Bizniŋ birligimiz — härhilliğimizda

0
181 ret oqıldı

Һämmimizgä mälumki, Qazaqstanda yüzdin oşuq millät iҗil-inaq yaşap kelivatidu. Elimizdä härbir millätniŋ šz urpi-adätlirini, tilini, mädäniyitini saqlap, rivaҗlanduruşi üçün barliq şarait yaritilğan. Bügün biz Qazaqstanda istiqamät qilivatqan ayrim häliqlärniŋ päqät šzlirigila has urpi-adätliri häqqidä tohtilip štüşni toğra kšrduq.

Yoldaş Molotov,
«Uyğur avazi»

Biz, uyğurlarda, başqa millätlärgä ohşimaydiğan urpi-adätlärniŋ biri – u qiziniŋ tunҗa pärzändini qirqidin çiqiriş än°änisi. Täkitläş lazimki, moşundaq än°änä başqa heçbir millättä yoq. Bu än°änä boyiçä härqandaq ana turmuş qurğan qizi tunҗa pärzändini boşanğanda, šyigä elip kelip, qiriq kün davamida baqidu. Uniŋ sävävi, meditsiniliq turğudin qariğanda, ayal organizmi tuğuttin keyin qiriq kün içidä toluq äsligä kelidekän. Moşu vaqit içidä uniŋğa šz anisi balini durus emitiş, šzini kütüş vä başqimu närsilärni ügitidu. Yäni tunҗa qetim pärzänt sšyüvatqan, ändila ana bolğan qizini häqiqiy mänadiki ana boluşqa dävät qilidu. Qiriq kün štkändin keyin bšşük toy uyuşturulup, qiz pärzändi bilän šziniŋ šyigä ävätilidu. Mäzkür urpi-adätni, qäyärdä yaşavatqinidin qät°iy näzär, duniyadiki barliq uyğurlar saqlap kelivatidu.
Ändi qazaq hälqiniŋmu šzigä has än°äniliri nurğun. Biz, uyğurlar, u dästürlärniŋ kšpisini yahşi bilimiz. Şundimu qazaq hälqiniŋ ayrim än°äniliri bilän tonuşup štäyli. Qazaq hälqidä oğul baliniŋ çoqqisidiki çeçini šstürüp, šrüp qoyidiğan aditi bar. U «aydar» däp atilidu. Bu balini til-kšzdin saqlaş üçün ämälgä aşurulidu. «At tergeu» — adämgä hšrmitini namayiş qiliş än°änisi. Qazaqlarda kelingä qeyinata, qeyinağisi, qeyininisi, qeyinsiŋilliriniŋ isimlirini ataş qät°iy män°iy qilinğan. U «at tergeu» däp atilidu. Kelinlär yeŋi çüşkän šyidikilärniŋ müҗäz-hulqiğa, qäddi-qamitigä, meŋiş-turuşiğa qarap šz isimlirini qoyuvalidu. Mäsilän, «mırza qaynağa», «bay atam», «bi ağa», «tentegim», «erkejan» vä başqilar. «Asatu» än°änisi toğriliq Säbit Muqanov šziniŋ «Halıq mwrası» kitavida täpsiliy yazğan ekän. Bu adätniŋ qaidisi boyiçä dästihan tšridä oltarğanlar šzliri gšşkä toyğandin keyin yaşlarğa gšşni uzartişqa başlaydu. İlgiri bir šygä mehman kälsä, avul yaşliri äynä şu šyniŋ ätrapida jürüp «asatuni» kütättekän. «At twldau» — qazaq hälqiniŋ än°äniviy haza tutuş aditidur. Är kişi vapat bolup, duniyadin štkändä u mingän atni boş qoyuvetidu. Keyin bu atni vapat bolğan kişiniŋ jiliğa soyidu. «Auızına tükirtu» — qazaqlarniŋ burundin kelivatqan än°äniliriniŋ biri.
Ular baturlar, aqınlar, bilar, ataqliq adämlärgä balisiniŋ ağziğa tükärgüzüvalğan. Tükärgändä päqät irim qilinidu. Bu irim «balimiz äynä şundaq ataqliq adäm bolsun» degän niyättä bilän ämälgä aşurulğan. «Auız tiyu» aditi boyiçä birär šygä kirgän adäm äŋ bolmiğanda şu šyniŋ neniğa eğiz tegidu. Bu mehmanniŋ šy egilirigä, dästihiniğa, şundaqla šy egiliriniŋ mehmanğa nisbätän hšrmiti degänlikni bildüridu. «Besire». Ailidä oğul bala duniyağa kälsä, näq şu päyttä tuğulğan qulunni naresidiniŋ «besiresi» däp atiğan. Qazaq hälqiniŋ çüşänçisi boyiçä duniyağa kälgän oğulniŋ keläçigi uniŋğa atiğan «besire» bilän ziç bağliq. Şuŋlaşqa uni minmäydu vä satmaydu, uni baliğa ohşaşla asraydu. Qazaqlar «besiresi» bar baliniŋ çoŋ bolğansiri malğa bolğan iştiyaqi šsidu däp irim qilğan. İlgiri qazaq hälqidä baliğa isim qoyuşniŋ qiziq än°änisi bolğan. Yäni, bala duniyağa kälgändä äŋ däsläp kšrüngän närsiniŋ nami bilän ataş adättiki ähval bolğan. Mäsilän, Qoyşıbay, Oşaqbay, Tastemir vä hakazilar. Ägär ailidä oğul bala tuğulmay, päqät qizlar tuğulsa, qizlarniŋ atlirini Ultuğan, Ultuar, Uljan, Ulbolsın däp ataş än°änisimu moҗut. Һazir undaq ähvallar az uçraydu, älvättä. Biz juqurida qazaq hälqiniŋ kšpçilik bilmäydiğan ayrim än°äniliriniŋ az qismi häqqidä tohtilip šttuq. Barliq urpi-adätliri häqqidä gäp qilsaq, gezit beti azliq qilidiğini eniq.
Qazaqstanğa täğdir täqäzasi bilän kšçirilgän häliqlärniŋ biri – nemislar. Nemis hälqi ämgäkçan, tärtip-intizami küçlük häliq. Ular ilgiri dehançiliq, çarviçiliq bilän şuğullanğan. Şu säväptin bu häliqniŋ milliy än°änilirimu kšpiräk dehançiliq işliri bilän bevasitä bağliq bolğan. Nemislarniŋ mävsümlik mäyrämliri kšp. Yäni ätiyazliq häm yazliq terilğu işliriniŋ häm küzdä hosul jiğiş mävsüminiŋ ayaqlişişini alahidä nişanlap štkän. Nemis hälqiniŋ qiziq än°äniliri ailä quruş, toy qiliş märasimliridimu saqlanğan. İkki yaş šyliniştin ilgiri «qäsämyad qiliş» än°änisi bar. Uni şundaqla «täntänilik hšrmät bildürüş» däpmu ataydu. Bu küni ikki yaş bir-birigä hayatiniŋ ahiriğiçä billä boluşqa vädä berişip, üzüklär soğa qilidu. Ularniŋ ata-anilirimu šzara tonuşup, keläçäk quda ekänligini җakalaydu. Amma toy altä aydin keyin, hätta, bir jildin keyin štidu. Nemis hälqiniŋ än°änisi boyiçä ikki yaşniŋ birinçi neka küni ularğa qorulğan tohu tartilidu. U «nekaliq» yaki «muhäbbät taami» däp atilidu. Uniŋdin taşqiri yaşlarğa nan berilidu. Ular nandin eğiz täkkändin keyin, şu nandin kvas täyyarlinidu. Bu kvasni ikki yaş vapadarliq rämzi süpitidä bir qaçidin içişidu. Qalğan kvas mehmanlarğa tarqitilidu. Kvasniŋ dämini tartqan mehmanlar qaçiğa ahça taşlaydu. Nemislar nekani asasän çirkoda qiyidu. İkki yaş yeŋi šygä kšçüp kiriştin ilgiri ğorazniŋ quyruğiğa süpürgä bağlap aldiğa qoyup beridu. Ğoraz süpürgä bilän hoylini «süpürüp» bolğandin keyin šy egiliri kiridu. Bu — šydin җin-şäytanlarni qoğlap çiqiş irimi.
Qedimiy häliqlärniŋ biri korey hälqiniŋmu šzigä has urpi-adätliri, än°äniliri kšp. Һämmigä mälumki, koreylar nahayiti ämgäkçan, tirişçan häliq. Ular asasän kšpbaliliq kelidu. Burun turmuş qiyin bolğaçqa, koreylarmu aililiridä naresidiniŋ çätnäp ketiş ähvalliri nurğun uçraşqan. Mana moşuniŋdin qutuluş üçün yeŋi tuğulğan baliğa härtürlük isimlarni qoyuş aditi bolğan. Yänä bir qiziq yeri, ägär bala turmuş-tirikçiligi yahşi ailidä tuğulsa, uniŋğa yahşi atlar qoyulattekän. Mäsilän, Maҗan, Һäsäl, Äҗdiha vä hakazilar. Ägär kämbäğäl ailidä duniyağa kälsä, Çoşqa, Paqa, İşt degängä ohşaş isimlar qoyulğan. Koreylarniŋ işänçisi boyiçä naresidiniŋ ismi qançilik naçar bolsa, uniŋ keläçäk hayati şunçilik yahşi bolidekän. Qiziq yeri, bu qoyulğan isimlar bala kamalät yeşiğa yätkiçä küçkä egä ekän. Kamalät yeşiğa yetip hšҗҗät alğandin keyinla, uniŋ eniq isim-familiyasi yezilattekän. Korey hälqi içidä äŋ kšp tariğan familiyalar Tsoy, Pak, Li, Kim bolup hesaplinidu. Korey hälqidä asasän üç mäyrämni käŋ nişanlaydu. Birinçisi, bala tuğulup, bir yaşqa kirgändä çoŋ toy štküzülidu. Koreylar adämniŋ hayatiniŋ başlinişini bir yaşqa tolğandin keyin hesaplaşqa başlaydu. Şuŋlaşqa baliniŋ bir yaşqa tolğinini mäҗburiy türdä nişanlap štüş şärt. Ägär bu toy nişanlanmisa, šyliniş, atmiş yaşliq toyini štküzüşkä bolmaydu. Şuŋlaşqa koreylar baliniŋ bir yaşliğini çoŋ nişanlaşqa adätlängän. İkkinçisi, šyliniş toyi. Korey hälqiniŋ šyliniş toyliri päqät şänbä, yäkşänbä künliri štidekän. Turmuşqa çiqivatqan qizni anisi šzi küyoğulğa äkilip tapşuridu. Yaş kelin aldin-ala täyyarlap qoyilidiğan äynäkni jigitniŋ apisiğa beridu. Apisi bu äynäkni gürüç selinğan mişkap içigä tiqidu. Bu qeyinana bilän kelinniŋ inaq yaşaş, šydiki bärikätkä billä egä boluş irimi ekän. Yeŋi çüşkän kelinniŋ šygä kirişi aldida uniŋ ayiğiniŋ astiğa aq räht selinip, üstigä gürüç çeçilidu. Bu yaş kelinniŋ yoliniŋ aq vä bärikätlik boluşiğa bolğan tiläkni bildüridu. Korey hälqiniŋ än°äniliri boyiçä kelin çüşüp, üç kün štkändin keyin šydiki barliq işni šz boyniğa elişi şärt bolğan. Üçinçisi bolsa, adämniŋ atmiş yaşliğini nişanlaş. Bu tävälludluq toyni qom-qerindaşliri mümkinqädär dağduğiliq atap štüşkä tirişidu. Mehmanlarniŋ toy egisigä nurğun mäbläğ jiğip beriş aditi bar. U ändi moşu mäbläğ bilän hatirҗäm qeriliqni štküz degänlikni bildüridekän.
Uyğur, qazaq, qirğiz, türk vä başqimu türkiytilliq häliqlärniŋ än°äniliri vä urpi-adätliri birdäk bolmisimu, ohşaşliqlar bar. Şularniŋ içidä türklärniŋ šzigä has adätliri kšp ekän. Türklär oğul balini kiçigidinla ayallardin juquri tutuşqa täbryiläydu. Amma bu ayalni yäkläş, urup soquş degänlikni bildürmäydu. Äksiçä «ayallar nazuk, aҗiz bolidu, şularniŋ himayiçisi bol» degän mänani bildüridu. Türklärdä qudilişiş än°änisi bäzi җähättin uyğurlarğa ohşap ketidekän. Ägär jigitkä bir qiz yeqip qalsa, u şu qizğa alma yollaydu. Ägär qiz razi bolsa, šzi romalini ävätidekän. Şuniŋdin keyin älçilär kiridu. Amma qizniŋ ata-anisi härhil banilarni tepip, därrula җavap bärmäydu. Älçilär päqät üçinçi qetim kirgändila raziliğini berip, keläçäk qudilarni dästihan yeyip yahşi kütüvalidu. Şuniŋdin keyin qizğa jigit üzük soğa qilidu. Üzük taqalğan qizni «nişanli» däp atişidu. Qiz bala ändi beşiğa yağliq teŋip, uzun kšynäklärni kiyip jüridiğan bolidu. Toy küni jigit qizğa äynäk vä tatliq-turum soğa qilidu. Bu hayatniŋ tatliq, läzzätlik štüş irimi. Ändi äynäk qizniŋ gšzälligi bir šmür saqlinip qelişini bildüridekän. Toy vaqtida jigit bilän qizniŋ bir-birigä šzliriniŋ hissiyatlirini izhar qilişi — türk urpi-adätlirigä yat närsä. Şuŋlaşqa ular toyda šzlirini nahayiti kämtar tutidu. Yaş kelin yeŋi šygä kälgändä, uniŋ aldiğa qazanni düm kšmürüp qoyidu vä anar şirnisini beridu. Şirnini bosuğiğa vä qizniŋ peşanisigä sürkäydu. Bu yaşlarniŋ hayati tatliq vä bärikätlik boluşiğabolğan işarä. Һoyliğa kirişniŋ aldida kelinniŋ oŋ putini qazanğa täkküzidu. Bu kelinniŋ yeŋi šydiki härqandaq qiyinçiliqqa çidap, hayatniŋ hoşalliği bilän qayğusini billä tartsun degänlikni bildüridu. Öyniŋ bosuğisini atliğandin keyin jigit qoldişi mehmanlarğa kelinni tonuşturidu vä qoliğa piçaq elip: «Beşini kesäymu yaki tilini kesäymu?» däp soraydu. Kšpçilik «tilini käs» deyişsä, u kelinniŋ beşidiki yağliqniŋ bir uçini kesivalidu. Bu yeŋi çüşkän kelinniŋ tili qisqa bolup, çoŋ-kiçikni hšrmätläp, sšz toşumay štsun degänlikni bildüridikän.
Biz juqurida täkitliginimizdäk, Qazaqstanda yüzdin oşuq millät yaşavatidu. Demäk, yüzdin oşuq urpi-adät, än°änilär moҗut degän sšz. Elimizniŋ äŋ çoŋ bayliğimu härhilliğimiz asasidiki birligimiz, šmlügimiz.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ