Milliy dairimizdiki qulluq täpäkkürniŋ kšrünüşliri…

0
47 ret oqıldı

«Qul» degän sšzni aŋlişimiz bilän zänҗirlärgä bağlinip, ğoҗayinniŋ hahişini, tälivini orunlaşqa mäҗbur şähsni kšz aldimizğa kältürimiz. Qulluq tüzüm štmüştä qalğini bilän, bizniŋ zamanimizdimu qulluq, beqindiliq täpäkkür šz äksini tapti. Qulluq psihologiya šz aldiğa nahayiti çoŋ mavzu bolğanliqtin, uni bir maqalä dairisidä yorutuş äsla mümkin ämäs.
Hälqimiz çoŋ paҗiälärni beşidin štküzdi. Tarihiy җäriyanlar milliy aŋ-säviyämizdä šz iz-tamğisini qaldurdi. Millätniŋ bir väkili süpitidä härbirimizniŋ kündilik säviyäsidä şu beqindiliq täpäkkürniŋ kšrünüşliri šz ipadisini tapti (Buniŋdin mänmu istisna ämäs). Biz tarihniŋ «urup-soquşliri» tüpäyli, näzäriyäviy säviyägä (milliy ideologiyagä) näzär ağdurmay, kündilik säviyä (kündilik mäişiyät ehtiyaҗi, kündilik turmuş häläkçiligi) bilän yaşavatqan millät.
Birinçi novättä, šzämniŋ aŋ-säviyämni iҗabiy yšnilişkä šzgärtişni haliğanliqtin, näq qulluq (beqindiliq) psihologiyaniŋ kšrünüşliri häqqidä şähsiy kšzqarişimni bildürgüm käldi.

Kimniŋ adimi?
Һärbir adämni ärkin şähs süpitidä ämäs, ätrapidiki adämlärniŋ täsir qiliş küçi bilän bahalaş. İnsanni šz oy-pikri, kšzqarişi, mävqäsi, printsipi boyiçä qobul qilmay, munasivät muhitidiki (ämgäk qilivatqan iş orniniŋ rähbiri, ustazliri, käsipdaşliri, dostliri, uruq-tuqqanliri, jutdaşliri) täsir dairisidiki adäm süpitidä qobul qiliş. «Sän kimniŋ adimi?» degän soal mana moşu yärdin kelip çiqidu. Eytilğan härqandaq mustäqil oy-pikirni sağlam täpäkkür bilän qobul qilişniŋ orniğa «pärdä» arqisidiki qiyapätni izdäştürimiz. Birär mäsilä otturiğa çiqip qalğidäk bolsa, u mäsiliniŋ mahiyitigä ämäs, uni elip çiqqan şähskä näzärimiz märkäzlişidu. Kšpçilikniŋ mänpiyitigä payda elip kelidiğan härqandaq izgü paaliyätniŋ şähsiy munasivätlär dairisidin kelip çiqqan qarimu-qarşiliqlar «qurviniğa ayliniş» ehtimalliği bäk juquri bolidu. Buni näq qulluq täpäkkürniŋ kšrünüşi däp qarisaqmu, bu kšzqaraşni aŋ-säviyämizdä «Qullarniŋ ğoҗayinlarğa» nisbätän qarğularçä etiqati şäkilländürgän.
Qarğularçä etiqat
«Kimniŋ adimi?» kšzqarişi – näq qarğularçä etiqatniŋ mähsuli. «Duniyaniŋ šzi – mänpiyät». Mänpiyät yüzisidin munasivät ihtilapliri pat-pat bolup turidu. Җan beqiş mänbäsidin ayrilip qalmasliq üçün bälgülük mäniviy vä maddiy täsiri bar şähsniŋ kšzqarişi bilän yaşap, uniŋ härqandaq oy-pikir, härikitini toğra däp bahalap, qarğularçä ägişiş – umu qulluq psihologiyaniŋ bir kšrünüşi. Qulluq psihologiyadiki biz «ğoҗayinlirimiz» täläplirigä mas kelidiğan härikätlär bilän šzimizniŋ mänpiyitini saqlap qelişqa tirişimiz. «Ğoҗayinlar» toqunuşi gruhlar, toplar toqunuşini kältürüp çiqidu. Җämiyättä bälgülük salmaqqa egä ikki şähs ziddiyitigä adalät turğusidin ämäs, mänpiyät turğusidin yandişiş täräpvazliqni tehimu küçäytivetidu. Salmiği, ämgigi, abroy-inaviti bar här ikkisiniŋ täsir muhitidiki adämlär (ätrapida yaqliğuçiliri mänpiyät izdigüçilär, hätta qarğularçä ägäşküçiliri) bolğanliqtin, gruhlar, toplar toqunuşiğa aylinidu. «Ğoҗayinlar» šzliriniŋ ziddiyitidä «sadiq qullarnimu» paydilinidu. Bu äsirlär mabaynida «җan beqiş dairimiz» tarayğansiri yüz berip kelivatqan ähval.
Şähskä ämäs, izgü mähsät-muddiağa hizmät qiliş
Һärqandaq mäsiliniŋ tüp-tomuriğa näzär selip, uni yeşiş yollirini izdäştürüştin kšrä, «Kimniŋ adimi?» täpäkküri gumanhorluqni küçäytip, šzara işänçisizlikni kältürüp çiqidu.
Mäşhur fizik Eynşteyn «Һärqandaq muämmani (problemini) şu muämmani kältürüp çiqarğan aŋ-säviyä, täpäkkür bilän häl qiliş mümkin ämäs», degän pikirni eytqan.
Aŋ-säviyämizni zaman täläplirigä muvapiq šzgärtişkä toğra kelidu.
Bu hayat bolğanliqtin, birär mäsiligä šz kšzqarişiŋni ipadiläydiğan muhim bir basquçqa kelip, «tirilip qalidiğan» vaqitmu bolidu. Näq şundaq päyttä šziniŋ mäydanini bälgülävalmiğan adäm gir teşi yoq taraziğa ohşap qalidiğan ohşaydu. Älvättä, mustäqil pikir dayim ädäp-ählaq normiliriğa qät°iy riayä qilğan halda (qarşi täräpniŋ oy-pikrigä, yaş alahidiligigä hšrmät qilip, şähsiy ğäräz, adavättin jiraq turuş arqiliq) härqandaq mäsiligä mäntiqilik yandişip eytilğini durus. Şähsiy pikir – u bir şähskä tän pikir. U umumniŋ kšzqarişini ipadiläp kätmäydu. Amma kšpçilikniŋ pikri yäni bir mäsiliniŋ yeşiliş yolliri härbir şähsniŋ pikirliridin muҗässämlinidu. Yäni konstruktiv dialoglar birär mäsiligä bolğan yšnilişni bälgüläp beridu. Äslidä «Kimniŋ adimi boluş», “Qarğularçä etiqat» çämbiridin alqiğandila, şähskä ämäs, ideyagä, izgü nişanğa hizmät qilidiğan pikirdaş, mävqädaşlarni yetildüridu.
Eçinduridiğan yeri şuki, dairimizdiki qarimu-qarşiliqlar kšpçilikkä näp beridiğan bir izgü reҗä-paaliyät ätrapidiki sağlam munazirä, muhakimä, oy-pikir talaş-tartişliridin kelip çiqmay, bälki, härbirimizniŋ päqät šzimizgila has hislätlirimiz, ambitsiyamiz kältürüp çiqarğan «müҗäz-huluq toqunuşliridin» yiltiz tartidu.
Һärkim šziniŋ häqiqitini tuğ qilivalğan yärdä, kšpçilikkä tän häqiqät härgiz boy kšrsätmäydu.
Qisqisi, biz qulluq psihologiyaniŋ kšrünüşliridin ayrilalmay, iş-härikitimizdä härgiz ronaq tapalmaymiz.
Sšzümniŋ ahirida yeqindila iҗtimaiy torda oquğan bir dšlät ärbabiniŋ tšvänki sšzliri yadimğa käldi: «Ätrapiŋğa šzäŋgä etiqat qilğuçilarni ämäs, ideya beridiğan äqil-parasät egilirini jiğiş keräk».
Һärbirimizniŋ ätrapida şähskä ämäs, izgü işqa hizmät qilidiğan insanlar kšp bolsun!
Tänqit häqqidä
Meniŋ näzärimdä tänqitniŋ ikki türi moҗut.
1. Tamaşibin tänqiti.
2. Җäriyan iştrakçisiniŋ tänqiti.
Tamaşibin tänqiti – härqandaq adäm boluvatqan işlarğa arilaşmay, bu işlarniŋ iҗabiy nätiҗigä yetişi üçün qilçilik ülüş qoşmay, päqät tamaşibin süpitidä tänqit qiliş. Ornidin qozğalmay, härikät qilmay turup, härikättä jürgänlärni tänqit qiliş.
Җäriyan iştrakçisiniŋ tänqiti – härqandaq җäriyan qatnaşquçisi süpitidä kamçiliqlarni šz vaqtida bayqap, tüzitişkä intiliş, җäriyanniŋ iҗabiy nätiҗä berişi üçün tirişiştin ibarät.
Mäsilän, šmridä šz sahasi boyiçä şagirt täyyarlaşqa kšŋül bšlmigän adäm «Bu sahada tüzügiräk heçkim yoq», däp vaysişi mümkin. Çünki u – tamaşibin tänqitçi.
Äksiçä, ävlat almişiş qanuniyitini näzärdä tutup, şagirtiğa šz sahasiniŋ qir-sirlirini ügätkän adäm. «Bügün yaman bolmisimu, ätä yahşi bolidiğiniğa işinimän», däydu. Bu – җäriyan iştrakçisiniŋ tänqiti.
Һärqandaq sämimiy tänqit sämimiyätkä egä qälblärdin çiqidu. Tänqit eytqanda tšvändiki ibarini näzärdä tutqinimiz toğra. «Çoğni ikki mähsät bilän püvdäşkä bolidu. Birinçisi – šçiriş üçün. İkkinçisi – yalqunlitiş üçün» .
Yaratquçi härbirimizgä ätrapimizdiki «çoğ qälblärni lavulditidiğan» niyät, hahiş äta qilğay!
Muhakimä häqqidä
Bizniŋ җämiyättä mulahizä, muhakimä qiliş eŋiniŋ tšvänläp kätkini häqqidä oylinip jürättim. Һärqandaq mäsilä üstidä türlük-tümän pikirlärni eytip, toğra yšniliştiki kšzqaraşni tallap, uni ämäliy härikät bilän uyğunlaşturuşni bilgändila bälgülük muvappäqiyätkä yätkili bolidu. Pikir birligi härikät birligini kältürüp çiqidu. Oy-pikir birligigä kelälmigän gruh yaki top härgiz härikät birligigä kelälmäydu.
Bizniŋ җämiyättä oy-pikir, kšzqaraş, mävqä qarimu-qarşiliğidiki şähslär bäzidä mulahizä, muzakirä arqiliq pikir birligigä kelälmäy, bir-birini düşmän süpitidä qobul qilidiğanlarmu uçraydu. Ämäliyatta härikät birliginimu qolğa kältüräläymiz. Şuniŋ üçün biz šzimizgä šzimiz «Bizdä birlik, šmlük, inaqliq yoq!», degän pikirgä qattiq esilivalimiz. Һärbirimiz ikkinçi täräpni tiŋşap beqişni, eytqanlirini oy-tarazisiğa selip beqiştin kšrä, «Meniŋkila durus» degän içki duniyarimizni beqindurğan egoizmniŋ yetigidä ketimiz. Çünki härkim šzimizniŋ täläplirigä җavap bärgän närsilärnila häqiqät däp qaraymiz.
Nemä qiliş keräk?
Biz kšp mulahizä, munazirä, muhakimä qilişimiz keräk. Pikir qarimu-qarşiliği härgiz şähsiy ziddiyät kältürüp çiqmasliği keräk.
Munazirä sämimiyätlikkä egä dairidä jürgüzülsä, u çoqum šz nätiҗisini beridu.

Aznat TALİPOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ