Qaramola qaidiliri vä Abayniŋ qanun sahasidiki paaliyiti

0
48 ret oqıldı

Qazaq hälqiniŋ uluq aqıni, mutäpäkküri vä šz zamaniniŋ islahatçisi Abay Qunanbaev hälqini çin dilidin sšygäçkä, uniŋ ärkin vä rivaҗlanğan äl boluşini arman qilğan. Uniŋ täräqqiypärvär oyliri şu zaman şaraitidiki qazaq dalasini başquruş printsiplirida vä yeŋiliniş üçün ämälgä aşurğan islahatlirida šz äksini tapti. Äynä şundaq ideyaliriniŋ biri – 1885-jili biylärniŋ novättin taşqiri bolup štkän qurultiyida qobul qilinğan «Qaramola qaidiliri» boldi. Bu normativ aktniŋ ähmiyiti nemidä vä muällipniŋ ülüşi qandaq? Mäzkür aktniŋ nami qobul qilinğan җayniŋ, yäni Qaramola nami bilän atalğan. 74 baptin tärkip tapqan bu hšҗҗätni Abay šzi täyyarlap çiqqan. Uniŋda şäriät vä adät qanunliri biriktürülüp, җämiyätniŋ hämmä sahalirini, yäni grajdanliq, ailä-turmuş vä җinaiy hoquq munasivätlirini šz içigä alğan. Abayniŋ Qaramola qaidilirigä qazaq җämiyitiniŋ, bolupmu iҗtimaiy täminati tšvän qatlamlarniŋ, ayallarniŋ vä balilarniŋ hoquqlirini himayä qiliş boyiçä kšpligän normilar kirgüzülgän.
Abay šz iҗadiyitini dayim islam qädriyätliri bilän bağlaşturup turğan. U Qaramola qaidilirini yeziş җäriyanida, birinçi novättä, şäriät vä urpi-adät normiliridin paydilanğan. Qur°an Kärimni qetiqinip tätqiq qilğan Abay qazaq dalasida hškümranliq qilğan kšçmänlärniŋ ayrim urpi-adätliri bilän än°äniliriniŋ şäriätkä muvapiq kälmäydiğanliğini eytip, җämiyättä yüz berivatqan adalätsizliklärgä hatimä bärgän. İnsaniy hoquqliri däpsändä qilinğan kämbäğällärni, ayallarni himayä qiliş yolida kšp äҗir siŋdürdi.
Täkitläş lazimki, Abay juqurida qäyt qilinğan qanunni yeziş җäriyanida, birinçi novättä, qazaq hälqiniŋ turmuş-ähvalini näzärdä tutti. Avam häliqniŋ mänpiyätlirini himayä qiliş mähsitidä, qanunğa yeŋi qaidilärni kirgüzdi. Bu šz novitidä ayallarniŋ ähvalini yahşilaşqa zor täsir qildi. Şundaq qilip, adät normilirida «ämängärlik» normisini män°iy qilidiğan baplar päyda boldi. Mälumki, «ämängärlik» aditi boyiçä, ilgiri tul qalğan ayal yoldişiniŋ ruidin jiraq ketälmätti. Ändi yeŋi qanun boyiçä tul ayal başqa birigä, yäni šzi haliğan kişigä turmuşqa çiqiş (yoldişiniŋ ruidin başqisiğa) hoquqiğa egä boldi. Şundaqla qanunğa burunqi yoldişiniŋ mülkiniŋ ülüşini eliş hoquqimu kirgüzüldi. Ayallarğa, ägär turmuş qurğan yoldişiniŋ bala tepişqa salamätligi yar bärmisä, aҗrişip ketiş imkaniyiti yaritildi. Qanunğa muvapiq, ändi nekalaşmaqçi bolğan är kişi ayalidin 25 yaş, ayal kişi bolsa, yoldişidin 9 yaş çoŋ bolmasliği keräk. Ändi residä bolğan qizlarğa šziniŋ dadisi bilän täŋ adämgä turmuşqa çiqiş män°iy qilindi. Şundaq qilip, qazaq ayalliri ayrim hoquqlarğa egä boldi vä ailä-neka munasivätliri rätlinip, yeŋilinişqa qarap yüzländi. Qazaq dalasida neka ändi şäriät normiliriğa muvapiq molla täripidin qiyilidiğan boldi.
Qanunğa kämbäğällärniŋ hoquqlirini himayä qilidiğan normilarmu kirgüzüldi. Abay täklip qilğan qanunda biylärni saylaş, hoquq buzuş işlirini vä talaş-tartiş mäsililärni adalätlik türdä häl qiliş normiliri bäkitildi. Ägär biylär täripidin qobul qilinğan qarar täräplärni qanaätländürmisä, ikki täräptin ikki «tšbe biygä» (aliy biylärgä) muraҗiät qilinatti. Bu šz novitidä biylärniŋ ob°ektiv pikir jürgüzüşigä vä mustäqilligigä kapalät berätti.
Täkitläş lazimki, grajdanliq vä җinaiy talaş-tartişlarda җaza süpitidä, asasän, Hun tšläş җazasi qollinilatti. Yäni bu җäriman malniŋ sani bilän šlçinätti. Mäsilän, adämni qästän šltürgän kişi 100 baş tšgä kšlämidä hun tšlätti (tšlänmisä türmigä qamilatti yaki palinatti). Abayniŋ uşbu qanunlirida muҗässämlängän ideyaliri bügünki kündimu ähmiyätlik vä aktual bolup qalmaqta. Һazirmu җinaiy-protsessual qanunliriğa «җinayätni iqrar qilişta protsessual kelişim şäklidiki şärtnamä» çüşänçisiniŋ kirgüzülüşi, şundaqla kältürülgän çiqimni äsligä kältürüş vä ziyan tartquçiniŋ kelişimini elişniŋ kapaliti bolmaqta.
Abay şu zamanlarda qazaq җämiyitidä härqandaq җinayätniŋ «bahasi» bolidiğanliğini aldin-ala bilgän. Һazir bu çüşänçilär tšvändikilärdin ibarät: 1) mülkiy; 2) maddiy; 3) mäniviy çiqimlar. Bu çiqimlar sot arqiliq ündirilidu. Abay yaşiğan dävirdä hun tšlitiş arqiliq җazalaş qazaqlar üçün nahayiti çoŋ çiqim hesaplanğan. Zärdap çäkkänlär üçün bolsa, yoqatqan mülkini äsligä kältürüşniŋ birdin-bir amali boldi. Biylärniŋ soti üçün bolsa, җazaniŋ hamanäm bolidiğanliğini, bu җazaniŋ җinayätniŋ aldini elişniŋ nätiҗidar amili ekänligini kšrsätti.
Qäyt qiliş lazimki, Rossiya imperiyasiniŋ qanunliriniŋ qismän kirgüzülüşi Abayniŋ qanun sahasidiki paaliyitigä täsir qilmişi mümkin ämäs edi. Mäsilän, qanunda hundin başqa җazalaşniŋ türmigä solaş yaki palavetiş türlirimu qaraşturulğan. Biylärniŋ sotini täşkilläştürüş mämuriy birliklärni — bolusluqlarni şäkilländürüşkä türtkä boldi. U yärlärdä uezdliq vä bolusluq starşinlar lavazimliri täsis qilinişqa başlidi.
Abayniŋ qanunlirida almaşturuş, eliş-setiş, miras hoquqi ohşaş grajdanliq-hoquq kelişimlirigimu alahidä diqqät bšlündi. Mülükkä, malğa munasivätlik kelişimlärdä eğizçä şärtnamilärdin başqa qanunlarda ularni bolusluq vä uezdliq starşinlarda yazmiçä räsmiyläştürüş (hazirqi notarius) qolğa elindi. Bu kelişimlärniŋ saqlinişini vä orunlinişini kapalätländürdi.
«Abay qanunliri» däp atalğan bu qaidilärdä Abay iҗadiyitidiki äŋ ilğar pikirlär šz äksini tapti. Bu җähättin qariğanda, uniŋ ismi Äbu Nasir äl-Farabi, Mahmut Qäşqäriy, Yüsüp Has Һaҗip, Ähmät Yügnäkiy ohşaş uluq alim vä mutäpäkkürlär isimliri bilän bir qatarda turidu. Çünki ular šz paaliyätlirini Allahniŋ ismi bilän başlap, šz hälqiniŋ mähsät-muradi üçün ämälgä aşurğan edi.
Şundaqla büyük mütäpäkkür adalätlik yolida küräş qilip, uni käŋ dairidä täşviq qildi. Şuniŋ üçün Abayniŋ ämgäkliri mäŋgülük vä hazirmu, yäni XXI äsirdimu aktual bolup hesaplinidu.
Juqurida täkitlängän misallar bizgä tšvändiki yäkünlärni çiqirişqa imkaniyät beridu. Birinçidin, Qaramola qaidiliri – muällipniŋ qazaq җämiyitiniŋ mänpiyitini himayä qilişqa qaritilğan äŋ ilğar ideyaliri muҗässämlängän universal normativ qanun aktliridur. Uniŋda dala hälqiniŋ hoquq vä ärkinliklirini kapalätländüridiğan normilar häm mehanizmlar šz äksini tapqan. İkkinçidin, qanunlarni yeziş tehnikisi, umumän, hoquqşunasliq ilimi turğusidin, muällip ädliyä hadimi bolmisimu, šziniŋ käŋdairilik bilimi, häliqniŋ än°äniliri bilän urpi-adätlirini çoŋqur bilişi tüpäyli, šz qanunlirini ilim-pänniŋ qaidilirigä muvapiq yezip çiqqan. Bu yärdä dispozitsiya, gipoteza vä sanktsiyalär oçuq kšrünüp turidu. Üçinçidin, šz zamaniğa layiq täräqqiypärvär häm qazaq җämiyitiniŋ hoquqlirini demokratik asasta himayä qiliş çüşänçiliri ipadilängän Qaramola qaidiliri namliq normativliq akti päqät qazaq hälqiniŋ bebaha yadikarliğila ämäs, şundaqla qazaq tilida yezilğan mukämmäl qanuniy hšҗҗättur. Bu hazirqi qanun işläp çiqarğuçilarğa ülgä bolğusi. Çünki hämmimizgä mälum, hazir Qazaqstan Җumhuriyiti Parlamentiğa qanun layihiliri räsmiy til hesaplanğan rus tilida kelidu, andin keyin dšlät tili – qazaq tiliğa tärҗimä qilinidu. Buniŋ šzi qanunlarda milliy rohniŋ aҗizlişişiğa elip kelidu. Şundaqla qanun layihiliri ikki tilda izhar qilinğanda, ayrim härhilliqlarni päyda qilmaqta.

Şaymärdan ŞARİPOV,
Qazaq Milliy agrar universiteti
hoquq kafedrisiniŋ professori,
ädliyä pänliriniŋ doktori.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ