Käçürüm

0
40 ret oqıldı

Dürnäm MÄŞÜROVA

(Һšҗҗätlik qissä)

    Bügün, sähärdin başlapla, Quyaş nurlirini äҗayip illiq yeyip, yär җahanğa issiq mehrini çaçmaqta. Baharniŋ gšzäl bu küni qizim Samiya, nävräm vä yeqindila bir-birimizni uzun jilliq yoqitişlardin keyin tapqan qerindişim Zohra bilän yenik maşinida säpärgä atlanduq. Yäni, tuğulup šskän jutumiz — Yarkäntkä maŋğan eduq. Һavasi eğir Almutidin, çiqqandin keyin kšzgä çeliqqan yap-yeşil käŋ dala tolimu gšzäl kšründi. Bolupmu uniŋ taza havasi dimaqqa yeqimliq urulatti. Yolniŋ ikki qaniti Hotänniŋ räŋmu-räŋ libasliq gilämlirini äslitidu. Qeniq eçilğan qizilläyli tahtiliri – kšzüŋniŋ yeğini yäydiğan äҗayip mänzirä.
Maşina ornidin qozğilişi bilänla gepimiz başlinivedi, yol boyi tohtimay sšzlişip kelivatimiz. Qizim bir çağda barmiğini ağziğa aparğaç, şük bolup, işarä qilip, nävrämni kšrsätti. Qarisaq, u şundaq beğäm, tatliq uyqiğa kätkän ekän. Ana degän härqaçan anidä! Samiya bilän Zohra asta, dimiğida piçirlişip, šzara baliğa munasivätlik paydiliq mäslihätliri bilän bšlüşüp, ağzi besilmayla sšzläp kelivatidu. Män bolsam, Zohraniŋ qizim bilän birdinla til tepişip, qerindaştäk bolup kätkinigä hoşal bolup, maşininiŋ derizisidin uzaqlarğa kšz tikip, buniŋdin nurğun jillar, hatalaşmisam, yerim äsir ilgiri bolğan bir paҗiälik vaqiäni äslidim. Uniŋ täpsilati, huddi kšz aldimdin kinolentisidäk, bir-birläp tizilip štmäktä.
***
Qiş ayliri. Dekabr'niŋ ahirqi künliri edi. Şähär adämliri ätigändä işqa maŋğan mäzgildä kšpqävätlik šylärniŋ biridä är kişiniŋ kštiräŋgü avazi aŋlinip, käynidinla bir ayalniŋ çir-çar qilip çeqiriğan üni hämminiŋ diqqitini šzigä җälip qildi. Adämlär şu šyniŋ yeniğa toplandi. Çeqiriğan avaz qandaq päyda bolğan bolsa, şundaqla çapsan tohtap qaldi. Öyniŋ içidin qolidiki bala bilän koçiğa etilip çiqqan Ziläyhan ana: “Vay halayiq, yardäm qiliŋlar, qizimni šltüridiğan boldi”, däp jiğa arilaş vaqiraşqa başlidi.
Adämlär işikni urup, heçkim açmiğandin keyin, «politsiya çaqiriŋlar!», däp vaqiraşti. Politsiyaniŋ yetip kelişini yänä biraz kütti. Dälizdä turğan ikki är kişi bar bästi bilän iştirivedi, işik käŋ eçilip kättidä, šydiki alamät aşkarä boldi. «Tez yardäm, tez yardäm çaqiriŋlar, ikki šlük» degän avazlar ätrapni qapsidi. Pätirgä dükürlişip kirgän adämlär yataq bšlmisidiki kšrünüşni kšrüp, hš boluşup, ağzini qoli bilän yapqiniçä käynigä daҗip çiqişqa başlidi.
Anisini kirgüzmäŋlar, jürigi yerilidu, – däp agahlandurdi bosuğida turğan hoşnisi, salapätlik bir kişi. – Nadya, kiçik qizni bizniŋ šygä äkir. Muzlap ketidu.
İkki ayal Ziläyhanniŋ zarlap, qizini kšrüşkä tämşilivatqinini bayqap, uni qoltuğidin tartip, talağa elip çiqip, bäldiŋgä oltarğuzdi. Aniniŋ qeşida üç yaşliq nävrisi çeqirap jiğlimaqta. Qizni bayaqi ayal qoliğa elip, kšz yaşlirini sürtti. Kškrigigä besip bäzlidi. Tiniçlanğan qizni kštirip elip kätti.
Ariliqta hoşnilarniŋ birsi piyalidä su elip çiqip, aniğa içküzdi. Kšp štmäy “tez yardäm” bilän politsiya hadimliri täŋla yetip kelişti. Toplişip turğan adämlär yol boşitip, neri ketişti. Ular pätirgä kirip, paҗiäni kšrüp, aq halatliq dohtur «yänä bir “tez yardäm maşinisiniŋ” lazimliğini eytti.
Dohtur bilän hämşirä politsiya hadiminiŋ yardimidä qanğa milinip yatqan ayalniŋ üstidä härikätsiz yatqan är kişini asta oŋdisiğa šrüp çüşärdi. Ärniŋ jüräk täripidin qan orğup turatti. Qanğa milinip yatqan hoşsiz ayal appaq tatirip, uniŋ piçaq salğan yärliridin qan tamçiliri kšrünätti.
«Ayalda näpäs yoq. Yeŋila җan üzgän ohşaydu», dedi dohtur boynidiki tomurini tutup kšrüp. Dohtur är kişinimu täkşürdi. «Jüräkniŋ soquşi tolimu asta, tez ağriqhaniğa yätküzüş keräk», däp beşini çayqidi.
Pätirniŋ tšrt temi, karivätniŋ üsti, šyniŋ edänliri, torusliri hämmä yärgä qan çaçirap, dähşätlik kšrünüştä edi. İkkinçi “tez yardäm” kelip, ularmu täkşürüşni davam qildi. Yeşi helila çoŋ dohtur ayalni täkşürüp bolğandin keyin beşini çayqap: «On tšrt yerigä piçaq saptu. Är kişiniŋ tšrt yeridä zähim bar. Jüräk ätrapidiki җarahät eğiriraq, hoşsiz» dedi.
“Tez yardäm” hadimliri politsiya väkilliriniŋ ruhsitidin keyin ikki zämbilgä ikkisini yatquzup elip maŋdi. Üstini aq räht bilän yepip qoyğaçqa, ularniŋ tirik yaki šlgänligi namälum edi.
Eytiŋlara, qizim tirikmu? – däp vaqiridi Ziläyhan.
İkki “tez yardäm” maşinisi aldirap, “çeqirap” meŋip kätti.
Politsiya hadimliri Ziläyhandin, uniŋ hoşniliridin faktlarni bilip, yezip ketişti. Toplanğan adämlär, hava rayiniŋ soğluğiğa qarimay, tehiçila tarqaşmay, bu eğir paҗiäniŋ nemişkä yüz bärginini bir-birigä šzliri bilginiçä, aŋliğiniçä, kšrginiçä sšzläp turuşatti.
Biri Ziläyhanni, biri uniŋ qizi Vikani, biri Ruslanni äyipläp, šzara muzakirä qilmaqta. Ziläyhanniŋ hoşnisi Aminäm dostiğa, yäni Ruslanniŋ kiçik anisi Turahanğa telefon qilişni toğra kšrdi. Başqa uruq-tuqqanliriniŋ şähärdä barliğidin u hävärsiz edi. Bolğan paҗiälik vaqiäni äyni boyiçä eqitmay-temitmay sšzlidi:
Turahan dostum, šzäŋni tut, saŋa huş hävär ämäs, paҗiälik vaqiäni aŋlitiş üçün telefon qilivatimän. Ävu tuqqiniŋ Abdulliniŋ oğli Ruslan barğu, uni җin urğanmu, taŋ sähärdä šyigä kelip, җaŋҗal çiqirip, ayalini piçaq selip šltürüp, rastmu, yalğanmu aŋliğinim, šzigimu piçaq selip šlüvaptäk. Kelip šz kšzüŋlar bilän kšrginiŋlar yahşimekin, – dedi.
Tuyuqsizdin kälgän şum hävärdin Turahanniŋ pütün teni titiräp, ağzi sšzgä kälmäy qaldi. Jiğlap, yoldişi Üsüpҗanniŋ işhanisiğa telefon qildi. Yoldişi helä җemiligän ohşaydu. U šzini besip, jiğisini tohtatti. Yenidiki poçtiğa kirdi. Akisi Abdulliğa: «Tez yetip keliŋlar, oğluŋ ayaliğa piçaq saptäk» däp telegramma ävätti.
U šygä kirgändä ayaq-qoli titiräp, jürigi siqilip, tatirip oltiripla qaldi. Uni kšrgän qizi anisiğa muzdäk su berip, jüräk dorisini içküzüp yatquzdi. Kšp štmäy Üsüpҗan kirip käldidä häyran bolup soridi:
Һuy, bu Ruslan nemä qilip qoydi, hä?
Turahan dosti Aminämniŋ eytip bärginini jiğlap oltirip sšzlidi.
Vay, hudayimäy. Ändi nemä bolidu? Qaysi ziddi yaman düşmän bu ikki yaşniŋ arisiğa kirdi?
Bu balini heçkim mundaq җinayät qilidu däp oylimiğan. Bir ubdan oquvatqan balidiğu? Ya Alla, nemişkä hatalaşqandu?.. Adämniŋ äqligä siğmaydiğan vaqiäğu bu. Qudilarniŋ aldiğa nemä däpmu bararmiz?–dedi Üsüpҗan.
Akamlarğa telegramma bärdim, ular kälgändä billä barayli, –dedi Turahan.
Ya Alla, ahşam Ruslan bizniŋ šygä kälgändä bir eğizmu sšz qilmiğanğu. U içidiki hapiliqni eytqinida, uni rayidin qayturattuqqu. Häp, häp.., – däp Üsüpҗan eğir hürsindi.
«Bizniŋ šydä tuğulğan kün boluvatidu. Müҗäzim yoq, qonup qelişqa silärgä käldim», desä eräŋ qilmiğinimni qara. “Maqul” däptimän. Mundaq apätniŋ bolidiğinini bilsäm, aldini alar edim, – däp Turahan telefonğa qol sozdi.
Män ikkisiniŋ qaysi ağriqhanida ekänligini biläy, andin berip keläyli, – dedi ornidin turuşqa tämşilip.
Demisäŋmu Ruslanni izdäydiğan bu yärdä bizdin başqa kimi bar. Tur, barsaq berip,ähvalni uqayli, – dedi Üsüpҗan.
Qizi anisiniŋ kiyimlirini kiygüzdi.
Apa šziŋizni besiŋ, qan qismiŋiz aranla turidu, kštirilip kätmisun. Bolmisa, män berip uqup keläy. Siz šydä bolup turuŋ, – dedi qizi.
Qerindaşniŋ oti yamanğu. Turahan Ruslan bilän Vikaniŋ qaysi ağriqhanida ekänligini eniqliğandin keyin, Üsüpҗan bilän taksiğa oltirip kätti. Ular ağriqhaniğa kirip sorivedi, Ruslanniŋ җan saqlaş bšlümidä yatqanliğini, Vikaniŋ tüzilälmigänligini eytti. Turahan yänila kšz yaş qilişqa turğanda aq halatliq ayal çiqti vä “Һädä, operatsiya oŋuşluq boldi, jigit yaşaydu. Lekin uniŋ bšlmisigä heçkimni kirgüzmäydu. Uni saqlaş üçün küzät qoyulğan”, däp agahlandurup qoyup, kirip kätti.
Turahan җiyäniniŋ keläçigini oylidi. «Uni ändi türmigä solap qoyidiğu? Uniŋ keläçigi nemä bolmaq?» – däp kšz yaşlirini qolyağliği bilän sürtti.
Bu küni ular Ruslanni kšrälmäy qaytti. İkkisi hiyal sürüp kelivatidu.
Һäy, ham kalla, ham kalla. Eräŋ qilmiğinimizni qara. Ruslan ränҗişini qeyinanisiğa eytalmay, buruqtumluqqa petip, bizniŋ šygä kälgän ekändä? – Ävu Ziläyhanniŋ keçä qilğini toğrimu? Küyoğlini šydin qoğliğini nemisi? – dedi Üsüpҗan terikip.
Һäy, anisi, Ruslan ayaliniŋ birär äskiligini kšrgändimu?
Paskina işini bilgän täğdirdimu mundaq vähşilikni qilğiçä, aҗrişipla qutulmamdu. Ata-anisiğa, qerindaşliriğa tügimäs därt tepip bärgiçä, – dedi Turahan.
Ruslan ayalini җenidin artuq kšrätti. Başqa birigä bärgüsi yoq. Şuŋlaşqa “saŋimu yoq, maŋimu yoq” qildidä. Özimu bu vapasiz duniya bilän hoşlaşmaqçi bolup, jürigigä piçaq salğan tursa, – dedi Üsüpҗan.
– İkkisi bir ubdan šyini tutup bähitlik hayat käçürüvatatti. Qandaq şäytan azdurdi däymändä? Ey, Huda, bu därtni qandaq kštiridu kişi? – däp Turahan yänä kšz yaş qilişqa turdi.
Kšŋliŋizni buzmaŋ, anisi. Kšz yaş bilän iş orniğa kälmäydu. Ägär ikkisi bšläk šy tutqan bolsa, tep-teç yaşattimekintaŋ. Ziläyhan šyigä apirivelip, qiziğa sšz ügitip, bar balani tärdi. Häp, häp… Şäytan azdurdi degini moşudä, – dedi Üsüpҗan.
Ziläyhan loliliğini işlitip: «Silärniŋ bala bizniŋ bala, silärniŋ šylär tarkän. Özäŋlar qisilip qapsilär, ikki yaş bizniŋ šydä tursun» däp kälginidä, “yaq” desäm boptekän, – däp Turahan peşanisigä şappidä birni saldi.
Çüş mäzgili bolğanda Abdul aka ayali Selimäm hädä bilän yetip käldi. Ular jiğa-zerä qilişip, bir çinidin issiq çay içişkimu unimay, Ziläyhanniŋ šyigä aldiridi.
Öydä qizil qiyamät. Jiğa-zerigä turup bolmaydu. Ziläyhan qudilarni kšrüşi bilän tehimu šksüp, ünlük qattiq vaqirap jiğlidi:
Monu qaniçärlärni Vika yatqan bšlmigä äkiriŋlar, oğliniŋ qilğan vähşiligini kšrsun!
Oltarğanlarniŋ biri qudilarni başlap bšlmigä kirgändä, ularniŋ jüräkliri tohtap qalğidäk halätkä kelip, näpäsliri tariyip, nemä därinimu bilmäy qaldi. Tšrt tamdiki çaçiriğan qanni kšrgän, Selimäm bilän Turahan üzlirini yapqan peti jiğlişip çiqip ketişti. Ularni başlap kirgän kişi aççiği bilän sšz qatti:
Baliŋiz ayaliniŋ on tšrt yerigä piçaq selip, vähşilärçä šltürüptu.
Qudilar, bu intayin eğir paҗiä, meniŋ ahmaq balam eğir җinayät qiptu, amalim yoq… – däp beşini saŋgilatti Abdul aka.
U sšzini tügätmäyla quda täräp vaqirap, deväyläşkä başlidi. Şu arida Üsüpҗan Abdul akiniŋ alğaç kälgän un, gürüç, tatliq-turumlarni aşhaniğa elip kirivedi, otqa may çaçqandäk boldi. Ziläyhan tuqqanliri bilän çuqirişip, tehimu kškäşkä başlidi:
– Bu qaniçärlärniŋ heçnemisi keräk ämäs! Yoqalsun, kšzümizgä kšrünmisun!
– Bu qaniçärlärniŋ җaҗisini šzimiz berimiz. Bizmu qolumizğa piçaq elip «qanğa qan», däp qarnini yerip šç alimiz, – däp Abdul akiğa muş atti semiziraq kälgän kişi.
U uçup çüşti. Üsüpҗan aҗratmaqçi bolivedi, Amma uniŋğimu muş tägdi. Üç är kişiniŋ arisiğa çoŋlar kirip, aran aҗratti. Aq saqalliq kişi ornidin turup, heliqi däsläp qol kštärgän yoğan kişiniŋ yeniğa kelip dedi:
– Undaq qattiq kätmä, qerindişim. Özäŋlarni besiŋlar. Qiziq qanliq qilmaŋlar. Aqivitini kšrüvatisilär. Biri šldi, birsi yaridar. Aqivättä beçarä qizi jitimliqniŋ därdini tartidu.
Ata-anisi balisini ügätkini yoqqu. Bularda nemä guna? Sävirlik boluŋlar, balilirim. “Sävirniŋ tüvi seriq altun” däydiğu, – dedi kimdu-biri.
Abdul aka ayali Selimäm, Turahan yoldişi Üsüpҗan bilän qudisiniŋ šyidin çiqip yänila uttur ağriqhaniğa bardi. Abdul aka dohtur bilän bätmu-bät sšzläşti:
– Oğluŋiz “meni qutuldurmaŋlar, män yaşaşni halimaymän”, däydu. Dora bärsäk içmäydu, ukol salğuzmaydu. Uniŋ bšlmisini politsiya küzitip turidu, heçkimni kirgüzmäydu. Silär ändi kälmäŋlar, – däp kirip kätti.
Ular Ruslanni kšrälmäy, yänä jiğlişip qaytişti. Käçtä Abdul aka asta sšzlidi:
– Ruslan bu qizğa šylänmäkçi bolğinini eytqanda, män qizniŋ tüvini sürüştürüp bilgän. Bizniŋ yezida yaşaydiğan bir ayalniŋ qizi šydä oltirip tuğup, nomusqa qeliştin qorqup, qizini Ziläyhanğa berivätkän ekän. U qiz 9-may küni tuğulğanliqtin, ismini äzän çaqirip «Pobeda» däp qoyğan.
Ziläyhan heçkimgä eytmastinla qizni elip, Almutiğa kšçüp kätti. Tonuşliri arqiliq šzigä qaritip yezivaptu. Һšҗҗät alidiğan vaqitta rus ayali Ziläyhanğa: «Qiziŋizniŋ ismini Viktoriya däp qoyuŋ. Pobediniŋ mänasi şundaq», däp mäslihät beriptu. Bara-bara qizniŋ ismi qisqirap, “Vika” däp siŋişip ketiptu. Män Ruslanğa: «U qiz seniŋ hiliŋ ämäs, ätiki kündä anisiniŋ izini besip çiqmaydiğiniğa kapalätlik berälämsän? U saŋa bir bala-qazani elip kelidu. Ägär sän şu qiz bilän nekaliq bolimän desäŋ, män raziliğimni bärmäymän. Sän tehi oquşqa çüşüp birinçi kursni tamamliğiniŋ yoq. Özäŋ tehi yaş, oylan, oqup jürüp qandaq ailäŋni baqisän?» dedim. Lekin meniŋ ahmaq balam yärgä qarap oltirip, u qizniŋ hamildar ekänligini hävärlidi. «Män u qizğa šylänmisäm, heçqaçan šylänmäymän, yalğuz štimän» däp turuvaldi.
İkkisi aşiq-mäşuq bolup šyländi. Qizi tuğuldi. Aqiviti, bolğini monu. Kšrüp turusilär. Tehi tšrt jil bolğan šylänginigä. Ruslan altä balamniŋ aldi edi. Jugaç, mšmün, äqillik, işlämçän, däp pähirlinip jürättim.
Ränҗiş päytidä atiniŋ pärzändigä bolğan mehir-muhäbbiti nemä degüzmäydu. Otqimu, suğimu taşlaydu. Ruslan bilän Vikaniŋ işq-muhäbbitini jiraq yezida jürgän Abdul aka kšrmigän. Amma yaşlarni çüşinätti. Kelinigä munasivätlik sälbiy oylirini däp qoyup, hiҗalätmu boldi. Һäqiqitidä Abdul aka här ikkilisini bäk yahşi kšrätti.
Selimäm bilän Turahan aldidiki ğizağimu qol salmidi. Abdulliniŋ sšzini tiŋşap, kšzlirini paqiratqan boyi «uh» tartişip oltiratti.
– Aka, bolar iş boldi, bu orniğa kelidiğan iş ämäs. Bügün käç boluvatidu, ätä, sägäk başqa oylaştursaq, qandaq?, – dedi Üsüpҗan teçliqni buzup.
– Һäy, Üsüpҗan, qançilik haqarätlärni aŋlap kälduq deginä. Bizniŋ balimiz heçkim qilmiğan җinayätni qilğanliqtin, nemä desä, qudilarniŋ häq. Ursimu, çapsimu, tillisimu çidaymiz, amalimiz yoq, – däp ornidin turup, talağa çiqip kätti.
Şu arida Ziläyhanniŋ hoşnisi Aminäm kirip käldi. Ular oltirip çay içişti. Şu çağda Aminäm hoşnisi toğrisida bilgänlirini eytti.
Män Ziläyhan bilän hoşna oltarğili nurğun jil boldi. U Almutiğa kšçüp kelip ağzida ilimi bar, eğir-besiq, uruş veterani – yahşi adämgä turmuşqa çiqip, šyigä kirivaldi. U adäm bir mähkimidä küzätçi bolup işlättekän. Ziläyhan mäktäptä edän juyidiğan. U qizi Vikağa šz mehrini berip, tolimu ärkilitip, uniŋ deginini qilip šstürdi. Vika tolimu çirayliq, gšzäl qiz bolup yetildi. U 7-sinipni tamamlapla dukançilarni täyyarlaydiğan kursni pütirip, setiqçi bolup işlidi.
Aminäm, män sizni җim-җit jürgän bir ayal desäm, müŋgüziŋiz içiŋizdä ohşimamdu? Ziläyhanniŋ iç-sirini siz yahşi bilidiğan ohşaysiz, – däp Turahan gäpkä arilaşti.
Bilmigändä. Boş vaqit bolsila, ikkimiz muŋdişattuq. –Ziläyhan qizini «dostiniŋ oğliğa berimän», däp ümüt qilatti. Dostini «qolida bar, šy-mal, maşina, yoldişiniŋ tapaviti yahşi» däp mahtap jürätti. Dostiniŋ oğlimu Almutida oquydu ämäsmu, şuŋlaşqa u jigit pat-pat Ziläyhanlarniŋ šyigä kelip, mehman bolup ketätti. Bir qiziği, jigit kälsä, Ziläyhan kelinlär ohşaş jügräp jürüp hizmät qilatti. Lekin Vika silärniŋ Ruslan bilän tonuşupla, qosaq kštirip qaldi.
Qosaq kštirip qalğinini Ruslan atisiğimu eytqan ekän. Bügün aŋliduq, – däp Selimäm gäpkä arilaşti.
Ana qiziniŋ Ruslanğa turmuşqa çiqişiğa qät°iy qarşi boldi. Razi bolmiğan. Şuŋlaşqa Ruslanni kšrär kšzi yoq. Uniŋ mähsiti qizini eridin aҗritivelip, şu dostiniŋ balisiğa bärmäkçi edi, – däp Aminäm yoşurun sirlarni eçip taşlidi.
Һazazul mähsitigä yätti. Birsini kšmüp, ikkinçisini türmigä oltarğuzidiğan boldi, – däp Turahan terikti.
Ävu jigit kälsila, Ruslan ayalini künläydiğan. Ahşam desä, Ziläyhan şu dostiniŋ balisiniŋ tuğulğan künini šziniŋ šyidä štküzüp bärdi. U billä oquydiğan kursdaşlirini çaqirip, yerim keçigiçä tamaşä qilişti. Män kirip Ziläyhanğa yardäm bärdim. Vikamu iştin kelip yardämläşti. Ruslan bolsa, käçki smeniğa kätkänmu, äytävir, šydä bolmidi. Kšrmidim.
Sizniŋmu arilaşmaydiğan yeriŋiz yoq ohşimamdu? – dedi Turahan.
Hoşna bolğanliqtin yšläk bolay deginimğu, – däp Aminäm šzini aqlidi.
Smeniğa barğini yoq. Bizniŋ šydä qonup, ätigändä ketivedi. Bilgän bolsam, ävätmäs edim.
Bu bala-qazağa Ziläyhan šzi äyiplik ekändä.
“Tovva” deyiştin başqa çarä yoq. Bu qandaq ana? Ana deyişkimu tilim barmaydu. Toqquz ay qosaq kštirip tuğmiğan halättimu uluq Allaniŋ amanitini kšz qariçuğidäk saqlişi, mädät berip asrişi keräktiğu. Qarap turup Ziläyhan ikki yaşniŋ ugisini buzimän, däp qizidin ayriliptu. Özigila, qiziğila ämäs, bizgimu tügimäs azap-oqubät tepip bärdi. Ändi Ruslan ağriqhanidin tirik çiqamdu, yoqmu, uni bir Allaniŋ šzila bilidu.
Aminäm yänä biraz oltirip, hoşlişip maŋdi. Aridin tšrt ay štüp Ruslanniŋ җarahätliri saqiyişqa başlidi. Lekin uniŋ jüräk yarisiğa dava yoqluğini šzi yahşi bilätti. Sot bolup, Ruslanni qattiq tüzümdiki türmidä on ikki jil yatidiğanliğini elan qildi. Ruslanniŋ qoliğa kişän selip, elip maŋdi. Uniŋ ata-anisi, qerindaşliri jiğlaşmaqta. Ziläyhan vaqirap, qarğap: “Bu qaniçärgä «atu» җazasini beriş keräk”, däp tohtimay vaqiratti.
Kälgän adämlär jiğlavatqan Ziläyhanğa qarap qoyupla tarqalmaqta edi. Jiraqtin bayqap turğan Abdullam jüräk etiniŋ bir parçisi uzaq vaqitlarğa namälum yaqlarğa ketivatqiniğa häs-häslinip, eçinip, ätrapidikilärdin mädät bärgüçi illiq gäp, küç-quvät izdäp turğinida, Ziläyhanniŋ bu sšzlirini aŋlap, içidä: «Qaniçär kimligini uluq Allahim bälgüläydu. Җazasinimu şu häl qilidu» degäç, kšz yeşini heçkimgä kšrsätmäy ketip qaldi…
***
Qizim maşinini tohtatqandin keyin hämmimiz yärgä çüştuq. Şu päyttä nävrimizmu ohanğan edi. Baharniŋ salqin şamili adämniŋ üzini siypap štmäktä. Qizim bilän Zohra qizil vä seriq çeçäklärni jiğip kelip maŋa bärdi. Nävräm yeşil çimänzarliqta jügräp, uçup jürgän kepinäklärni qoğlap oynimaqta. Şu yeşil çimänliktä usluq içip, yolğa elivalğan yemäkliklärdin yäp, biraz oltirip rahätländuq. Biz maşiniğa oltarğanda Zohra soridi:
– Mehrivan ana, tuqqanlirim vä dadam häqqidä bilgänliriŋizni sšzläp berämsiz?
Män qarşi bolmidim. Rohlandim. Pärzänt qälbidä qerindaşlarğa bolğan otniŋ tutaşqanliğiğa, atiğa bolğan mehriniŋ oyğanğanliğiğa hoşal bolğaç, gepimni başlidim.
Sizniŋ boviŋiz, meniŋ Abdul akam mäktäptin keyin Yarkänt pedagogika uçileöisiğa çüşüp, birinçi kursni tamamlap, yazliq tätildä yaşlar bilän kolhozda işläp jürätti. Etizda çšp orup işlävatqan yaş jigit-qizlar nahşa eytip, bir-birigä çaqçaq qilişip, qaqahlişip külüşüp, işniŋ eğirliğinimu säzmätti.
Meniŋ bovam muällim bolğan ekändä? – däp Zohra gepimni bšldi.
Һä, şundaq. U uyğur tili vä ädäbiyati päniniŋ muällimi Abdul akiniŋ kšzi Zäynäp isimliq qizğa çüşidu. U qiz buğday šŋlük, oruq, kamsšzlük, tolimu jugaç bolup, yaşlarniŋ çaqçaqliriğa arilaşmattekän. Abdul aka kündä şu qizğa yeqiniraq turup işläydiğan bolidu.
Bovam u qizğa aşiq bolğan ekändä?
Toğra däysiz. Mäşuq bolidu. Zäynäpmu uni bayqap, Abdul aka uniŋğa yeqinlaşsa, jürigi ağziğa tiqilip qalğandäk, gäp-sšz qilalmattekän. Bu ikki aşiq-mäşuqniŋ yaşliq nadanliğidin Zäynäp qosaq kštirip qalidu.
Viyäy, nemä däysiz, hädä? – Uyat iş boptudä? – däp Zohra mäŋzini çimdidi.
Ağzimdin tuyuqsiz çiqip kätkänliktin meniŋdä külüştin başqa amal qalmiğan edi.
Muhäbbättä uyat degän bolmaydiğu. Aşiq-mäşuqluqniŋ aqiviti şuniŋğa elip kelidu, – däp küldürmäkçi boldum.
Tuyuqsiz başlanğan uruş bu ikkisiniŋla ämäs, miŋliğan yaşlarniŋ arzu-armanlirini bärbat qildi. Käçtä Abdul aka Zäynäp bilän uçraşqanda u boyida bala barliğini uniŋğa oçuq eytip, kšz yaş qilidu: “Siz kätsiŋiz, män qandaq baş kštirip jürimän, uniŋdin šlginim äla ämäsmu”.
Jiğlimaŋ, män bügün šydikilärgä eytip sizni elip kelimän. Uyatqa qaldurmaymän, – däydu Abdul akam.
Ata-ana bu yeŋiliqni aŋlap, birinçi nävrisiniŋ nekasiz tuğuluşini halimay, därru qudilar bilän kelişip, ikki yaşniŋ nekasini qiyidu. Ätisi ätraptiki yezilardin çaqirilğan 18 – 21 yaş ariliğidiki şirğuran jigitlär uruşqa atlinip ketidu.
Bovammu şular bilän kättimu? – däp Zohra maŋa qaridi.
Һä, ularniŋ arisida boviŋizmu bar. – 1942-jili 21-noyabr' küni Zäynäp oğul boşinidu. Bova-moma hoşal bolup, ismini “Ruslan” däp qoyidu.
Meniŋ dadamniŋ ismimu şundaqqu? – däp Zohra maŋa qaridi.
Һä, sizniŋ dadiŋiz, Zohra. Abdul akam uruştin aman-esän 1946-jili jutiğa qaytip kelidu. Lekin, nemişkidu, ayali Zäynäp bilän aҗrişip ketidu. Tšrt yaşliq Ruslan momisi bilän qalidu, – däp tamiğim qurup qalğaçqa, botulkidin su içişkä tämşäldim.
Vay-yäy, jitim qaptudä? Maŋa ohşaş ana mehrigä toymay šskän ohşimamdu, – dedi üni boğulğan halda Zohra.
Undaq ämäs, Zohra. Abdul akam peduçiliöeni taşlimay, oqup, tamamlaydu. Uni šz jutiğa muällim qilip ävätidudä, şu mäktäptä muällim bolup işläp jürgän Selimämgä šylinidu. Uniŋ yoldişi uruşta qaza bolğan ekän. Selimäm hädäm Ruslanğa ämçäk süti bärmisimu, oğuz süti bilän bağriğa besip çoŋ qilidu.
Selimäm hädämgä rähmät. Dadam aman qalğaçqa, män tuğuluptimän, – dedi Zohra.
U jilliri heçkimniŋ kšŋli pütün ämäs, härbir šygä kirsäŋ, jiğa-zerä aŋlinatti. Һayat käçürüş qançä eğir bolsimu yaşaş keräk, işläş keräk. Jillar şundaq çapsan štüp, Abdul aka bilän Selimäm hädä altä baliliq bolidu. Äŋ çoŋi – Ruslan. Bu çoŋ inaq ailidä Abdul akiniŋ ata-anisi, bäş qerindişi vä šziniŋ baliliri bilän on bäş җan yaşatti.
Mehrivan hädä, meniŋ dadam häqqidä täpsiliy eytip beriŋa. U qandaq adäm edi? – däp Zohra kšzümgä tikländi.
Dadiŋiz Ruslan egiz boyluq, oruq, kamsšzlük, jugaç, kiçigidinla işlämçan bala bolup šsti. U anisi Zäynäpkä çirayimu, müҗäzimu tolimu ohşatti. Zäynäp pat-pat kelip oğlini kšrüp, elip kälgän soğilirini berip ketätti. Ruslan kiçigidinla räsim sizişni yahşi kšridiğan. U mäktäptä härbir sinip çiqiridiğan tam gezitiniŋ rässami edi. U şundaqla ataqliq adämlärniŋ portretlirini ohşitip yasatti. Ruslan mäktäpni tamamlap, rässamliq oquşqa barimän däp täyyarlinip jürgändä, Abdul aka oğliğa mäslihät berip:
Sän rässamliq bilän җeniŋni baqalmaysän. Yezida işläş üçün yeziğa layiq käsip elişiŋ keräk, – däp rässamliqtin rayini qayturdi.
Ruslan Almutiğa kelip, Zooveterinariya institutiniŋ mal dohturi fakul'tetiğa oquşqa çüşidu. Bir küni billä oquydiğan studentlar bilän şähärni arilap TsUM soda märkizigä kirip, mähsus kiyim eliş üçün sport tovarliri bšlümigä yoluqidu. Һärkim šz mšlçärini izdäp turğanda setiqçi qiz Ruslanniŋ yeniğa kelip:
Siz qandaq kiyim izdävatisiz? – däp soraydu.
Män boks bilän şuğullinimän. Maŋa boks päliyi bilän qizil mayka vä iştini keräkti, – däydu.
Oho, siz keläçäk duniya çempioni bolidiğan ohşimamsiz? Apirin, jigit, män hazir, – burulup meŋişiğa ağinisi:
Һazirniŋ šzidä u bokstin sport mahiri. Almuta şähiriniŋ çempioni. Keläçäktä җäzmän duniya çempioni bolidu, – däp qoşup qoydi.
Qiz içkirigä kirip ketip, kšp štmäy, Ruslan degän räŋdiki kiyimni elip çiqip:
Mana sizniŋ buyrutmiŋiz, – däp jigitkä uzitidu.
Jigit u qizni bir kšrüşi bilänla çirayiğa mähliya bolup, šz mšlçärini, buyrutmisini aranla, tilini qarişturup jürüp eytqan edi. Uniŋ qeşida aq üzlük, yoğan kšzlük, egiz boyluq çirayliq qiz turatti. Tizidin helila juquri kaltä qara yubkisi putiniŋ uzunluği häm tüzlügini kšrsätsä, üstidiki qizil koftisidin pultiyip kštirilip turğan muştumdäk kškrigi šzigä tolimu yaraşqan edi. Bir šrüp käynigä taşlap qoyğan uzun çeçiçu tehi. Ruslan bu gšzäl qizni bir kšrüpla, beşi aylinip turup qalğan edi. Qiz jigitkä:
Alamsiz? – däp soridi.
Ruslan çšçügändäk uyqisidin ohinip:
Һä-ä, alimän, – däp yançuğidin pulini elip tšlidi. Jigitniŋ bu halitini kšrüp turğan savaqdaşliri bir-birigä kšzini qisip:
«Ağinimiz qiltaqqa çüşti», – däp külüşti.
Һärqandaq çaqçaqtimu kiçikkinä häqiqät barliği rast. Ruslan qiltaqqa çüşkini eniq edi. U dostliri elip bolğiçä, bir çättä tehila qizdin kšz üzälmäy qarap turatti. Һämmisi dukandin çiqip, birdin muzşekär elip yäp oltarğanda, boyi paka kälgän, çaqçaqçi jigit:
Bu muzşekär Ruslanniŋ kšyüvatqan otini basqandu, – devidi, hämmisi külüşti.
Ruslan bir eğiz sšz qilmidi, päqät qizirip kätti. Şu kündin başlap savaqtin keyin pat-pat kelip qiz bilän uçrişip jürdi. Qizniŋmu Ruslanni yaritip qalğini bilinip turatti. İkkisi kün arilapla uçrişip, bir-birigä oçuq muhäbbitini izhar qilidiğan boldi. Һär däm eliş küni Ruslan oquşqa billä kälgän dostliri bilän taŋ sähärdä vokzalğa berip, jük çüşirip pul tapatti. Bügünmu jigitlär sähärdila tšmür yol stantsiyasigä maŋdi. Säradin kälgän işlämçan jigitlär eğir iştin qorqmatti.
Ruslan käçtä Vika bilän uçrişişni vädiläşkän. Jigitlär käç qaytip käldi. Ruslan qançä herip kätsimu yataqhaniğa kelip juyunup, tarinip, qizniŋ qeşiğa maŋdi. U bu gšzäl qizni kšrgändä, harğininimu untup, ikkisi quçaqlişip sšyüşüp uzaq turuşatti. Bügünki uçrişiş başqiçä boldi. Ruslanniŋ kelişi bilän Vika uniŋğa ärkiligändäk qilip gäpkä tartti.
Ruslan, kinoğa barayliçu, kšrgänlär äҗayip yahşi kino deyişidu, – dedi.
Hop, bolidu җenim. Sizniŋ eytqiniŋiz – män üçün qanun, – däp Ruslan Vikani quçaqlap kštirip, aylandurup yärgä qoydi.
Ular kinodin çiqqanda qaraŋğu çüşüp, vaqitmu helä yärgä barğan. İkkisi qol tutuşup kinodin alğan täsiratlirini sšzlimäktä. Bir çağda Vika jigitniŋ sšzini bšlüp:
Ruslan, bizniŋ šydikilär särağa toyğa kätkän. Män yalğuz, qorqimän. Apam hoşnimizni qonuşqa täklip qilğan ekän, män unumidim. Ular ätä käçtä qaytip kelidu, – däp yoşurmay eytti.
Ruhsät qilsiŋiz, män işigiŋizniŋ bosuğisida yetişqa täyyar, sizni qorğaymän, – däp Ruslan çeqişti.
Qarşi ämäsmän. Mänmu änsirimättim, – däp Vika uniŋ boynidin quçaqlidi. İkkisi uzaq, hağdadiğa yätkiçä sšyüşti. Biriniŋ šyigä quruq beriş – ädäpsizlikniŋ alamiti. Buni yahşi çüşängän Ruslan dukanğa kirip, vino, tort, yemäk-içmäklärni elip šygä kirdi. Vikamu üstäl üstigä çirayliq dästihan selip, šzi täyyarliğan taamlarni qoyup jigitni mehman qildi. İkkisi qoliğa vino quyulğan fujerlarni elip, bir-birigä qarap, «bizniŋ muhäbbitimiz üçün!» däp qollirini almaşturup içip, käynidin sšyüşätti. Öziniŋ šyi bolğaçqimu, Ruslanğa qariğanda, Vika šzini tolimu ärkin tutti. U tortni kesip, honçilarğa selip, yäp kšrüp: «Män yahşi kšridiğan tortni apsiz» däp ärkiläp, Ruslanğimu qoşuq bilän ağziğa tortni selip yegüzdi. Vinoniŋ täsirimu, ikkisi helila boşap qaldi. Vika ändi Ruslanniŋ quçiğiğa oltirivalğan edi. Ruslan yänä fujerlarğa vino quyup, qizniŋ şähla kšzigä qarap:
Vika, bilmäymän siz qandaq, lekin män sizsiz bu duniyada yaşalmaymän, – däp qizni quçaqlap lävlirigä sšydi. Sšyüşüş heliğiçä davam qildi. Ular paraŋ bilän bir butulka vinoni içivättidä, Ruslan aşiğini ikki qolida kštirip, qizniŋ bšlmisigä elip maŋdi. Ändiliktä ikki kişilik karivätkä yepilğan güllük kirlikniŋ üstidä mäşuqlar äŋnini yeşip taşlavetip, yatatti. Aşiqlar bir-birigä toymay, mehir-muhäbbitini tänliriniŋ nazuk җaylirini siypaş bilän davam qilmaqta. Bu, älvättä, yaşliq, muhäbbät otliriniŋ yemişi edi.
Aridin aylar štüp, studentlar Yeŋi jilğa täyyarlinip jürgändä, Vika Ruslanğa šziniŋ hamildar ekänligini hävärläydu. Uni bilgän Vikaniŋ anisi Ziläyhanniŋ çaçliri tik turup, Ruslanğa bolğan šçmänligi tehimu ovҗ alidu.
U bala seniŋ hiliŋ ämäs, mana ahça, balini alduruvät. Män dostumdin sorap, bildim. Uniŋ ata-anisi muällimlär ekän, bir šydä on bäş җan yaşaydekän. Ular silärgä yardäm qilalmaydu. Bizniŋ ähvalimiz çağliq, aran-aran җan beqip jürimiz. Män dostumniŋ balisiğa seni turmuşqa uzitişqa vädä bärgän. Uniŋğa tägsäŋ dšlättä yaşaysän, ahmaq bolma, qosaqtikini yoqat, – däydu qät°iylik älpazda.
Apa, män balamni aldurmaymän, män Ruslanni yahşi kšrimän, – däp Vika šydin çiqip ketidu.
Ziläyhan Ruslanni qarğap, qizini tillaydu. İkkisiniŋ muhäbbitini inkar qilğusi kälmäydu. Ruslan berip ata-anisiğa eytqanda, dadisi qät°iy qarşi bolidu. Lekin Ruslan šz vädisidä turup, ata-anisiniŋ naraziliğiğa qarimay, nekadin štüvalidu. Aşiq-mäşuqlar Ruslanniŋ kiçik anisi Turahanniŋ šyidä turidu. İkki yaş äҗayip bähitlik yaşaydu. Lekin aççiğiğa päs kelälmäy jürgän Ziläyhan šziniŋ qara niyitini ämälgä aşuruş üçün Turahanniŋ aldiğa kelidu.
Turahan, šylär käŋ. Bu ikki aşiq bizniŋ šydä tursun. Silär kiçik šylärdä qisilip qapsilär, – däp mehrivanliq qilip šyigä äkivalidu.
Vikaniŋ vaqti-saati toşup, qiz boşinidu.
(Davami bar).

Bälüşüş

Javap qalduruŋ