Karantin savaqliri

0
18 ret oqıldı

Taҗsiman virus pandemiyasi hämmimizni umumiy saqlinişqa vä ariliqta turup işläşkä vä oquşqa kšçüşkä adättiki närsilärgä başqiçä kšzqaraşta boluşqa dävät qildi. Taҗsiman virus pandemiyasi tüpäyli qazaqstanliqlar yeŋi şaraitta yaşaşqa ügändi. Karantin adämlärniŋ ärkin qatnişini çäkläpla qalmay, bälki duniyağa başqiçä qaraşqa adätländürdi. Biz sanitarliq vraç käspiniŋ qançilik muhimliğini, ustaz boluşniŋ qançilik qiyinliğini vä istirahät bağlirida addiy säylä qilip qaytişniŋ qançilik bähit ekänligini ändila çüşänduq.

Vraç-epidemiolog käspiniŋ qançilik muhim ekänligini çüşändürdi
Taҗsiman virus pandemiyasi bir qarimaqqa konirap kätkän epidemiolog käspiniŋ märtivisini aşurdi. Bu ağriqniŋ tarqiliş qanuniyitini tätqiq qilidiğan vä ammiviy zähärlinişni tohtitiş üçün aldin-ala çarilärni işläp çiqidiğan vraçlardur.
Salamätlikni saqlaş ministrliginiŋ mälumatliri boyiçä, mämlikitimizdä 800gä yeqin epidemiolog yetişmäydu. Kadrlar tapçilliğiniŋ asasiy sävävi, maaşniŋ tšvän boluşida.
Meditsina pänliriniŋ doktori, epidemiolog Säken Amraevniŋ sšziçä, mäzkür käsip duniyayüzi boyiçä ehtiyaҗi juquri. Sanitariya-epidemiologiya hizmiti härbir vilayättä vä şähärdä 20 — 30 adämlik ştat bilän ayrim täşkilat bolğan dävirlärdä bizdimu şundaq bolğan. Salamätlikni saqlaş sahasidiki islahatlardin keyin şšbilärdä bäş, altila adäm yurist, maliyiçi, maşina haydiğuçi vä bir, ikki vraçla işlävatidu.
“Şu dävirdiki sanitariya-epidemiologiya hizmiti keŋäş salamätlikni saqlaş sahasiniŋ qol yätküzgän äŋ çoŋ utuği bolğan bolsa, hazir uniŋdin heçnärsä qalmidi.
Salamätlikni saqlaş sahasidiki hata islahatlar mäzkür käsipniŋ qisqirişiğa, hätta tapçilliğiğa elip käldi. Pandemiya bu kamçiliqlarni yarqin kšrsätti. Blokpostlarda näq epidemiologlar turuşi keräk edi, ändi hazirqi kündä bu yärlärdä härhil yšniliştiki meditsina hadimlirini uçritisiz. Sävävi mutähässislär yetişmäydu” däydu professor.
Һazirniŋ šzidä Salamätlikni saqlaş ministrligi Qazaqstanda 300 epidemiologni därhal täyyarlaydiğanliği häqqidä mäsilini kštärdi. Ändi Säken Amraevniŋ sšziçä, bu mutähässislärni qisqa vaqit içidä täyyarlap çiqiş mümkin bolmaydu.
“Epidemiologiya — җiddiy pän. Mutähässis häm epidemiologiyani, häm virusologiyani häm uni eniqlap, davalaşni bilişi lazim. Şundaq ekän, bu muräkkäp iş. Birinçidin, epidemiologiya kafedrisini qayta tikläş keräk. İlgiri sanitarliq-gigieniliq fakul'tet bolğan, hazir u yoq. Väziyät pediatriyalik fakul'tetniŋ yepilip qelişi bilän ohşaşla. Ämäliyatta biz nemini bayqavatimiz? Balilarda hovupluq ağriqlar kšpäydi, pediatrlarsiz qalduq, nätiҗidä fakul'tetni yaŋlivaştin açtuq. Sävävi, meditsinida muhim ämäs däydiğan käsip türi yoq”, däp täkitläydu Säken Amraev.

Balini oqutuşniŋ yenik ämäsligini çüşänduq
Pandemiya dävridä ata-anilarğa baliliriğa bilim beriş bilän toğra käldi. Bu yenik iş bolmidi. Karantin 24 saat ata-ana bolmaqniŋ qançilik muräkkäp ekänligini kšrsätti. Çünki balini bilim beriş bilän şuğullinidiğan mutähässislärgä, balilar bağçisiğa yaki mäktäpkä berivetiş oŋayiraq. “Balilarğa kšzi bilän kšridiğan ustaz keräk. Natonuş ayalniŋ televizor arqiliq eytqanlirini ular šzläştürälmäydu. Ata-anilarğa bir närsilärni çüşändürüp, İnternetqa muraҗiät qilişqa toğra kelidu. Biz ustaz egiligän bilimgä egä ämäs”, däp yazidu Bota Smailova İnternettiki sähipisidä.
“Män ilgiri ustazlarni «šzlirigä jüklängän väzipä hšddisidin çiqalmayvatidu» degän pikirdä bolğanmän. Balamni ikki ay šydä oqutuş meniŋ muällimlärgä bolğan kšzqarişimni tamamän šzgärtti. Ändi män ustaz boluşniŋ qançilik muräkkäp ekänligigä kšz yätküzdüm. Män bir balini oqutuşta qançilik qiyinçiliqlarğa duç kälgän bolsam, ustaz 40 baliğa bilim beriştä qançilik eğirçiliqni baştin käçüridu, oylap kšrüŋlar. Män Qazaqstanda ustaz käspiniŋ bahalanmaydiğanliğiğa eçinimän”, däp yazidu iҗtimaiy tarmaqta üçinçi sinip oquğuçisiniŋ anisi Janar Rahmetova.

Şähsiy gigienini saqlaşniŋ qançilik muhimliğini çüşänduq
Zähärliniş hovupi adämlärni pat-pat qolini juyuşqa ügätti. Yançuqta antiseptik selip jürüş adättiki işqa aylandi. Bäzilär magazinlardin setivalğan buyumlarnimu dizenfektsiya qilidiğan boldi.
Adämlär šzliriniŋ sanitarliq savatini aşurdi. Çünki bu häqtä ammiviy ähbarat vasitiliridä turaqliq eytilip kelivatidu. Bu häqtä, taҗsiman virustin qät°iy näzär, äskä selip turuş keräk edi. Nemä üçün qandaqtu-bir kämpütni 1000 märtä reklama qilip, mundaq muhim närsilär häqqidä az eytilip käldi? Taziliqni saqlaş vä vraçlarniŋ eytqinini qiliş — adättiki mädäniyät”, däp hesaplaydu Säken Amraev.
Salamätlikni saqlaş sahasidiki ämäldarlar başqimu tavakälçiliklär häqqidä oylişi keräk.
“Mäsilän, su arqiliq juqidiğan infektsiyalär moҗut, şundaq ekän, adämlär dayim taza su içişi keräk. Äpsus, Qazaqstanniŋ päqät 45 payiz ahalisila taza su içiş imkaniyitigä egä. Adämlär moşu küngiçä taza su bilän täminlänmigän. Moşu mäsililärnimu hazir kštiriş haҗät”, däydu Säken Amraev.

Ariliqta turup işläşniŋ nätiҗidarliq ekänligini çüşänduq
Ariliqta turup işläş arqiliq idarä iҗarisidin, җämiyätlik transporttin vä çüşlük tamaq hiraҗätliridin helä ahça ihtisat qilişniŋ mümkinligini kšrsätti. Bäzibir şirkätlär pütkül kollektiv yaki uniŋ bir qismi üçün ariliqta turup işläş ülgisini turaqliq asasta saqlap qeliş qarariğa käldi.
Mäsilän, “Kazpoçta” aktsionerliq җämiyitiniŋ rähbärligi karantindin keyin 30 payiz hadimini ariliqta turup işläşkä qaldurdi. Hadimlar bilän işläş boyiçä başqarma mudiri Akmaral Nayzabekovaniŋ sšziçä, şirkät buniŋdin ilgirimu işläşniŋ moşu türigä kšçmäkçi bolğan. Lekin näq karantin ularniŋ bu planini iş yüzidä ämälgä aşurdi.
“Hadimlar šzliriniŋ räqämlik bilimini aşurdi, yeŋi programmilarni šzläştürdi, iş usulini qayta qaraşturdi. Moşuniŋ šzi iҗarä üçün tšlinidiğan mäbläğni helä qisqartişqa mümkinçilik yaratti”, däydu Aqmaral Nayzabekova.
TBD-PR şirkitimu ariliqta turup işläşkä ävzällik bärdi. İşläşniŋ mäzkür türiniŋ äŋ yahşi täripi hadimlarniŋ, bolupmu kiçik baliliri bar hadimlarniŋ hatirҗämligi.
“İlgiri ularğa ätigänligi saat 10.00ğa idarigä berişqa, andin šygä berip baliliriğa çüşlük tamaqni berivetip, yaŋlivaştin ofisqa kelişkä yaki bolmisa käçqurunluği balilirini balilar bağçisidin elivelişqa toğra kelätti. Ändi balilar tumuqap yaki ağrip qalsa, tehimu muräkkäp. Kšŋli, diqqiti bir җayda ämäs hadimniŋ işi heçqaçan nätiҗidarliq bolmaydu”, däydu şirkät mudiri Janar Bekbasova.

Räqämlik savatni aşuruşniŋ muhimliğini çüşänduq
Ämäliyatta İnternetqa qol yätküzgän härbir qazaqstanliq pandemiya dävridä päyda bolğan yeŋi hizmät türlirini ünümlük paydilandi. Atap eytqanda, şähärdä qatnaşqa ruhsät eliştin tartip dšlättin yardäm pul elişni räsmiyläştürüşkiçä. Biz kšp gäp qilğan räqämläştürüş karantin päytidä kšpligän problemilarni häl qiliş imkaniyitini yaratti. Kšpligän dšlät hizmätliri därhal elektronluq şäkilgä kšçirildi, ändi adämlär uni paydilinişni ügändi: ariliqta turup elektronluq-räqämlik imza aldi, buyrutmilarni ävätti. Şuŋğiçä Qazaqstanda ançä ammibapliqqa egä bolmiğan Telegram messendjeriğa 42 500 täŋgilik yardäm pulini räsmiyläştürüş väzipisi jüklängändä, birdin uniŋ ammibapliği aşti.
“Räqämlik savat hizmätliri yeŋi heridarlarniŋ kšp boluşiğa qançilik täyyar bolğan bolsa, şunçilik šsti. Bu yärdä bazarniŋ yeŋi täläplirigä layiq šz hässisini qoşqan adämlärniŋ çapsan härikiti çoŋ rol' oynidi. Adämlär šydin çiqmay turup nurğun işlarni bäҗirişkä bolidiğanliğini yahşi çüşändi, däydu IT-tiҗarätçi Mirus Kurmaşev.

Avtomobil'larsiz havaniŋ taza bolidiğanliğiğa kšz yätküzduq
Şähärlärdä avtomobil'larniŋ qatnişi çäklinişi bilänla ekologiyalik väziyät yahşilinişqa başlidi. Jürgüzülgän tätqiqat işliri buniŋğa guvaliq qilidu. Һätta Qazaqstanniŋ hava äŋ paskinilaşqan şähärliriniŋ biri — Almutida yeşil bälgülär päyda boluşqa başlidi. Bu havaniŋ tazilanğanliğiniŋ ipadisidur. Uniŋ üstigä bu yärdä Temirtav, Balhaş, Öskämändäk çoŋ sanaät karhaniliri yoq. Şundaq ekän, yol qatnaşqa çäk qoyuş tüpäyli ekologiyalik väziyätniŋ birdin yahşilanğanliğini bayqavatimiz.
“Yärlik hakimiyätlärgä, bolupmu Almuta şähiriniŋ hakimiyiti transport infrastrukturisini täräqqiy ätküzüş yšnilişini tüp-asasidin qayta qarap çiqişi keräk. Ekomobillarğa, җämiyätlik transportqa, elektriçkilarğa, tramvayğa alahidä diqqät ağduruş lazim. Adämlärgä sağlam ätrap muhitqa konstitutsiyalik hoquq beriş lazimdur” däydu Qazaqstan ekologiyalik täşkilatlar ittipaqiniŋ rähbiri Aygül Solov'eva.
Ekologiyalik җähättin taza häliqara standarttiki benzinğa kšçüş arqiliq mäsilini häl qiliş mümkin ämäs. Çünki Qazaqstanda yetip aşidiğan kona avtomobil'lar äşu benzinni quysimu, bäribir şu isnila bšlüp çiqiridu.
“Täbiätniŋ därhal šzgirişiniŋ mümkinligigä kšz yätküzduq. Һelimu käç ämäs ekän. Lekin uniŋ ilgärki qelipqa çüşüşimu oŋayla. Şuniŋ üçün şähär hakimiyätlirigä ätrap muhitni qoğdaş çarilirini keyingä qalduruşqa bolmaydu”, däydu Aygul Solov'eva.

Feyklarniŋ dšlätkä vä adämlärgä helä çoŋ ziyan yätküzidiğanliğini çüşänduq
Pandemiya dävridä feykliq (sahta) hävärlär qazaqstanliqlar arisida çoŋ qiyinçiliqlarni päyda qildi. Adämlär audiohävärlärgä, İnternettiki başqimu sürätlär bilän kšrünüşlärgä işinişkä başlidi. Dšlät strukturiliriğa turaqliq türdä yalğan hävärlärgä räddiyä beriş häm ularniŋ muälliplirini eniqlaş üçün resurslarni särip qilişqa toğra käldi. Ämäliyatta ähbaratliq gigieniniŋ muhimliği toğriliq mäsilä qozğaldi. Һäqiqätni yalğandin ayrivelişni biliş haҗät.
«Karantin vaqtida, adämlärniŋ başqa kün çüşkändä härqandaq närsigä işinişkä täyyar ekänligi bayqaldi. Qanunğa hilapliq qilğuçilar moşuni paydilinip kätti», däydu psiholog Zul'fiya Aref'eva.

Dšlät 18 million adämnimu šydä oltirişqa mäҗburlalaydiğanliğini çüşänduq
Karantin ağriqni juqturuş vä šlüm hovupi bilän 18 million adämni šydä oltarğuzuşqa mäҗburlalaydiğanliğini kšrsätti. Җinayätçilik käskin azaydi, dšlät grajdanlarni nazarät qilalidi.
Covid-19 virusini juqturğanlar vä ular bilän alaqida bolğan şähslär nazarät astida boldi. Öy karantinida bolğanlar mobilliq qoşumçini ornitişi tegiş. Uniŋ arqiliq adämniŋ qäyärdä ekänligi eniqlinidu.
Politolog Maksim Kaznaçeevniŋ sšziçä, 10­­ — 15 jil boldi, dšlät yanfon arqiliq ayrim adämniŋ qatnişini nazarät qiliş imkaniyitigä egä. Lekin hazirqi kündä yahşi niyät astida mäzkür shema käŋ miqiyasta qollinilmaqta.
“Aktiv oppozitsiyalik paaliyättä bolğan adämlär buni yahşi bilidu. Ändi shemini kšpäytip, qolliniş käŋäytilmäktä. Sšzsizki, mäzkür mäsiligä däsläpki qetim duçar bolğan adämlär buni şähsiy hayatqa arilişiş däp bahalap, ğäzäplinişi mümkin. Lekin dšlät bilän ilgiri munasivät qilğan adäm üçün bu adättiki iş”, däydu Maksim Kaznaçeev.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ