Musulmanliq renessans vä Abay äbädiyati

0
40 ret oqıldı

(Ahiri. Beşi štkän sanda).
Abay 1888-jili Stambulda «Arten Asazuryan» näşriyatida besilğan «Ädäbiyat va säyasät», yäni ädäbiyat vä säyasät mäsililiriniŋ birtutaşliği oçuq etirap qilinğan kitaplar bilänmu җiddiy tonuşup çiqidu. U şundaqla bu yšniliştä «Tilimiz bilän ädäbiyatimiz», «Şäriq mäsilisi», «Türklärniŋ Evropiliği», «Juqarqi därvaza» qatarliq materiallar qatarida Türkiya vä Frantsiya, Türkiya vä Rossiya munasivätliri häqqidä munazirilik harakterdiki materiallarnimu puhta üginidu. Abay şu dävirdiki Türkiyaniŋ içki häm taşqi säyasitiniŋ tarihiğa bäkmu qiziqqan. U 1899-jili ädäbiyatşunas Zada Tahir täripidin täyyarlanğan vä Stambulda besilğan «Osmanli adabiyati» namliq kitavini ätrapliq tählil qilğan. Çünki kitapta poeziya vä proza näzäriyäsi berilgän bolup, härhil yandişiştiki tätqiqat yäkünliri bayan qilinğan. Biz buniŋğa qarap Abay šzi käşip qilğan «altä ayaq», «säkkiz ayaq» şeir şäkilliriniŋ päyda boluş säväplirini eniq çüşinişkä başlaymiz. Şu tüpäyli, şair türk sillabik (barmaq) şeiriyitini islahat qilğan ädiplär qataridin orun alidu. Umumän, ädäbiyat tarihidin bilimizki, türk şairliri poeziyagä alahidä etivar berip kälgän. Bu yärdä Älişer Navaiyniŋ «Mezan – ul avzan», Baburniŋ «Aruz risaläsi», Şäyh Ähmäd ibn Hudaydadä Taraziniŋ «Fonun – äl beläğa» (bädiiy sšz sän°iti), Yusuf Säkkakiniŋ «Muftahul-ulum», Äl-Җävhärniŋ «Arzu äl-vurkati» qatarliq äsärlirini misalğa kältürsäk, kupayä. Ämäliyat җähättin qariğanda, Abay poeziyasi buniŋdin istisna ämäs. Çünki ädip šziniŋ yeŋi ritmliq şeirliriğa «Kitap tasbih» degän namni bärgänliginimu hesapqa elişimiz keräk.
Biz bu qädär täptişläp tählil qilişimizdiki asasiy säväp, Abayniŋ moҗudatliqqa bolğan kšzqarişiniŋ tüvi-täktini äynän tonup bilişkä bolğan qiziqiş bilän billä, ädipniŋ «tolıq adam» («kamil insan»), yäni «häq» iliminiŋ mahiyitini roşänläştürüş җäriyaniğa çšküş bilän ziç bağliq, älvättä.
Bu muämma boyiçä Äzärbäyҗan hälqiniŋ klassik ädäbiyatiniŋ asasçisi Muhämmät ibn Sulayman Fizuli (Täbrizi) Abayniŋ äsärliridä aldinqi qatarda turidu. Fizuli entsiklopediyalik bilimgä (tibabätçilik, astronomiya, mäntiqä, matematika, qedimiy grek vä şäriq pälsäpäsi) egä şähs süpitidä adalätsizlikniŋ härqandaq şäkligä qarşi turğan bolup, sap-izgü rohiy-mäniviyliktiki täriqät — «Һäq» yoliğa çüşkän. Abayni alahidä qiziqturğan şairlarniŋ yänä biri – Şams ad-Din Muhämmät ibn Äli ibn Malikdad Täbrizi. U täsäffuv pälsäpäsigä äŋ däsläp täsir qilğan ädip. Һätta büyük Djallidin Rumimu uni ustaz süpidä tonuğan. Şuŋlaşqa Abay Şämsini muhäbbät yolidiki päriyadqa ilham beridiğan küç süpitidä tonuğan vä etirap qilğan. Abayğa bäkmu täsir kšrsätkän ädiplär qatariğa Abu Muhämmäd Muslih ad-Din Abdullah ibn Saadi Şirazinimu kirgüzüşkä bolidu. Saadiniŋ «Gülstan» äsäri — islam duniyasiniŋ uprimas bayliğidur. Saadi šmürniŋ yerimini säpärgä beğişliğan şähs. U җahankäşlikniŋ tämini tetiğanliği üçün moҗudatliqniŋ siridiki gšzällikni eçişqa muvappäq bolğan. U ot bilän krestqa ibadät qilğuçilarniŋ horluğiğa bevasitä çidiğan vä hätta ularğa qul bolup ketip, halsizlanğan päyttä, uştumtut päyda bolğan yahşiliq nesivigä erişip, tutqunluqtin qutuluşqa muvappäq bolğan. Äynä şu qähärlik vä zähärlik äsirdin qutulğan «yoruq bir kün» Saadiniŋ җapaliq šmrigä nur çaçqan vä şuŋlaşqa u «häq» tonuşqa muvapiq bolaliğanliği üçün pähirlängän. Abay uni «häq bilik» ädip süpitidä qobul qilğan. Buniŋğa şundaqla «Ğaqliyadiki» pikirliriniŋ uyğunluği dälil. Abay üçün nämunä bolğan ädiplärniŋ qatarida pars hälqiniŋ pähri Şämşiddin Şirazi Һapizdur (1325). Һapizniŋ bilim vä ilimniŋ işigi eçiştiki qabiliyiti šz zamanisidiki härqandaq aŋliq kişini häyran qaldurğan. Qälbidin tškülgän şeirliri gšhär käbi paqiriğan. U šz dastanlirini yadqa oqup, nahşa-küy bilän nisbät qilip, «häq» muhäbbitigä erişişkä tirişqan. Abay Һafizniŋ bu qirlirini nahayiti juquri bahaliğan. Abay qiziqip täşviq qilğan şäriq şairliriniŋ biri, «Divani Säyhali» kitaviniŋ muällipi Säyhali isimliq kişidur. Abayniŋ Säyhali ğäzälliri bilän yahşi tonuş bolğanliğida şäk şühbä yoq.
Abay ustaz süpitidä etirap qilğan büyük şähslärniŋ qatarida Älişir Navaiy alahidä orunda turidu. Çünki Älişir Navaiy «häq» yoliğa çüşkän ädiplärniŋ içidiki äŋ büyük namayändä. Abay üçün şairniŋ kšpligän äsärliri çoŋ ğäznigä aylanğan. Bolupmu qazaq şairiniŋ «Ğaqliyani» yeziştiki mähsitimu, äynä şu «häq» ilmiğa tehimu çoŋqur çšküştin ibarät. Abayniŋ Şäriq klassikliriniŋ isimlirini alahidä hšrmät vä şan-şäräp bilän tilğa alğanliği täsadipi ämäs. Bu şäriq mädäniyitiniŋ pärqini häm alahidiligini tonuştiki äҗri bilän ziç munasivätlik. U şäriqniŋ şipagärlik etiqatini mäniviy sağlamliqniŋ vä imanliq bilän rohiy kamilliqniŋ asasi däp bilgän. Bu sopiliq än°änilärniŋ mahiyitini aşkariliğuçi süpätlärniŋ biri. Tän vä roh sağlamliğiğa asaslanğan «häq» — bu pak muhabbättin işarät beridu. Şuŋlaşqa aşiqliqtin tonulğan «Һäqni» bir ilahiy mšҗüzä süpitidä tonuş keräk. Büyük uyğur şairliri Hirqitiy bilän Zäliliy muhäbbätni insanğa hädiyä qilinğan muqäddäs ilahiyätniŋ soğisi däp çüşängän. Ädiplärniŋ pikriçä, uniŋ yeganä mänasi – muhäbbättin vuҗut «häq». Ataqliq alim M.Mirzahmetov Abay äbädiyatiğa tayinip, uni «tolıq adam» ilimi däp atiğan. Amma Abayniŋ «Ğaqliyasi» — «Һäqni» tonuştiki birdin-bir tipik misali. Bu şäriq musulman än°änisigä bevasitä berip tirilidu, halas.
Abayniŋ «häqni» tonuş ilimi islamiy kamalätkä yetiş yoli bilän çirmişip, juğlinip kätkän: Uniŋ birinçisi, Alla hekmitini qälblärgä siŋdürüş. Buniŋ mänasi – «Qur°an Kärimdiki» näqil eniq dälil, yäni Alla adämzatni alahidä muhäbbät bilän yaratqanliğini untumasliq. Şuŋlaşqa Abay «Adämni sšygin, bu Allaniŋ hekmiti» däp җekiydu. Qälbini pak halät-süpättä tutuş. Bu eqidä boyiçä insan šziniŋ taza qälbigä näprät uruqlirini siŋdürüveliştin ehtiyat qiliş. Demäk, ğäripşunaslar oyliğinidäk, Alla muhäbbät bilän näprätni billä yaratqini yoq.
«Qur°an Kärimdiki» yänä bir näqil – Allaniŋ duniyani gšzällik timsali süpitidä yaratqanliği. Abayniŋ pikriçä, adämzat vä duniya muhäbbät bilän gšzäl bolsa, u çağda insanğa aşiqliq vä sšygü bilän šmür sürüştin başqa qandaq mänasi qalmaq? Bu — insanni hayvandin päriqländürüp turidiğan pak rohiy tamğidur. Şu tüpäyli, mäzkür mäpkürini ädip rohiy vä mäniviy iliminiŋ birdin-bir yeganä asasi däp qaraymiz. İzgüliktin vä insanpärvärliktin mährum adäm, şairniŋ täriplişi boyiçä eytqanda, tšvändikiçä:

Adam — bir boq kštergen boqtıŋ qabı,
Boqtan sasıq bolasıŋ šlseŋ tağı.
Meni men sen teŋ be dep maqtanasıŋ,
Bilimsizdik belgisi — ol bayağı.

Eytmaqçi, bu hil ähvalğa yoluqqan adäm hayat yolidin vä Allah hekmitidin azğan bolidu, yäni här dayim adişip, zayğ (yamanliq) qaynimiğa çšküşkä täyyar turidu.
«Adäm šmriniŋ mähsiti – yetilişiş vä bärkamalliniş» – däydu Abay. Bu härqandaq insan üçün äŋ muhim mäniviy mizan vä täläp. Ägärdä insan buniŋdin hali bolup qalsa, u çağda u yoqluqniŋ bir mähluqi süpitigä erişkän bolidu .
Keşe bala eŋ, keldiŋ ğoy
talay jasqa,
Kšz jetti bir qalıpta
twra almasqa.
Adamdı süy, allanıŋ
hikmetin sez,
Ne qızıq bar šmirde
onan basqa?!
Һakim Abay üçün hayatniŋ ikki yoli; aşiqliq vä humarliq yoli bar. Humarliq yolini talliğanliq – näpsini tutalmiğanliqniŋ eniq bir işariti. Näprätkä mähküm bolğanliq. Kšŋülniŋ rahitini yoqatqanliq.
Ğaşıqtıq, qwmarlıqpen —
ol eki jol,
Qwmarlıq bir näpsi üşin
boladı sol.
Senen artıq jan joq dep
ğaşıq boldım,
Men ne bolsam bolayın,
sen aman bol.
Kšŋilimniŋ raqatı sen
bolğan soŋ,
Jasırınba, nwrıŋa
jan quansın.
Birge jaqqan bireuge
jaqpauşı edi,
Süykimdi tiri janğa
netken jansıŋ?
Şuŋlaşqa Abay gšzällik bilän humarliqtin kelip çiqidiğan bäş müҗäz-eqidini oçuq kšrsitidu.
Bäş närsidin jiraq bol,
Bäş närsigä amraq bol,
Adäm bolay desiŋiz.
Ğevät, yalğan, mahtiniş,
Eriniş, boşqa pul çeçiş,
Bäş düşminiŋ bilsiŋiz.
Täläp, ämgäk, çoŋqur oy,
Qanaät, rähim oylap qoy,
Bäş esil iş kšnsiŋiz.
Bügünki kündä, Abayniŋ eytqanliri bu yenik bir täläplärdäk vä addiy pälsäpädäk bilinidu. Amma uniŋğa uyğun yaşaş bäkmu muräkkäp. Qandaqla bolmisun, bu җämiyitimiz üçün bir büyük šlçäm häm u bügünki kündä Abay äbädiyatiğa buruluşniŋ birdin-bir şärti. Päqät şu çağdila җämiyitimizdä kontseptualliq çoŋ mäniviy vä rohiy šzgirişlärgä yüzlinimiz däp oylaymän.
Abay haliğan ikkinçi bir hayat qäsidisi – u moҗudatliqni vä real turmuş täläplirini härtäräplimä üginiş. Özgirivatqan šmürni tonuştiki bilimgä bolğan sap humarliqni yetildürüş. Buni Abayniŋ hayatiy täҗribisidin eniq kšrüvalalaymiz. Mäzkür täҗribidin biz bügünki uyğurlarmu näp elip, ilim-pängä yüzlinişimiz lazim. Buniŋğa bizniŋ hälqimizniŋ yüksäk ehtiyaҗi bar. Çünki biz mädäniyätlik bir häliqniŋ näsli bolsaqmu, ilim-pändin bäkmu çätnäp qelivatimiz. Bilimgä bolğan umumyüzlük qiziqişimiz sus.
Ändi Abay üçün «Һäqni» tonuşniŋ äŋ muhim tärk yoli – u nisbät. Abayniŋ nisbät yoli — «äbiyat» (nahşa-küy eytiş arqiliq yaratquçiğa aşiqliğini izhar qiliş). İnsan üçün härdayim Yaratquçi bilän muŋdişiş vä sirlişiş intayin muhimdur. Tänhaliq hilvätgahi uniŋ qälbini yorutup beräläydiğan qudrätkä vä qismätkä egä. Şäriq mädäniyitidä nisbätniŋ şäkli kšp. Misirdiki bäzibir täsävvuf yoliğa atlanğan gruhlar turmuş realliğidin çiqip ketiş üçün maŋliyini taşqa urup, baş ağriğiniŋ azavini tartip kšrüş arqiliq, mälum bir vaqit turmuş җapalirini untuşqa tirişqan. Buni solçi qanattiki täsäffuvlar җämiyiti turmuştiki adalätsizliklärdin tärk etiş yoli däp qariğan häm kämbäğällärniŋ därdigä därman boluşniŋ adil bir yoli däp oyliğan. Allaniŋ muhäbbitigä erişiş üçün bolğan bu hil eqidä – sahavätlik qiliş mümkinçiligi az kişilärniŋ ğäyriti edi, älvättä. Täsäffuv tüpäyli tärk yoliğa çüşkänlär üçün «zikr» (ünlük zikr-җähri, ünsiz-hafi) qiliş, kamliniş, yaki ussulğa çüşüş (Rumi täsäffuvidiki uslub) arqiliq šz aşiqliğini izhar qiliş šlçämlirimu moҗut. Nisbät u qisqa aldamçi hayattin mäŋgü — häq hayatqa štüş vasitisi-çarisi. Ömär Һäyyamniŋ nisbiti – şarap (haraq) yaki zulf (ilan zähäri). Uniŋ rämzlik mäzmuni — hayatniŋ aççiq tämini tetiş. Saadi üçün gšzällikni tuyuştiki nisbät – adalätsizliktiki tutqunluqni his qiliş. Ändi Һapiz, Älişir Navaiy, Abdrahman Җamiy qatarliq ädiplär üçün – u äbiyat, yäni muzıka-küy arqiliq egimiz bilän alaqidä boluş, mšҗüzat siriğa çšküş vä hakazilar. Uluq Abaymu buni «häqni» tonuştiki muhim täҗribä süpitidä tonup, saz-näğmä arqiliq šziniŋ äsärlirini küyligän vä ipadä qilğan. Alimlarniŋ täkitlişiçä, hazirğa qädär Abayniŋ 150 küyi-nahşisi häliq ğäznisigä aylinip kätkän. Şu säväptin biz Abay «Mäsut» vä «İskändär» qatarliq dastanlirinimu küy-nahşa süpidä eytqanliğini eniq päräz qilalaymiz. Demäk, Abay mänaviyati uniŋ «Äbiyat» eqidisidiki mäpkürisi bilän ziç munasivätlik.
Älifdek ay yüziŋe ğibrat ettim,
Bi, bälän därtiŋa nisbät ettim.
Ti, tilimnän şığarıp
türli äbiyat,
Si, sänai mädhiya hürmät ettim. (Älifbi).

Abay şundaqla frantsuz Le Mariaçniŋ 1881-jili Kairda yoruq kšrgän vä Nuhli Salih täripidin tärҗimä qilinğan «Çerturude» muzıka-küy toğrisidiki äsärini puhta ügängän ekän. Bu җähättin yänä u Abdrahman Җaminiŋ vä Älişer Navaiyniŋ muzıka traktatlirini šzigä ülgä süpitidä alğan. Şuŋlaşqa Abay iҗat qilğan küy-nahşilar häliq arzu-armanliriğa bäkmu yeqin äsärlärdur.
Ändi Abayniŋ äsärliridiki «Alla duniyani gšzällikniŋ timsali süpitidä yaratqan» eqidisi Lutfiy, Abdrahman Җamiy vä Älişer Navaiyniŋ mäpküräviy davami süpitidä qobul qilinsimu, amma ularniŋ kšzqaraşliridin biraz päriqlinip turidu. Bu җähättin qazaq ällamisiniŋ gšzällikni tuyuştiki talliğan yoli – büyük pars vä äzärbäyҗan şairi Şah Fazlullah (Fazl) ibn Muhämmät Naimi Täbrizi Astrabadidur. Ägär täsäffuvta «Gülstanliq», «Bostanliq» qatarliq estetik obrazlar Allaniŋ gšzälligini his qilişta muhim türtkä bolup hesaplansa, Naimi üçün «Qur°an Kärimdä» qollinilğan sšzlär bilän «elipbä» häripliri şundaq hususiyätkä egidur. Ädäbiyatta bu yšniliş «hurufizm» däp nam alğan. Bolupmu äräp elipbäsidiki häriplär muqäddäs gšzällikniŋ bir timsali süpitidä bahalanğan. Bu gšzällikni gävdä qiliş arqiliq Allaniŋ büyük gšzälligini täsävvur qilişqa bolidu däp çüşängän. Şuŋlaşqa Abaymu bu yšniliştä birqançä äsärlärni yaratti. Uniŋ çağatay dävridä şäkillängän häm umumyüzlük türk ädäbiy tilida iҗat qilğan «Yüzi roşän» vä biz başta täkitläp štkän «Älifbi» äsärliri oçuq misal bolalaydu.
Yäkünläp eytqanda, Abay, Altınsarin vä Şäkärim qazaq dalasida rivaҗlanğan märipätçilik asasidiki ihtisadiy-iҗtimaiy islahiti ikki nahayiti çoŋ muamminiŋ häl boluşiğa türtkä bolup, yeŋi yüzliniş amiliğa aylandi. Birinçi, HH äsirdiki qazaq dalasida säyasiy-iҗtimaiy vä mädäniy umumyüzlük mäpküridiki yeŋi täpäkküriniŋ vuҗutqa kelişini hazirlidi. İkkinçi, qazaq etnomädäniy, milliy kimligi bilän birliginiŋ mutlaqlinişigä yol açti.
Kšrüp turimizki, HIH äsirniŋ ikkinçi yerimida qazaq dalasida yüz bärgän alämşumul šzgirişlär Abay iҗadiyitidä härtäräplimä namayän. Ular nahayiti çoŋ bir dävirni yorutup turuptu. Şuŋlaşqa bu mänaviyatlarniŋ qimmiti bäkmu zor häm u härgizmu yoqimaydu, däp oylaymiz. Şuniŋ bilän billä Abayni tonuşta, säl avaylimisaq bolmaydu. Uni halisliq bilän sämimiyätlik turğusidin tärğibat qiliş haҗät, älvättä. Qazaqstan Prezidenti Qasim-Jomart Toqaev «Ruhani jaŋğıru» programmisini «sahtilaşturup», bemänilik sün°iy dava-dästür vä mänpiyät şäkligä aylanduruvelişimizdin pähäs boluşimizni agahlandurğan edi. Çünki җämiyitimizdä «Ruhani janğıru» programmisiğa mänpiyätlik üzä yandişidiğan, bu yolda sahta, ähmiyätsiz, uşşaq tädbirlär kšpiyip, häliqni yaliqturidiğan paaliyätlär qaplap kätsä, umu yahşiliqtin işarät bärmäydu. Bügünki kündä җämiyitimiz bağrikäŋlik, bärqararliq, hämҗähätlikniŋ üzlüksiz davamliğiğa halisanä yandişidiğan ziyaliy insanlarniŋ tätqiqatliriğa bäkmu muhtaҗ. Täkitlimäkçi, dšlitimizniŋ täräqqiyati yeŋi bir basquçqa kštirildi. İhtisadimiz oŋşilip, uni җiddiy vä җoşqun täräqqiy ätküzüşkä muvappäq bolduq. Häliqara mäydanda zor ğälibilärni qazanduq. Abroy-inavitimiz hässiläp aşti. Ändi tarihiy җäriyanlarda sinaqtin štkän rohiy-mäniviy häm ählaqiy än°änilirimizgä qaytişimiz lazim. Buniŋda Abayniŋ «Һäqqä» qaritilğan rohaniyät vä mänaviyat biliminiŋ ähmiyiti bäkmu çoŋ. Uniŋsiz җämiyitimizniŋ ilgiri besişi müşkül.

Alimҗan TİLİVALDİ-ҺÄMRAEV,
Qazaqstan pänlär akademiyasi M.O. Ävezov namidiki Ädäbiyat vä sän°ät institutiniŋ baş ilmiy hadimi, professor.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ