Dättikam yaki Bukmekerliq idarilärdin payda tepişqa bolamdu?

0
162 ret oqıldı

«Tamiği toqluq,
Һäm işi yoqluq,
Adäm balisin azdurar».
Abay QUNANBAEV.

Sabiräm ÄNVÄROVA,
«Uyğur avazi»

Bayqisiŋiz, zaman bilän täŋ bügünki kün insanliriniŋ psihologiyasimu šzgärgän. Yeŋi käşpiyatlarğa jipsiz bağlanğan adämlär җapa tartmay payda tepişni kšzläydu. Mana şuniŋ aqivitidin iҗtimaiy torlarniŋ aldamtoriğa çüşüp, barmaq çişläp qelivatqanlar qançilik?..
Rast, bügünkidäk muräkkäp җämiyättä yaşimaq oŋay ämäs. Ahçiniŋ hunsizlişimu yaki qimmätçilikniŋ zärdavimu, äytävir, tapqan-tärginiŋ yegän-içkiniŋdin eşinmaydu. Bariŋni mšlçärläp, aldi-käyniŋni hesaplap yaşimisaŋ, җan baqmaq qiyin, pul tapmaq andin. Amma «Alma piş, ağzimğa çüş» däp yaşaydiğan insanlar barki, җapa tartmay beyip ketişniŋ oŋay yoli bar däp oylaydu. Gšdäklär «Uçar giläm» bilän «Yeyil dästihinimğa» işänginidäk, җämiyitimizdä yaşavatqan insanlarniŋ bir topi «havadin ahça päyda bolidu» degän ham-hiyalniŋ ilkidä adaşmaqta.
Bukmekerliq idarilär. Zaman eqimiğa layiq päyda bolğan oyunğa pul tikiş märkäzliriniŋ biri mana şundaq atilidu. Һalbuki, «Olimpbet», «Zenit», «Gol+Pas», «MegaBet», «Proffit», «TOTO» qatarliq bukmekerliq idarilärni elimizniŋ här täväsidin tepiş täs ämäs.
Tiҗarätniŋ bu türi qanunluq asasqa egä. Bügünki kündä İnternet- resurs arqiliq bäs tikidiğan adämlärniŋ sani ikki yüz miŋdin oşuq bolsa, bukmekerliq idarilärniŋ ğäznisigä jiliğa tähminän ottuz milliard täŋgä çüşidekän. Җümlidin dšlitimizdä tiҗarätni rivaҗlandurup, yeŋi iş orunlirini eçiş arqiliq dšlätniŋ seliq bazisini kštiriş kšzlängän. Bälkim, mähsus litsenziyasi bar, qanun asasida tirkälgän bukmekerliq idarilär häqiqätän dšlät üçün kirim vä mol tapavät mänbäsidur. Amma, tayaqniŋ ikki uçi bolğinidäk, dšlätniŋ ihtisadini kštirivatqan bu hil tiҗarät märkäzliri addiy häliqniŋ yançuğini tonimaqta.
Täliyigä işinip, täğdirini šzgärtiş üçün oyunğa pul tikkänlärniŋ biri utsa, biri utulidu. Utqan adäm yänä utuş üçün, utulğan adäm bolsa, yoqatqan ahçisini qayturuveliş üçün täkrar-täkrar bäskä pul tikişni tohtatmaydu. «Oyundin ot çiqiptu» demäkçi, barini oyunğa tikip, barmaq çişläp qelivatqanlarniŋ kšz yeşi bolğan mal-duniya, «täliyim yandi» däp ämgäksiz beyivatqan insanlarğa yahşiliq äkälmäydiğanliği turğan gäp.
Miŋniŋ kšz yeşi bilän toplanğan pul bilän bir adämni beyitip, miŋ adämni qahşitidiğan bukmekerliq idarilärdiki bäs oyunliriniŋ qimarvazliqtin nemä pärqi bar?! Älvättä, heçkim heçkimni mäҗburlap ahça salğuzup, oyun märkäzliridä kişänläp tutuvatqini yoq. Tär tškmäy tapavät tepişqa tälpünidiğan insanlarniŋ šzi qoliğa tšrt täŋgä çüşsä, boldi, bukmekerliq idarilärgä jügräydu. Bar ämigi – puldin pul çiqiriş. Һämmidin eçinarliği, mundaq märkäzlär yaşlirimizniŋmu aŋ-säviyäsini oğilap, keläçigini nabut qilmaqta.
Qanun boyiçä bukmekerliq märkäzlärgä qoyulğan täläp qandaq? Şundaqla «Qoyulğan täläplär saqlinivatamdu?» degängä ohşaş soallar biriniŋ käynidin biri päyda bolidu. Juqurida täkitliginimizdäk, bukmekerliq idarilärni eçiş üçün tiҗarätçi mähsus litsenziya elişi haҗät. Şuniŋ bilän qatar, qanun täläplirigä riayä qilğan halda iş jürgüzüşi lazim. «Oyun biznesi toğriliq» qanunniŋ 11-babiğa muvapiq, oyun mähkimiliri, şuniŋ içidä «bukmekerliq idarilär turuşluq šylär bilän bilim beriş därgahliridin jiraq yärdä orunlişişi şärt», däp kšrsitilgän. Äksiçä bolğan ähvalda qanunğa layiq җäriman qaraşturulğan. Bula ämäs, juqurida atalğan oyun biznesi toğriliq qanunda oyun märkäzliri hadimliriniŋ 21 yaşqa tolmiğan šsmürlärgä hizmät kšrsitişigä, başqiçä qilip eytsaq, 21 yaşqa tolmiğanlarniŋ bäskä ahça tikişigä çäk qoyulğan. Qunun buzğanlarğa, «Äkimşilik qwqıq bwzuşılıq» toğriliq kodeksniŋ 338-babiniŋ 2-bšlümigä muvapiq 300 ayliq hesap kšrsätküçi boyiçä җäriman selinidu. Amma tärtipkä riayä qilivatqanlar barmekin?!
«Ağriqni yoşursaŋ, šlüm aşkarä» demäkçi, elimizdiki bukmekerliq idarilärgä härqandaq yaştiki balilar bilän šsmürlärniŋ, hätta başlanğuç sinip oquğuçiliriŋmu qädäm taşlaydiğanliğini bäş qoldäk bilip turuptimiz. “Häp” degüzidiğini, ahçiniŋ azliği bukmekerliq idarilärgä kirişkä tosalğu bolmaydu. Atap štüş keräkki, hätta oyunğa yanfon vä İnternetniŋ yardimi bilänla šydä oltiripmu pul tikişkä bolidu. Mana şuŋlaşqimu qanunni çätkä qayrip qoyup, tiyin-täŋgisini dättikamğa tikip, oyundin «däşnäm» yävatqan šsmürlär kšpäymäktä. Psihologiyalik tätqiqatlarğa asaslansaq, oyundin bir utup, bir utulğan balilarniŋ psihologiyasi birdin šzgiridekän. Һätta ularniŋ härqandaq psihologiyalik kesälgä muptila boluşimu ehtimalmiş. Bolupmu, İnternetqa berilgän yeŋi zaman yaşliriniŋ mundaq oyunlarğa degän qiziqişi juquri. «Ölgänniŋ üstigä täpmäk» degändäk, bukmekerliq idarilär 24 saat boyi işqa qoşulup turidu. Hulläs, adaşqan çoŋlirimizni tärtipkä salmay turup, yaşlirimizni toğra yolğa başlaş häqqidä oylaşniŋ šzi artuq…
Täläydin başlinip, yalğançiliqqa iştirip, qärizgä patquzidiğan bukmekerliq idarilärniŋ tarihiğa näzär taşlisaq, hiraҗät salidiğan idarä däsläp Frantsiyadä korol' Lui HVİ dävridä päyda bolğan ekän. Ular oylap tapqan yeŋi sistema boyiçä, bäs tikküçi adäm šziniŋ yäŋgändä qançilik mšlçärdä olҗa alidiğanliğini bilmigän. Һä, hazirqi zamandiki bukmekerliq idarilärdiki mehanikiliq qurulğu äŋ birinçi 1880-jili Yeŋi Zelandiya elidä qollinilğan. Şuniŋdin beri bu sisteminiŋ qolliniliş dairisi käŋiyip, bukmekerliq idarilärgä çoŋ payda elip kälmäktä. Һämmidin qiziği, bukmekerliq idarilär Evropa älliridä yoqniŋ ornida kšrünidu. Räsmiy türdä päqät Angliyadä ruhsät berilgän ekän. “Ägär bu äl täräqqiyatiğa türtkä bolup, häqiqiy mänada dšlätkä paydisi tegidiğan tiҗarät türi bolğan bolsa, Evropa älliri bukmekerliq idarilärniŋ sanini alliqaçan millionğa yätküzmäsmedi” degän oy tuğulidu moşu yärdä. Oyunniŋ yahşiliq äkälmäydiğanliği eniq bolğanliqtin, ğäriptä bäs oyunliriğa üzül-kesil çäk qoyulğan. Yär yüzidä yättä milliard adäm bolsa, şuniŋ içidä bari-yoqi on adäm bukmekerliq idarilärdin millionlarni utuvelişi mümkin. Oyunda kimniŋ yeŋidiğanliği namälum. Toğrisini eytsaq, bukmekerliq idarä – kazinoniŋ bir türi. Һär ikkilisidä ahça bäskä tikilip, kimniŋ yeŋip-yeŋilidiğanliği bälgüsiz bolidu.
Däsläp päqät at musabiqiliri bilän yäkmu-yäk oyunliriğila bäs tikilgän bolsa, vaqit štüp, bu tizimğa buqa, işt, ğoraz soquşturuş qatarliq oyun türliri qetilğan. Bügünki kündä bolsa, barliq sport oyunliriğa bäs tikiş ammibapliqqa egä. Qanunğa hilap bolmisimu, televizor vä İnternettin bukmekerliq idarilär toğriliq elanlarniŋ kšrsitilişi äqilgä siğmaydiğan iş. Huddi, bir qolumiz bilän oğriliq qilip, ikkinçi qolumiz bilän җinayätçini izdigändäk, mäsiliniŋ ovҗ elişiğa šzimiz yol qoyup, šzimiz küräşmäktimiz. Aççiq bolsimu, mana bu bügünniŋ häqiqiti.
Mavzuniŋ mäzmunini eçiş üçün hayattin misal kältürüp štmäkçimän. Bir tonuşum oğliniŋ dostliriniŋ sšzigä ägişip, bir ämäs, birnäççä qetim bäskä pul tikimän däp barmaq çişläp qalğanliğini eytip bärdi. Birinçisidä u oyunğa yättä miŋ täŋgä tikip, yätmiş miŋ täŋgä utuvalğan kšrünidu. Ahçisini oŋay yol bilän on hässigä kšpäytivalğanliğidin bäk hursän bolğan u yänä bir qetim täliyini sinap kšrüştin baş tartmaptu. Keyinki qädämni yasaş üçün heçkimgä eytmay onlayn qäriz beriş kompaniyasidin ahça aptu. Alğan pulini bukmekerliq idaridä yoq qilip, qärizgä alğan ahçiniŋ payizi šskän päyttä, šy telefoniğa şirkät väkilliri hävärlişişkä başlaptu. Äynä şu çağdila oğliniŋ tuyuqqa tirälgänligidin hävärdar bolğan ata-ana balisi üçün “yemigän mantiniŋ” 300 000 täŋgisini tšläptu. Yätmiş miŋ elip, üç yüz miŋ täŋgä tšligän tonuşumniŋ oğli şuniŋdin keyin bukmekerliq idarilärgä yolimas boptu.
Yänä bir misal. Bir dostumniŋ eytip berişiçä, u bäskä pul tikişni on altä yeşidin başlaptu. Şähärgä yeŋidin kelip, studentliq hayatniŋ qiyinçiliğidin kšz açalmay, stipendiyasini kün kšrüşkä yätküzälmäy jürgän päytidä İnternettin bukmekerliq idarilär arqiliq yenik yol bilän pul tepiş toğriliq elanni oqup, amaliniŋ yoqluğidin täväkäl qilip, täliyini sinap kšrmäkçi boptu.
– Şu çağda qolumda bari-yoqi bäş miŋ täŋgäm bar edi, – dedi tšrt jildin buyan täläy bilän tavakälgä işinip, bukmekerliq idarilärniŋ turaqliq heridariğa aylanğan u. – Dostumniŋ tuğulğan künigä berip, putumğa ayaq kiyim setivelişim üçün ahça tapalmay tit-tit boldum. Bäş miŋ täŋgini neri tartsammu, beri tartsammu hamini yätmätti. Tosattin İnternettin bukmekerliq idarilär toğriliq elanni kšrüp qaldim. Uzaq oylanmay, qolumdiki bäş miŋ täŋgäm bilän täliyimni sinap kšrüş qarariğa käldim. Bäş miŋ täŋgämni terminal arqiliq «Olimpqa» selip, futbol oyuniğa bäs tikip, ümüt bilän šygä qaytip käldim. İkki saattin keyin yanfonimdiki hesap-çotimğa ottuz bäş miŋ täŋgä çüşkänligi toğriliq ähbarat käldi. Hoşalliğimdin beşim kškkä yätti. İkki saatniŋ içidä barliq problemamni häl qilindi. “Mümkin, yänä bir qetim täliyim bolup qalar” degän ümüttä kšp štmäy ikki yüz täŋgämni oyunğa tiktim. İkki yüz täŋgä nädä çüşüp qalmaydu. Şuŋa, yeŋilip qelişni oylap qayğurupmu kätmidim. Bu qetim yänä uttum. İkki yüz täŋgäm säkkiz miŋ täŋgigä aylandi. Üçinçi qetim ikki miŋ selip säksän miŋ täŋgä aldim. Şundaq qilip, ahçidin qisilğan päytimdä, bäskä pul tikişni adätkä aylandurdum. Älvättä, davamliq täliyim bolmidi. İkki-üç miŋ selip ikki üç-qetim yeŋilip qaldim.
Oquşumni pütirip, bu yolda meŋişni tohtitiş oyiğa käldim. Biraq işqa orunlişip, turaqliq maaş alğan halättimu ahçiğa muhtaҗ bolup qalidekänsän. Käsipdaşlirimdin qärizgä ahça elip, oyunğa selip, talay qetim utuldum… Aqivättä, bir ay tär tšküp tapqan tapavitimniŋ bir qismi qäriz tšläş bilän ketidiğan boldi. Tšrt jil boldi, män bügüngiçä bukmekerliq idarilärdin baş tartalmay kelimän. Çünki utulğinimdin, utqan päytlirim kšp boldi. Moşuniŋdin ikki üç kün ilgirila, bäş yüz täŋgä selip, yätmiş bäş miŋ täŋgä utuvaldim. Dostlirimniŋ tolisi maŋa ohşaş oyunğa ahça tikidu. Umumän, hazirqi yaşlarniŋ tolisi şundaq qilidiğu.
Maqalämniŋ bu qährimani biyil jigirmä yaşta. Oyunğa pul tikişni on altä yeşidin başliğan. Һä, qanun boyiçä jigirmä bir yaşqa tolmiğanlarniŋ bäskä pul tikişigä çäk qoyulğan. Biraq hazirqi taŋda dostumğa ohşaş bukmekerliq idarilärgä yanfonidin yalğan ähbarat yezip tirkilip, oŋay yol bilän pul tepişqa adätlinip qalğan yaşlarmu helä bar.
Ahiri bariŋni tärk etişiŋgä säväp bolidiğan bäs tikiş oyunliri toğriliq dinimizdimu kšp eytilğan ekän. Hasiyätlik Qur°an Kärimniŋ «Mäidä» sürisiniŋ 90-91-ayätliridä «Һäy, mšmünlär! Һaraq, qima oyun, tikläp qoyulğan täsvirlär bilän tayaqçilar – şäytanniŋ haram amalliridin. Şundaq ekän, qutuluşuŋlar üçün moşundaq närsilärdin jiraq boluŋlar. Һäqiqätän, şäytan qima oyuni arqiliq araŋlarğa düşmänlik, šçmänlik otini selişni vä Allani äskä eliştin, namaz oquştin çäklitişni halaydu», deyilgän. İmamlarniŋ täkitlişiçä, bäs tikiş arqiliq kälgän ahça haram kälgän näp bilän baravär bolidekän. «Ärzän gšşniŋ şovisi tetimaptu» degändäk, ämgäksiz yegän nan tängä siŋmäs. Şuŋa, yenik yol bilän beyişni oyliğiçä, adil ämgigimiz bilän pul tepip, barimizğa qanaät qilip yaşaştin artuq bähit yoqtur.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ