Käçürüm

0
70 ret oqıldı

Dürnäm MÄŞÜROVA

(Ahiri. Beşi štkän sanda).
U qiz män boluşum keräk. Şundaqmu, hädä? – däp bayatin tiniçliqta oltarğan Zohra maŋa qaridi.
Һä, – dedim män Zohraniŋ qolidin elip, aliqanlirini siypap.
Apa, aridin şunçä jillar štsimu, ändiliktä bu paҗiä toğriliq yazmaq bopsiz. Nemişkä? – däp soridi qizim häҗäplinip.
Män qizimdin mundaq soal kütmivedim. Şuŋlaşqa, täntiräp qelip, tuyuqsiz berilgän soaliğa biraz süküt saqlap, oylinip җavap berişkä toğra käldi.
Bir küni, qizim, män şkafniŋ içidiki qolyazmilarni rätkä kältürüşni qolğa alğan edim. Һärbir däptärniŋ içidiki yazmilar meniŋ üçün štmüş, tarihqu. Novättiki papkini qolumğa elip, sirtini sürtivatqanda, içidin seriğdap, çät-çšrisi jitilip qalğan däptär edängä çüşüp kätti. Bätlirini açqinimda däptärgä yezilğan vaqiäniŋ ällik jil ilgiri yüz bärgänligi yadimğa käldi. Qolyazmiğa kirişip ketiptimän. Biraz oquğandin keyin put-qolum titiräp, jürigim ağrişqa başlidi. Män däptärni orniğa qoydumdä, turup, jüräk dorisini içip, oyğa çšmüp kättim. «Һäy, Alla, bu paҗiäni untuşqa bolamdu?

Untuğan halättimu üç yaşliq naresidiniŋ täğdiri nemä boldi? Keyinki šmri qandaq?». Moşu soallar ilkidä qalğan, nämläşkän kšzümgä üç yaşliq qizçaq kšründi. «Män şu qizni izdäp tepişim keräk», däp kšŋlümgä pükkinim boldi, – dedim qizimğa mulayim qarap.
Bu seriğdap kätkän kona däptärdiki qährimanlarniŋ kšpisi hazir arimizda yoq, qizim, – dedim uniŋmu mamuq qollirini aliqinimğa selip turup.
Däptärdiki qährimanlar toğriliq oylap, keçiçä uhlalmidim. Sähärligi kšzüm ilinip, çüşümdä Ruslanni kšrüptimän. Bizniŋ šydä bir muyum bolup, kälgän mehmanlar uzap ketip, biz siŋillar bilän üstäldikilärni jiğişturup turğanda, hoyliğa Ruslan kirip käldi. U çirayliq kiyingän, käypiyati üstün, miyiğida külüp turatti. Män uniŋ kälginigä hoşal bolup:
Sän käç qapsänğu? Mehmanlar uzap kätti, juquri št, oltar, – däp qizlarğa “üstälgä yemäk-içmäklärni tez elip keliŋlar» däp buyridim. Özämmu aşhanidin ikki qolumğa bir nemilärni elip, üstälgä qoyup, Ruslanğa qarivedim, u yoq. Ohinip häyran boldum. «Şunçä jil çüşümgä kirmigän kişi ahşam däptärdiki yezilğan vaqiäni oquğandin keyin kälginimu yaki qizini izdäp tapimän degän üçünmu?». Şu künila qolumğa qäläm elip, bu äsärni başlidim.
Qizimniŋla ämäs, Zohraniŋmu diqqiti toluği bilän maŋa avduruldi. Tiŋşimaqta.
Ruslan bilän Vika šylängändä män mäktäptä muällim bolup işlättim. Yaz ayliriniŋ biridä män däm elişqa çiqtim. Almutiğa, Turahan hädämniŋ šyigä berip, hal-ähvalini bilgäç, Vika bilän uçraştim. Vika meni kšrginigä nahayiti hoşal boldi. Uniŋ käypiyati üstün edi.
Mehrivan, kälginiŋiz yahşi boptu. Bügün hava-rayi tolimu issiq häm tinҗiq. İkkilän istirahät beğiğa berip, säylä qilip keläyli, – dedi.
Ruslanni sorisam, uniŋ vaqitliq işqa kirip işlävatqinini eytti. Biz aval TsUMğa barduq.
– Män silärniŋ çirayliq, omaq qiziŋlarğa soğa elişim keräk, – däp soda märkizigä kirip, balilar bšlümidin Zohrağa soğa elip, koçiğa çiqtuq.
Yolniŋ u qetida yoğan elanni kšrdüm. Uniŋda: «Ävezov teatrida Çiŋğiz Aytmatovniŋ qälimigä mänsüp «Ana – Jer – Ana» spektakli qoyulidu», degän yeziqni oqudum. Vikani başlap berip, üç bilet setivaldim.
Yahşi äsär, kitavini oquğan. Ändiliktä sähnidin kšräyli, –dedim.
Ätisi käçtä üçimiz teatrğa barduq. Spektakl' qazaq tilida ekän. Ruslan: «Vika çüşänmäy qelişi mümkin» devidi, uniŋ rus tiliğa tärҗimisi barliğini bilip, qulaqqa qisturidiğan “tärҗiman” (nauşnik) alduq.
Spektakl' başlandi, män diqqät bilän berilip, kšrüp oltirimän. Äsär maŋa şunçilik täsir qildiki, kšzlirimdin monçaq yaşlirim tškülmäktä. Ariliqta Ruslan bilän Vikağa qarisam, bu ikki yaş bir-birini quçaqlap, piçirlişip oltiratti. İkki yaş bir-birigä bäk yaraşqan, çirayliq, boyliri qirqip qoyğandäk, qarisaŋ kšzüŋni üzälmäysän. İkkisiniŋ arisidiki häqiqiy muhäbbätkä zoqlandim.
Ätisi Vika Turahan hädämniŋ šyigä qizini elip käldi. Män elip bärgän kiyimlärni kiygüzüp, beşiğa yoğan aq bantik bağlap qoyuptu. Kiyimliri bäk yarişiptu. Vika ikkimiz qol-qolçä läŋmän sozduq. Şu çağda Vika maŋa eytmaqçi bolğan sšzini başlidi.
Mehrivan, içimdikini sizgä eytmisam bolmas. Ruslan ikkimiz bähitlik yaşavatattuq, apam ariğa kirip pat-pat uruş-җedäl bolidiğan boldi. Apam meniŋ Ruslan bilän turmuş qurğinimğa qät°iy qarşi bolğan, moşu küngiçä qarşi demämsiz. Lekin biz bir-birimizni yahşi kšrüp qoşulduqqu. Ruslanniŋ bir jilliq oquşi qaldi, diplomini alsa, qayaqqa yollanma bärsä, şu yaqqa berip işlättuq. Biz eğirçiliqtin qorqmaymiz. Quliğimiz teç yaşattuq, – däp kšzigä yaş aldi.
Män uni quçaqlap:
Һazirmu bšlünüp çiqip, tursaŋlar bolidiğu, – dedim.
Apamniŋ mähsiti – bizni ayrivetiş, u pat-patla dostiniŋ oğlini çaqirivalidu. U bala kälsila Ruslan qizini elip, bizniŋ bšlmimizgä kirip, çiqmaydu. U jigit kätkändin keyin meni künläydu. Apam ikkisi birnäççä qetim deyişip qaldi.
– Vay Hudayimäy, bir eğir kündä qapsiz, çapsan bšlünüp çiqiŋlar. U šydä silärgä turuşqa bolmaydu, – dedim kšŋlüm bir närsidin änsirigändäk bolup.
Apam uniŋğa yol qoymaydu. Uniŋ oyi – Ruslanni šydin çiqiriş.
Bšlünüp çiqiŋlar. Sizniŋ ayliğiŋiz, Ruslanniŋ stipendiyasi yätmisä, qiynalsaŋlar, män ayliğimdin biraz ävätip beräy, – dedim.
U kšz yeşini sürtüp:
– Rähmät Mehrivan, biz şu Ruslan diplom alğiçä çidaymizdä. Tehi Zohrani bağçiğa berimän, uniŋğimu ahça keräk.
İşik eçilip Turahan hädäm kirip käldi. U bizniŋ ätkän tamiğimizğa huş bolup:
Pah, pah! Kšz tägmigäy. – Siŋillirim moşundaq taamlar bilän qarşi alsa qandaq rahät, – däp hoşalliğini bildürdi.
Uniŋ käynidinla Üsüpҗan aka bilän Ruslan kirip käldi. Һämmimiz billä oltirip läŋmän yäp, muŋdaştuq. Lekin Vikaniŋ bayiqi sšzliri kšŋlümgä zadila aram bärmäyvatatatti. Yazliq tätil bolğaçqa, Ruslan vaqitliq quruluşta işlävetiptu. U saatiğa qarap:
Boptu, läŋmän tolimu ohşaptu, silärgä kšp rähmät, – däp ornidin turdi.
Zohra dadisiğa esilivedi, Ruslan qizini egiz kštirip, «meniŋ qizim kosmonavt» däp ornida turup bir aylandurdidä, andin yärgä qoydi.
Män işqa maŋdim qizim, Siz apiŋiz, hädiŋiz bilän qalisiz, – däp biz bilän hoşlişip çiqip kätti…
Män bu äsärni yeziş aldida kšp oylandim, qizim. – Meniŋ birinçi väzipäm – Ziläyhan bizgä kšrsätmäy šstürgän Ruslan bilän Vikaniŋ qizi Zohrani tepip uçrişiş, qerindaşlar riştini bağlaşturuş, – däp oylidim.
Tonuş biridin sorap, Zohraniŋ šy telefoniniŋ nomerini aldim. Näççä telefon qildim, lekin zadi җavap yoq. «Zohra ata җämäti bilän uçraşqisi yoq ohşaydu. Bolmisa telefon nogiyini almasmedi» degän oylarni keçiliri uhlaşniŋ aldida näççä rät oy ägligidin štküzdüm. Gunani Zohrağa artişqa tirişiptimän. Lekin häqiqitidä guna uniŋdimu, meniŋdimu ämäs, telefon stantsiyasidä ekän. Bir küni Rimma isimliq tonuşum bilän uçrişip qaldim. İkkilän kafeğa kirip, helä vaqit oltirip paraŋlişip, Zohraniŋ ismi çiqip qaldi. Rimma Zohrani tonuydekän, ikkisi bir dukanda setiqçi bolup işligänligini eytti. Män uniŋ ata-anisiniŋ täğdiri toğrisida sšzläp bärdimdä, ahirida «Zohrani tepip, kšrüşsäm» degän mähsitimni eyttim.
Mehrivan hädä, meniŋ aŋlişimçä, uniŋ telefon nomeri šzgirip ketiptu. Män Zohraniŋ šyigä berip sšzlişäy. Sizniŋ kimligiŋizni eytip çüşändüräy. Meniŋ bilişimçä, u siz bilän çoqum uçrişidu, u aq kšŋül insan, – dedi.
Meniŋ hoşalliğimniŋ çeki yoq. Mana, hazirla uniŋ bilän uçrişidiğandäk qilip turimän.
Rimma ikkimiz helä gäpläştuq. Telefon nomerlirimizni almaşturduq. İçimgä siğmayvatqan hoşalliğimni, rähmitimni eytip, hoşlaştuq. Aridin bir-ikki kün štüpla Rimma maŋa telefon qildi.
Mehrivan hädä, män sizniŋ iltimasiŋizni orunlidim. Zohra bilän sšzläştim, uniŋ kšŋliniŋ yerimliğini, jiğisini demämsiz… Siz bilän uçrişişqa maqul boldi. Telefon nomerini bärdi. Ändi šziŋiz hävärlişiŋ, – dedi.
Rimma, sizgä kšp rähmät. Män hazirla Zohrağa telefon qilimän, – däp çäksiz minnätdarliğimni izhar qildim.
Şu küni yättinçi mart edi. Telefon qildim, u täräptin:
Bu kim? – degän avaz aŋlandi.
Män, Mehrivan. – Dadiŋizniŋ kiçik anisi bolimän. Telefon nomeriŋizni dostuŋiz Rimma berivedi. Siz bilän uçraşsam devidim, qaçan vaqtiŋiz bolidu? – däp soridim.
Mäyräm aldida vä keyin meniŋ işim kšpiyip ketidu, hädä. Käspim şundaq. Maqul kšrsiŋiz, 10-mart küni uçrişayli.
Undaq bolsa, män sizni «Alma-Ata» mehmanhanisi aldida kütimän. Saat 12dä keliŋ, – dedim.
U hoduqup qaldi, tayliq:
Һädä, män sizniŋ üniŋiznila aŋliğan tursam. Biz qandaq bir-birimizni tonuymiz? – däp soridi.
Esimğa kälgini qolumdiki telefon boldi.
Yanfon arqiliq, – dedim oylanmastinla.
Zohra, bügün yättinçi mart, ätä Hanim-qizlar mäyrimi…
Män sšzümni ayaqlaşturup ülgärmidim… Zohra gepimni davamlaşturdi.
Һädä, män sizni kelivatqan 8-Mart – Hanim-qizlar mäyrimi bilän täbrikläymän! – däp täbrikniŋ aldini elivaldi.
Täbrik sšzlärni šydiki bala-çaqa, tonuş-bilişlärdin dayim aŋlap jürgäçkä, ançimu ätivalap kätmigän ekänmän. Ändi monu qizniŋ yerim äsirdin keyin ünini aŋlap, täbrigini qobul qiliş meniŋ üçün tügimäs bir bähittäk sezildi. Özämdä qandaqtu-bir yenikçilikni his qildim…
Kelişilgän küni saat 11.30da «Alma-Ata» mehmanhanisi aldida kütüp turimän. Jürigim änsirigändäk qilip, qattiq soqmaqta. Älvättä, bir zamanlarda män üç yaşliq qizni kšrgän bolsam, hazir bu qiz 53 yaşta ämäsmu! Ariliqta yerim äsir vaqit štüp kätti. Һayaҗanliniş alamätliri tehiçila besilğini yoq.
Ötkän-käçkängä diqqät bilän kšz jügärtip oltirimän. Kšpçilik arisidin ätrapiğa alaqzadä qarişip kelivatqan ikki ayalni bayqidim. Biri yaş, egiz ğolluq ayal, ikkinçisi çoŋiraq, paka boyluq. Män u ikkisiniŋ aldiğa çiqtim.
Siz Zohrağu däymän, – däp ğolluq ayalğa muraҗiät qildim. U häyran bolup maŋa qarap:
Һä-ä män, qandaq tonudiŋiz meni? – dedi.
Jüräk tonuydu, qerindişim, jüräk, – däp quçaqlap sšydüm.
Kšzümdin aqqan hoşalliq yaşlirimni yoşuralmidim. Zohramu kšz yaş qilmaqta. Bir çağda ikkimizniŋ uzaq quçaqlişip turğinimizni bayqiğan, billä kälgän ayal bizni noqup, hoşimizğa kältürdi. Zohra ayalğa işarä qilip:
Bu Hasiyät hädäm, bovamniŋ җiyäni bolidu, – däp tonuşturdi.
Män kšptin kšrüşüşni arman qilip jürgän äziz mehminimni başlap Abılayhan koçisidiki uyğur kafesiğa täklip qildim. Mehmanlar bilän mäslihätlişip, ofitsiant qizğa buyrutma berip, sšzümni başlidim.
Män däsläp šzämni tonuşturay. Meniŋ ismim – Mehrivan, dadiŋizniŋ kiçik anisi bolimän. Biz Vika bilän bir yaşliq. Apiŋiz bizgä kelin bolğandin başlap ikkimiz yeqin arilaşqan. Sizni ahirqi qetim kšrginimdä üç yaşta ediŋiz, – dedim.
Aridin nurğun jillar štti. Biz Ziläyhan hädiniŋ aldiğa birnäççä qetim barduq, lekin işik biz üçün eçilmidi. Eçilsimu, momiŋiz sizni kšrsätmätti. Ruslan ailisi bilän Almutida, biz bolsaq, jiraq särada yaşattuq. Jilida bir yaki ikki qetim särağa kelip mehman bolup, tuqqanlarni kšrüp ketätti. U ikki yaş bähitlik, kšrgänlärniŋ zoqi kelidiğan insanlar edi…
Zohra gäpkä arilaşmay, tiŋşap, kšz yeşini sürtüp oltiridu. Män uniŋğa qarap jürigim çidimay, sšzümni başqa yaqqa buridim. Biraz süküttin keyin:
Zohra, siz šziŋizniŋ hayati häqqidä sšzläŋa, män aŋlay, – dedim.
U eğir bir «uh» tartti.
Män şu bova-momamniŋ qolida çoŋ boldum. Ular baqiliq bolup kätti, – dedi yär astidin maŋa qarap.
Ruslanniŋmu ata-anisi yoq. U duniyada. Yatqan yärliri җännättin bolğay, – dedim Zohraniŋ sšzini bšlüp.
Yättinçi sinipni tamamlap, män kooptehnikumğa çüşüp oqudum. Bovam bilän momam bir oğul beqivalğan. U bolsa şoferliqni oqup, işläp jürüp, bir qizğa šyländi, – dedi sšzini davamlaşturup. – Ular ikki baliliq bolğanda, u bir yaman ağriqqa duçar bolup, vapat boldi. Ayali toqquz vä yättä yaşliq ikki qizini maŋa taşlap, pul tapimän däp Rossiyagä ketip qaldidä, yenip kälmidi. Momam vapat bolup, balilar bovam ikkimizgä qaldi. Qizlarni kiçigidin tärbiyiläp oqutup, ularniŋ bir käsipniŋ peşini tutuşqa yardäm qilduq. Meniŋ ayliğim az, bovamniŋ pensiyasi bilän kün kšrduq. Qizlar çoŋ bolup, işläp, turmuşqa çiqip, hazir härbiri ikkidin baliliq boldi. Özäm turmuşqa çiqip yoldişim bilän turuvatimän, lekin bala tapmiduq. Män beqip çoŋ qilğan ikki qizğa mehrim çüşüp, šzämniŋ balilirimdäkla bolup kätti. Ularniŋ balilirinimu beqip, çoŋ qilişqa yardäm qildim. Ular – meniŋ nävrilirim. Biz ana-bala bolup šmlüktä yaşaymiz. Bovam kšpni kšrgän äqillik, jugaç, mehrivan, adil adäm edi. Pütün jut hšrmätlätti. 90din aşqanda baqiliq boldi. Uni heçqaçan untumaymän, dayim äsläymän, – dedi.
Zohra, män bir soal qoysam. Ägär sir bolmisa җavap bärsiŋiz?–dedim uniŋ kšzigä qarap.
Zohra maŋa mulayim kšzliri bilän qariğaç, kirpiklirini maqul degändäk juquri-tšvän midirlatti.
Dadiŋiz 12 jil türmidä yetip çiqip, yeziğa bardi. Ata-anisini, qerindaşlirini kšrüp, jutdaşliri, äl-ağiniliri bilän uçrişip, muŋdişip, sirdaşti. Biraz vaqit štkändin keyin «Almutiğa baridiğan işim çiqip qaldi» däp kätkän edi. U Turahan hädämniŋ šyigä çüşüp, uniŋğa: “Män qizimni kšrüşüm keräk”, – däp eytip qoyup, silärniŋ šygä barğan ekän. Şu çağda ikkiŋlarniŋ arisida nemä gäp-sšz boldi? Oçuq eytiŋa, štünüp qalay, – dedim.
Zohra häyranliqta maŋa qaridi vä beşini liŋşitip:
Män dadam bilän uçraşmidim, – dedi. Biraz süküttin keyin hšküm sürgän җim-җitliqni buzup:
Esimda bar. Şu küni män käçtä šyniŋ qeşiğa kälgändä, momam aldimğa hoşnimizniŋ qizini çiqiriptu. U qiz meni kšrüpla:
Zohra, qaç, dadaŋ türmidin çiqiptu. Seni kšrgili käptu. Momaŋ seni “šygä kirmisun, qeçip kätsun, – dedi”, – däp qaldi.
Män “türmä” degän sšzni aŋlapla çšçüp kättim. Titiräp, «u meni tutuvalsa, šltüridiğandäk qorqup, jiğlap», šygä kirmäy, ketip qaldim. Çünki momam şundaq qorqunuçluq vaqiälärni täsvirläp, sšzläp bärgän edi. Şu esimğa kelip, qeçip dostumniŋ šyidä qonup, ätisi käldim. Momamniŋ eytişiçä, dadam šygä kirgän ekän, lekin momam qarğap-şilgäp šydin qoğlap çiqirivetiptu. Şuniŋğa qarimay, dadam, taŋ atqiçä bosuğida qaravulluq qilip yetip, ahir, män kälmigänliktin, ketip qaptu.
Diqqät bilän tiŋşap oltarğan Hasiyät gäpkä arilaşti.
Aridin birnäççä kün štüpla Ruslanni «esilip šlüvaptu» däp aŋliduq. U küni män çoŋ apamlarniŋ šyigä mehmanğa kälgän edim. Bu hävärni aŋliğan çoŋ dadam aççiğida:
Mana, Ziläyhan, hämmisigä sän äyiplik, җumu!? Sän ikki yaşqa äşäddiy düşmänlik qildiŋ. İkki yaşniŋ šmrini qiyğan sän! Saŋa käçürüm yoq, – däp yaman kšzi bilän qaridi. Ziläyhan çoŋ apamniŋ çirayi šŋüp, tatirip, bir eğizmu sšz qilğini yoq. Bizmu tep-teç oltirip qalduq, – dedi.
Şu mähäl mulazimätçi qiz biz buyrutqan taamlarni elip käldidä, üstälgä qoydi vä: “İştiyiŋlar eçilsun”, – däp ketip qaldi.
Män bu qimmätlik mehmanlirimni «eliŋlar, beqiŋlar» däp heridarliq qildim. Uzaq oltirip sšzläştuq. Şu çağda Zohrağa atap elip kälgän altun üzükni tapşurdum. U tärsaliq qilip qobul qilmay turuvaldi. Amma Hasiyät bilän meniŋ qattiq turuşimizda barmiğiğa selişqa kšndi. Һayaҗanliniş ilkidä kšzigä yaş elip, rähmitini eytip:
– Maŋa heçkim mundaq esil soğa hädiyä qilmiğan. – Һädä, sizgä kšp rähmät, šmriŋiz uzaq bolğay, – degän tiläklärni eytti.
Män uni anisiniŋ ornida bağrimğa besip, peşanisidin sšyüp qoydum.
Bügün män siz bilän uçraşqinimni telefonda tuqqanlarğa hävär qilimän. – Zohra, män yeqinda jutqa barimän, ägär tuqqanlar bilän kšrüşüşni maqul kšrsiŋiz šzäm apirip, elip kelimän, – dedim.
U hoşalliq ilkidä:
Meniŋ bir tayançim – Hasiyät hädäm däp jürättim. Bügündin başlap ikkinçisini taptim. Män sizgä işinimän, Mehrivan ana. Ägär šziŋiz elip barsiŋiz, qerindaşlar bilän kšrüşüp qaytay, – dedi.
Mänmu uniŋ «barimän» deginigä hoşal boldum. Şuniŋ bilän bizniŋ birinçi uçrişişimiz ayaqlaşti. Män şu künila Abdul akamniŋ oğli Timurğa «Zohra biz bilän jutqa baridu» däp hävärläp qoyğan edim.
Timurniŋ hoşalliğida çäk yoq.
Yahşi boptu, hädä, bizniŋ šydä hämmä qerindaşlar, tuqqanlar jiğilip, silärni kütüvalimiz, – dedi u.
***
Mana, paraŋ bilän jutqimu kelip qalduq. Timurniŋ šyiniŋ aldiğa kälgändä kšk därvaza oçuq turuptu, hoylida adämlär nurğun. Abdul akiniŋ bäş balisi är-ayal, nävriliri, çävriliri, tuqqanlar, holum-hoşnilar jiğiliptu.
Biz maşinidin çüşkändä hämmisi yeqinlaşti. Män bu qarakšzlärgä qarap:
Uzaqtin kšrüşüşni arman qilğan qerindişimizni elip käldim, – däp Zohrani kšrsättim. – Ägär silär televizordin Rossiyaniŋ «Jdi menya» programmisini kšrgän bolsaŋlar, mana şu kšrsitiş Timurniŋ hoylisida boluvatidu, – dedim hoşalliğimni içimgä siŋdürälmäy, vaqirap.
Һämmisi kšz-yaş qilip biridin keyin biri kelip Zohrani quçaqlap, sšyüp, kšrüşmäktä.
Därvaza tüvidä yoğan, egiz ipargül eçilip, ätrapqa bir gšzällik beğişlap, äҗayip yeqimliq puraq berip turatti. Şu ipargülniŋ qeşida atisi Ruslan bilän anisi Vika çirayliq kiyingän qizi Zohrani kütüvalğandäk kšründi maŋa. Qiziniŋ ata җämät qerindaşliri bilän tepişqinini kšrüp, bšläkçä bir hissiyatqa bšländim. «Ölük razi bolmay, tirik ronaq tapmas» degini yadimğa kelip, «qaynaq muhäbbiti yerim yolda tohtap qalğan ikkisiniŋ rohi razi bolğan ohşaydu», däp oylidim.
Һämmisi Zohra bilän quçaqlişip, bağriğa besip kšrüşüp bolğandin keyin, Timur dästihanğa täklip qildi. Şu çağda ipargüliniŋ yenida maŋa kšrüngän Ruslan bilän Vika yoqap kätti. Zohra yenimğa kelip:
Mehrivan ana, sizgä nemä boldi? Hiyaliŋiz bizdä ämäs, başqa yaqlardiğu? Sizgä çoŋ rähmät, dadamniŋ tuğulğan jutiğa äkelip, qerindaşlar bilän kšrüştürüp, tağdäk hoşalliq hädiyä qildiŋiz. Ändi tamaqtin keyin dadamniŋ beşiğa berip dua-tägbir qilsaq… – däp šz hahişini eytti.
Män uniŋ bu pikrigä qayil boldum.
Älvättä, qerindaşlar bilän berip kelimiz, – dedim.
Çoŋ mehmanhaniğa uzun üstäl qoyulup, dästihan selinip, uniŋ üstigä uyğurniŋ türlük taamliri qoyulğan edi. Abdul akiniŋ inisiniŋ ayali, säksändin alqiğan hšrmätlik İmhanäm ana dua qilip, Zohraniŋ kälginigä hoşalliğini bildürdi. Kšp štmäy tavaqlarda špkä-hesip elip kirgän Timurniŋ ayali Qälbinur mehmanlarğa «eliŋlar-beqiŋlar» däp heridar boluşqa başlidi. Timur ornidin turup:
Kiçik apa, bügün bizniŋ ailigä çoŋ hoşalliq elip kälginiŋgä moşu oltarğan qerindaşlirim, balilirim namidin saŋa çoŋ rähmät. Öz vaqtida bizmu izdäp barğan. Lekin u çağlarda Zohra uçrişişqa täyyar ämäs edi. Mana härnärsiniŋ šz vaqti bar, demäkçi, şu vaqitniŋ kälginigä biz bäk hoşal, – dedi minnätdarliq kšz yaşlirini yoşuralmay.
Zohra, män dadiŋizniŋ inisi Timur bolimän. – Ata-anilarni uzitip qoyduq. Män sizgä moşu yärdä oltarğan qerindaşlarni, häm hämmimizniŋ balilirini tonuşturup çiqay, – däp isimlirini ataşqa başlidi.
Qälbinur tavaqlarda manta elip kirdi. Tamaq yäp oltarğanlarniŋ hämmisi šzliriniŋ qälb sšzlirini, illiq tiläklärni Zohrağa atap sšzlidi. Timur akisi Ruslan bilän çüşkän räsimini vä Vikaniŋ räsimini Zohrağa bärdi. Şu çağda iliktäk etilgän qaymaqliq ätkänçay elip kirgän Qälbinur:
Çeyiŋlarğa ikki taldin nan selip qoyay, – däp yänila heridarliq qilişni davamlaşturdi.
Һämmä šzliriniŋ jürigidiki issiq tiläklirini eytip bolğanda, Timur Zohrağa sšz bärdi. U kšz-yaşlirini sürtüp, asta sšz başlidi.
Män dayim šzäm yalğuz, maŋa yar-yšläk bolidiğan heçkimim yoq, –däp oylap, jiğlattim. – Һazir qarisam, bir šy tolğan qerindaşlirim bar ekän. Ändi män tuqqanlarğa bay boldum. Meni izdäp, tepip, šz mehrini berip, dadamniŋ tuğulup šskän jutiğa elip kelip, silär bilän uçraşturğan Mehrivan anamğa çoŋ rähmät. Silärgimu meni şundaq illiq qarşi alğiniŋlarğa minnätdarmän, – dedi kšzidiki yaşlirini sürtüp.
Ändi siz biz bilän billä, siz yalğuz ämäs, – dedi Timur. – Sizniŋ qerindaşliriŋiz monu bšlmidä oltarğanlarla ämäs, pütkül bir mälidä tuqqanliriŋiz nurğun. Ular bilän asta-asta tonuşidiğan bolisiz, – dedi.
Yalğuzluqqa munasivälik bir vaqiäni eytip beräy. Hävärdar bolup qeliŋlar, – däp Timur sšzini davamlaşturdi vä kona radio apparatiniŋ yeniğa käldi.
– Ruslan akamni «türmidin çiqiptu», däp qerindaşlar, tuqqanlar, jutdaşlar yoqlap kirip, helä kün qalaymiqan bolduq. Bir küni šz ailimiz bilän azadä qalduq. Ruslan akammu herip qalğan ohşaydu, yšlängüçkä yeniçilap yetip, ügdimäktä. Mundaq, azadä, boş vaqtimda män monu kona «Slavutiç» degän radio apparatiğa plastinka qoyup, tiŋşaşni yaqturattim. Yeqindila setivalğan «Yaşliq» topiniŋ plastinkisini qoştum. İlliq muzıka yaŋrap, Şayim Şavaevniŋ sšzigä yezilğan «Birinçi muhäbbät» nahşisini Murat Ähmädiy orunlaşqa başlidi. Şu mähäl mehmanlarniŋ biri nahşini tiŋşap oltarğan Ruslan akamğa işarä qilip, «qara» degändäk qildi. Qarisam, uniŋ ikki kšziniŋ çaniğidin taram-taram yaşliri aqmaqta. Nahşa tügigändä u, turup hoyliğa çiqip kätti. Bu nahşiniŋ sšzliri şu akam üçünla yezilğandäk edi. Keyiniräk Ruslan akam šydä yalğuz qalsila, şu plastinkini qoyup, “muŋdişidiğan”, tiŋşaydiğan boluvalğan…
Tamaq içilip bolğanda İmhanäm ana dästihanğa bärikät, qerindaşlarğa ittipaq, aililärgä hatirҗämlik tiläp dua qilip, yänä yahşi tiläklärni eytti. Şu çağda šygä bir kişi kirip käldi. Timur uni «pänҗimlik Sadiq» däp tonuşturdi.
Mehrivan hädä, män sizniŋ vä Ruslan akamniŋ qizi Zohraniŋ kälginini aŋlap, bu yärgä qädäm täşrip qildim. Äyipkä buyrimassilär. Silärgä namälum, silär bilmäydiğan bir sirni ayan qilişni toğra kšrüp, aldiŋlarğa kelivatimän. Silärgä Ruslan akam häqqidä bir-ikki eğiz yahşi sšzümni eytay degän, – dedi.
Bu gäplärdin keyin hämmimizniŋ diqqiti Sadiqqa ağduruldi.
– Mehrivan hädä, meniŋ bir äski iş qilip qoyup, altä jilğa sotlanğinimdin silär hävärdar. Şu jilliri türmidin tirik çiqimän däp zadila oylimiğan edim. Lekin män yatqan türmidä Ruslan akam bar ekän, – däp piyalidiki çaydin sümärdi. Monu täläyni qarimamsiz, berişim bilänla u meni šz «topiğa», šzi yatqan kameriğa elivaldi. Uniŋ milliy ğururi nahayiti küçlük bolğan. Biz bir kamerida yättä uyğur balisi yattuq. Һämmimiz yaş. Ruslan akam bizgä “aka bolup” yol-yoruq kšrsätti. Kelişimiz bilän kameriniŋ tärtivini elan qildi. «Bu yärdä soal qoyuşqa, yalğan eytişqa qät°iy bolmaydu. Oğriliq qät°iy män°iy qilinğan. Һärkim šz işiğa puhta boluşi lazim», – dedi.
U boks boyiçä sport mahiri bolğanliqtin, türminiŋ «çaparmänliri» uni hšrmät qilattekän. Biz uniŋ ğämhorluğida bolğanliqtin, bizni heçkim bir şapilaq urğini yoq. Ruslan akam kam sšz bolup, işni puhta qilatti. Bizmu uniŋdin kšp närsilärni ügänduq. Uni «Ruslan tihiy» dättekän. Dadisi Abdul aka uniŋğa här altä ayda kelätti vä äkälgän yemäk-içmäklärni Ruslan akam šzi yemäy, hämmisini bizgä berivetätti. U heçqaçan ailisi toğriliq sšzlimätti. Män altä jil oltirip, aman-esän šygä käldim. Çoŋ Çiğanğa kelip, Abdul akamğa hämmini sšzläp bärdim. Ändi mana qizimu aŋlap, bilip qaldi. Şundaq yahşi insan edi, yaşisa bolmattimu, amal yoq…
Sadiqniŋ hekayisidin keyin hämmimiz hiyal deŋiziğa petip, oltirip qalduq. Timur eğir «uh» tartip, Sadiqniŋ gepini davamlaşturdi.
Män, dadam, apam, siŋlim tšrtimiz Ruslan akam yatqan türmigä uçrişişqa barğan eduq. Uniŋ bilän bizgä bärgän ikki eğizliq, aşhanisi bar šydä bir keçä billä bolduq. Uhlimiduq. Sšzläp, jiğlap taŋni atquzduq. Ätisi hoşlişip, šygä qayttuq. Hoşlişiş aldida şu yärdä işläydiğan yeşi atmişlar çamisidiki rus kişi bilän dadam biraz paraŋlişip qaldi.
Sizniŋ bu baliŋizni «җinayät qildi» desä, heçkim işänmäydu. U yahşi tärbiyilängän. Säkkiz jil boptu, moşu jillar içidä bir qetimmu äskärtiş alğini yoq. İşni yahşi işläydu, az kündä oğluŋizni Kemerovsk vilayitidiki türmigä yštkäymiz. U yär «ärkin sürgün» җayi, tšrt jil qariğay kesiştä işläydu. Keyin ärkinlikkä çiqidu, – dedi heliqi adäm.
Һämmidin eğiri dadamğa käldi. Birla kündä çeçi appaq aqirip, qeripla kätti. Beçarä dadam on ikki jilda jigirmä tšrt qetim akamniŋ yeniğa berip käldi. Dadamniŋ beşiğa kälgän eğirçiliqni düşminimgimu tilimäymän, – däp kšz yeşini sürtüp, ornidin turdi.
Tupraq bizniŋ šydin ançä jiraq bolmiğanliqtin, piyadila maŋduq. Yol boyi hämmimiz Zohrani qorşavğa elip, yalğuzluğini säzdürmäy, dadisiniŋ qäbrigä elip kälduq. Timur Zohrağa «bu dadiŋizniŋ qäbri» degändä, uniŋ teç, buruqtumluqta yatqan qälbi yerildi, kšz yaşlirini tutalmay, jiğlamsiriğan avazini çiqirip ünlük nalä qilişqa başlidi:
– Һäy, yaratqan egäm! Meni tağdäk tiräk atam, bağdäk gšzäl anam bilän nemişkä billä qilmidiŋ? Ularniŋ mehrigä çilaşturmidiŋ? Nemişkä ayrivättiŋ? Nemişkä meniŋ ata-anamniŋ täğdiri eğir boldi? Momamniŋ diliğa mehir nurlirini salğan bolsaŋ, mundaq müşkül ähvallarğa qalmas eduq, bälkim. Ular şundaq yaş, muhäbbät işqida ketip qalğiniğa kim äyiplik? Kimgä guna artimiz? Mehrivan Allahim, anamniŋ šmrigä qol salğan atamniŋ bilip-bilmäy qilğan gunalirini mähpirät äyligäysän. Biz käçürüm berip, bu duniyada «yahşi kişilär bolğan» däp baqiliqqa uzitip qoyduq. Ahirqi sšz šzäŋdä, Yaratqan egäm. Sänmu käçürgäysän häm käçüridiğiniŋğa işinimän. Mšmün bändiliriŋni šz panahiŋğa alğaysän.
Uni tiŋşiğan bizmu šzimizni tutalmiduq.
Timur ärvalar rohiğa atap, Qur°an Kärim sürilirini uzaqqiçä oqup, dua-tägbir qilğandin keyinla šygä qaytiştuq.
Tupraqtin kelişimiz bilän yänila bärikätlik dästihan ätrapiğa jiğilduq. Biz meŋiş aldida Timur bir qoyniŋ gšşini pütünla tonurğa dümläp qoyup ketivedi, kelişimizgä täyyar boptu. Һoyliniŋ içi tonur kavaviniŋ hidiğa çšmgän edi. Timur qoyniŋ pütün gšşini täŋnigä salğaç, dästihanğa kältürdi. Bu alamätni kšrgän Zohra häyranliqtin ağzini eçipla qaldi.
Җenim aka, bu qandaq karamät?! Kavapniŋ tür-türini Almutida kšrgän edim. Amma uyğurniŋ monu alamitigä häyranmän, – däp huddi kiçik qizçaqlardäk hoşal bolup, aliqanlirini urup çavak çaldi.
Siŋlim, bäk hšrmätlik mehmanlarğa moşundaq taamlar tartilidu. Siz bolsiŋiz bizniŋ arzulap, kšrüşkä zar bolğan qerindişimiz. Ruslan akimiz bilän Vika hädimizniŋ yaldamisi. Sizniŋ hšrmitiŋiz bu. Qeni, mehmanlarğa šziŋiz hizmät qilip, toğrap, taritiŋ, – däp piçaqni uzatti.
Zohra Timur uzatqan piçaqni qoliğa aldi. Uniŋ bisi quyaşniŋ nurida yalt-yult qilip paqiridi. Zohra qolidiki piçaqqa, štkür bisiğa barmiğini siypap täkşürgän boldidä, amma, aparğaç, uni pişqan gšşkä seliştin tohtap qaldi. Һämminiŋ kšzi Zohraniŋ qolidiki iştik piçaqqa çüşti. Moşu tapta yadimizğa Ruslanniŋ Vikağa salğan piçiği kälsä keräk, şükkidä bolup, ätrap çivin uçsa aŋlinidiğan tiniçliqqa bšländi. Zohra nemä qilarini bilmäy turidu.
«Ägär uniŋ esiğa dadisiniŋ anisiğa salğan piçaq kälsa, peqiritip taşlivetär edi? Vaqirap, šyni beşiğa kiyärmedi? Häp, Timur piçaqni maŋila bärsä boptekän. Özäm başlap, däsläpki kesimini toğrap, uzitar edim. Piçaqni Zohraniŋ esiğa selip, hata iş qilduq» degän oy hiyalimdin štti. Bir çağda u meniŋ aldimdiki honçini qoliğa aldidä, taza yumşaq, mayliq yeridin bir parçisini kesivelip:
– Meni qerindaşlirim bilän tepişturğan, uçraşturğan, visal dämlirigä çšmüldürgän, ismi-җismiğa yaraşqan Mehrivan anamğa birinçi parçisini täğdim qilimän. Meniŋ sizgä bolğan hšrmitim, rähmitim moşu bolsun, – däp honçidiki gšştin bir kesimni ağzimğa selip qoydi.
Uni az däp boynumdin quçaqlap, mäŋizlirimgä sšyüşkä başlidi. Uniŋ issiq täpti meni tehimu qizitip, eritivätkändäk boldi.
«İlliq sšzlisäŋ, ilanni inidin çiqirişqa bolidu» dätti çoŋlar. Zohraniŋ dilimni boşitivätkän sšzliri, quçaqlişi menila ämäs, bälki barliq qerindaşlarniŋ kšŋlini yumşitivätkän edi. Bayaqi piçaqni kšrüp, päyda bolğan qorqunuçlar nägä kättekin, ätrapimdiki qerindaşlar hoşalliğida dürridä çavak çelivedi, däräq sayisida haduq elip yoşurunup oltarğan quşqaçlar çeğida qorqqinidin «purridä» qilip, uçqan avazni qoşti. Quşlarniŋ asmanğa kštirilişi, päzada qanatlirini yeyip pärvaz qilişi bizgä huddi asmanğa salyut etilğandäk kšründi.
Keçiçä muŋdaştuq. Zohra bilän Samiya, nävräm uhlaşqa başqa bšlmigä kirip kätti.
Bšlmidä azadä qalğanda Timur yançuğidin seriğdap kätkän kiçik bir konvertni elip, maŋa bärdi.
Kiçik apa, esiŋizdimu, bu hätni siz maŋa amanät teriqisidä tapşurğan ediŋiz. Buni män 37 jil saqlaptimän, – dedi uzatqaç.
Yadimğa birdin käldi. Bu hätni Ruslan qiziğa yazğan. Amma mäktüp egisigä tehiçä tapşurulmiğan edi.
Mana ändi bu hät egisini tapidu. Ätä Zohraniŋ qoliğa tapşurimiz, – dedim.
Konvert oçuq bolğaçqa, hätni qolumğa elip, yänä qaytilap oquşqa başlidim. Hätniŋ mäzmunidin hävirim bolup tursimu, qollirim titiräp, jürigim qattiq soqmaqta.
«Zohra qizim, җigärim, hätni oqup häҗäplänmäŋ. Män 12 jil davamida sizni kšrüş arminida yaşiğan edim. Sšzlirim bilän qetip qalğan kšŋlüŋizni elişim, diliŋizdiki muzlarni eritişim mümkinmu? Mabada mehrivan aniŋiz hayat, män yeniŋizda tiräk bolğan bolsam, bu qurlarmu yezilmatti. Ändiliktä bir parçä yolluq qäğäzni atiŋizdin qalğan amanät teriqisidä qobul qilğaysiz. Qäğäz nepiz bolğini bilän adäm balisiğa qariğanda çidamliqkän. Hätniŋ içigä šzämniŋ bar šmrüm bilän därdimni qaçilidim. Özämmiğu ana mehrigä qanmay šsüvedim, siznimu şundaq täğdirgä muptila qilğinim üçün sizdin, kšz qariçuğum, käçürüm soraşniŋ yänä bir amali moşu hätqu däp oylidim. Yä, täğdirniŋ peşanimizgä yazğini moşundaqmu?
Bizniŋ çoŋlarniŋ štküzgän hataliqlirini täkrarlimaŋ, qizim. Siz bähitlik boluşiŋiz keräk. Sizniŋ keläçigiŋiz tehi aldiŋizda. Tiligim – sizgä päqät yahşiliq. Qizim, on ikki jilliq türmidiki hayatim, dozaq otida kšyginim bilän baravär. Qançä qiynalsammu, hayatimniŋ davami – siz aman bolğanliqtin, yänila ümüt bilän yaşidim.
Meniŋ äqillik, sumbatliq, imanliq mehrivanim! Һär jili tuğulğan küniŋizdä Sizgä beğişlap täbrik hät yezişni zadila untumidim. Amma momiŋizniŋ räzil çirayi kšz aldimğa kelişi bilänla rayimdin qaytip, sizgä ävätiştin yaltiyimän. Çünki hätniŋ sizniŋ qoluŋizğa tägmäydiğanliğini bilimän. Öziŋiz bilän üzmu-üz uçrişişta «içimdiki därtlirimni tškimänğu» degän oyda moşu kämgiçä jürdüm. Lekin qizim, qariqattäk qarakšzliriŋizgä qaraştin, uniŋ içidin aniŋizniŋ kšz-yaş qilip oltarğan simasini kšrüp qeliştin qorqtum. Mundaq çağda ämçäk süti bärgän aniŋizniŋ šmrigä palta çapqan meniŋdäk vähşini käçürmişiŋiz turğan gäp. Äynä şuniŋdin qorqtum. Şuŋlaşqa sizniŋ nazuk qälbiŋizniŋ nazuk käbi petiçä qalğinini toğra kšrdüm. Qizim, ägär män siz bilän kšrüşälmäy qalsam, demäk, bu yezivatqan ahirqi qurlirim boluşi mümkin. Meni äyipkä buyrimassiz. Beyiş makanida jürüp, beyişniŋ u siz ekänligiŋizni çüşänmigän atiŋizniŋ bilip-bilmäy qilğan gunalirini käçürüŋ. Hoş, aman boluŋ, җan-җigärim, qizim! 18.03.1979-jil».
Ätisi ätigändä dästihan ätrapida jiğilduq. Qälbinur tavaqlarda qizirip pişqan gšşnanni elip kirdi. Apqurlarda qaymaqliq ätkänçay kältürüp, « eliŋlar, issiğida yäŋlar», – däp heridarliq qildi. Biz hoşal-horam paraŋ bilän çay içilip bolup, dästihanğa dua qilinğanda Timur Zohrağa amanätni tapşurdi.
Zohra, monu hätni 37 jil ilgiri dadiŋiz u duniyağa ketiş aldida sizgä yazğan ekän. Meniŋ şunçä jil saqliğinim bekarğa kätmäy, hät käç bolsimu egisini tapti, – däp amanätni ayalniŋ qoliğa sundi.
Zohra hoduqup hätni aldi, uniŋ qolliri titiräp, üzliri qizirip turatti. U hätni oquvatqanda ikki kšzidin monçaqtäk taramlap çüşüvatqan yaşliri oçuq kšrünätti. Zohra hätni oqup, qäğäzni burniğa apirip puriğaç, kšz yaşlirini sürtti.
Bu hätni, dadamniŋ ahirqi amanitini kšz qariçuğumdäk šzäm saqlaymän, – däp sumkisiğa selip qoydi. Andin:
Timur aka, dadamniŋ hetini şunçä jil saqlap, maŋa tapşurğiniŋizğa çoŋ rähmät, – däp minnätdarliğini bildürdi.
Zohra ornidin turup, Timurniŋ yeniğa käldi. Boynidin quçaqlap, mäŋizliridin sšydi.
Biz oltarğanlarniŋmu kšŋlimiz yumşap, hämmimiz kšz-yaş qilduq. Andin orunlirimizdin qozğilip, sahiphanliqqa yariğan Timur bilän ayali Qälbinurğa çoŋ rähmitimizni eyttuq. Yeziniŋ taza havasida, ärkinliktä çepip oyniğan nävräm herip qaptu. Şähärgä kirgiçä maşininiŋ siliq tävitişidä tatliq uhlap bardi. Zohra bilän Samiya üçimiz jutqa kelip, qerindaşlar bilän uçrişiştin alğan untulmas täsiratlirimizni äsläş bilän şähärgä kirip kälginimizni tuymay qaptimiz…

Bälüşüş

Javap qalduruŋ