nişanlaş kšzdä tutulğan.
Һä, şundaq qilip, šlkimizdä yänä bir Noruz – Yeŋi jil qädäm täşrip qildi. İҗtimaiy-ihtisadiy täräqqiyatta sezilärlik utuq-muvappäqiyätlärni qolğa kältürgän mustäqil Qazaqstanda istiqamät qilivatqan barliq millätlär mäzkür mäyrämni çoŋ ümüt-işänçilär bilän qarşi almaqta.
Noruz mäyrimiŋlar mubaräk bolsun, äziz qerindaşlar! Bu umumhäliq bahar mäyrimi hämmimizgä qut-bärikät vä päqät yahşiliqlarni elip kälsun.

Yadikar SABİTOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ