Til – dilniŋ ipadisi

0
179 ret oqıldı

Buniŋdin helila ilgiri buradärlirimizniŋ biri nävrisini toyiğa täklip qildi. Qatnaştim. Toy nahayiti haşamätlik banket zali – toyhanida štküzüldi. Zalda är-ayal, yaşanğanlar, yaşlar bolup 400din oşuq adäm җäm bolğan edi. Toy märikisini başqurğuçi – riyasätçi hä degändila märikiniŋ eçiliş nutqini rus vä uyğur tillirida izhar qildi. Andin u anda-sanda uyğurçä, kšpiräk rusçä sšzläp, märikini “qiziqarliq” başquruşqa barliq iqtidarini särip qildi. Zalğa kšz jügärtsäm – mehmanlar arisida birmu rus millitiniŋ väkilini bayqimidim. Һämmisi šzimizniŋ qarakšzliri…
“Demäk, riyasätçi hälqimizniŋ ruslişip kätkän väkilliriniŋ bu märikidä kšpiräk ekänligini kšzdä tutup, kšpiräk rusçä sšzligän bolsa keräk”, däp pämlidim içimdä. Däsläp täbrik sšzgä täklip qilinğan toyi boluvatqan ikki yaşniŋ bova-momiliri, hudağa şükri, taza ana tilimizda šz tiläklirini bildürdi häm hälqimizniŋ inaqliq-ittipaqliq štüş häqqidiki maqal-tämsilliridin näqil kältürüp, hämmini qayil qildi. Ularniŋ sšzliridin täsirlängän moysäpitlär alqiş sadalirini yaŋratti. Lekin bu märikidä sšzgä täklip qilinğanlarniŋ kšpçiligi šz tiläklirini rusçä ipadilidi. Һätta yeşi atmişlarğa taqap qalğan bir natiq sšziniŋ beşini ikki eğiz uyğurçä başlap, andin tamamän rusçä davamlaşturdi, şuniŋdin keyin yançuğidin bir varaq qäğäzni elip mäzkür märikiniŋ “äyipkarliriğa” beğişlinip, rusçä yezilğan uzundin-uzun “şeirini” oquşqa kirişti, ariliqta šziniŋ yazğanlirini oqalmay tenäp ketip, kişilärni sävir qilişqa çaqirdi. Hulläs, aran degändä “täbriknamisini” duduqlap oqup tügitip, hämmini zeriktürdi. Zalda kişilär kusurlişip, u “şairni” zaŋliq qilip külüşti.
Älvättä, härkim mundaq çoŋ, kişilär kšp jiğilğan toy märasimlirida yaşlarğa šzliriniŋ äŋ izgü tiläklirini bildürüşni halaydu. Ändi bäzi şšhrätpäräs, kšpçilik aldida šzini bir kšrsitivelişni arzu qilidiğanlar, oŋ-tätür sšzläp, heliqiniŋdäk “şeirlarni” oqup kişilärni zeriktüridu. Aqivättä mehmanlarniŋ kinayilik mäshirä külkisigä qalidu.
Dana äҗdatlirimiz qandaq sšzläş, qäyärdä sšzläş häqqidä bizgä nurğun hekmätlärni mirasqa qaldurğan. Büyük uyğur mutäpäkkür şairi vä dšlät ärbabi Yüsüp Has Һaҗip “Qutadğu bilik” äsäridä ana til, sšzläş mahariti vä hakazilar toğriliq kšp tohtilidu. Ädip ana til häqqidä: “Til äqilniŋ kšrki vä tilmaçidur” däp täkitläydu. Ändi hälqimizniŋ yänä bir büyük tilşunas alimi vä mutäpäkküri Mahmut Qäşqäriy “Türkiy tillar divani” namliq nadir qamusiy ämgigidä bilimlik, mutäpäkkür äҗdatlarniŋ ämgäklirigä baha berip: “Bilimlik kişilärni hšrmätlä, sšzigä aşiq bol, ularniŋ päzilitini ügän, ämäliyatiŋdimu şundaq bol”, “Kšpligän päzilät egiliri vä bilimi tağdäk danalar alämdin štti. Ularniŋ bebaha sšz-hekmätliri helimu dilimni yorutup turidu” – däydu.
Һä, Yüsüp Has Һaҗip “Til — äqilniŋ kšrki…” desä, Mahmut Qäşqäriy “Bilimlik kişilärniŋ sšzigä aşiq bol”, “… päzilät egiliriniŋ sšz-hekmätliri helimu dilimni yorutup turidu” däp, ana tilğa, danalarniŋ hekmätlik sšzlirigä hšrmät-minnätdarliğini şundaq ipadiläydu.
Päsillär ärkisi baharda egiz asmanda bulbul hayatqa bolğan šz muhäbbiti häqqidä äҗayip muŋluq sayriğinidäk, härbir häliq šz tilini huddi mšҗüzikar ahaŋğa ohşaş yaritidu, uniŋda şu häliqniŋ täşnaliq hissiyatliri vä aliyҗanap niyätliridiki uluğvarliğiniŋ pütmäs bayliği muҗässämlängändur. Til bayliğimizni äbädiylik muzıkiğa qiyas qilsaq, u şat-horamliq künlärdimu vä ğäm-qayğuluq, musibätlik künlärdimu, zerikärlik kütüş çağliridimu, şundaqla arzu-armanlar vä täşnaliq bilän kütkän äҗayip iptiharliq işlar ämälgä aşqan dämlärdimu qälb tšridin sehiliq bilän yaŋraydiğan mäŋgülük muzıkidur.
Һärbir millätniŋ tili – bu bir pütün duniya. Til – häliqniŋ җeni, uniŋ häm şatliği, häm därt-älimi, häm pütmäs-tügimäs bayliği. Ana tilimiz bizniŋ härbirimizdä qizğin mehir-muhäbbät, minnätdarliq vä uniŋğa nahayiti hšrmät-ehtiram bilän munasivät qiliş hissiyatlirini päyda qilişi keräk.
“Män, uyğur!” däp mäydisigä uridiğan härbir adäm ana tilini šz hälqiniŋ äŋ çoŋ bayliği däp hesaplaydu vä uniŋ äbädiy yaşişini häm täräqqiy etişni halaydu. Çünki ana tilimizdin ayrilsaq, hälqimizdin ayrilğan bolimiz. Män moşu qurlarni yezivetip, ihtiyarsiz halda buniŋdin on jil muqäddäm duniyadin štkän milliy maaripimizniŋ җankšyäri, jirik hoquqşunas alim Änvär Һaҗiev bilän bolğan bir sšhbät ihtiyarsiz yadimğa käldi.
2005-jili oktyabr' eyida Almutida Qazaqstan Pänlär akademiyasiniŋ benasida novättiki häliqara Uyğurşunasliq konferentsiyasidä Änvär Һaҗiev bilän yanmu-yan oltirip qalduq. Mäzkür konferentsiyagä Rossiya, AQŞ, Angliya, Germaniya, Yaponiya, Frantsiya ohşaş ällärdin, şundaqla tarihiy Vätinimiz ŞUARdin uyğurşunas alimlar iştrak qilğan edi. Uniŋda Yaponiyadin, Angliyadin kälgän uyğurşunas alimlar taza uyğur tilida doklad qildi. Bu, birinçidin, hälqimizgä kšrsitilgän hšrmät-ehtiram bolsa, ikkinçidin, šz käspigä bolğan sadiqliqniŋ yaqqal ispati edi. Ändi bizniŋ Uyğurşunasliq märkiziniŋ kšpligän alimliri rus tilida doklad qildi. Һä, uyğur alimliriniŋ šzliri uyğurşunasliq päniniŋ muämmaliri toğriliq başqa tilda doklad qilğini çätällik käsipdaşlirida qandaq täsirat qaldurğandu?! Moşu ähvalni diqqät bilän küzitip turğan Änvär ğäzäplinip; “Yadikar aka! Monu hamaqätlikni mehmanlarğa qandaq çüşändürimiz? Uyğurşunas alimlirimizniŋ šz dokladlirini uyğurçä ipadiläşkä qabiliyiti yätmämdu yaki ularniŋ demäkçi bolğanlirini toluq, mupässäl ipadiläşkä ana tilimiz aҗizliq qilamdu? Asasiy dokladni uyğurçä qilip, uniŋ mäzmunini rustilliqlarğa qisqiçä sšzläp bärsimu bolattiğu», däp nahayiti hapa bolğan edi.
Һä, märhum Änvär Һaҗiev ana tilimizniŋ sapliği vä uni qoğdaş yolida nurğun äҗir siŋdürdi, uyğur mäktäpliriniŋ hazirqi ähvali vä keläçigi toğriliq äŋ juquri minbärlärdä šz pikrini hämmini qayil qilarliq halda izhar qildi, şundaqla bu häqtä kšpligän mupässäl maqalilarni yazdi.
Ana tilimiz, biz uyğurlarniŋ, äqil-parasitiniŋ kšrki vä küç-qudritiniŋ äynigidur. Äynä şuniŋ üçünmu, büyük, äqillik danişmän mutäpäkkürlirimiz, uluq yazğuçi-şairlirimiz ana tilimizniŋ gšzäl-kšrkämligi, saqlinip qelişi üçün җanpidaliq bilän küräş qilip, uni uluqlidi. Mäşhur tilçi alimlirimiz – akademik Ğoҗähmät Sädvaqasov, filologiya pänliriniŋ doktori Tuğluqҗan Talipov, filologiya pänliriniŋ namzatliri Şerivahun Baratov, Oktyabr' Җamaldinov, tilşunas Şavdun Kebirov vä başqilar ana tilimizni täräqqiy ätküzüş, beyitiş häm kälgüsi ävlatqa täl-tšküz štküzüş yolida kšp ähmiyätlik äҗir qildi, muhim ilmiy ämgäklärni yaratti, luğätlärni tüzdi. Uyğurşunasliq märkizidä paaliyät elip berivatqan tilçi alimlirimiz çoŋ ävlattin ana tilni sšyüş, uni tehimu beyitiş boyiçä ämäliy işlarda ülgä elip, tilimizniŋ sapliği üçün yänimu izdinip, izçil ämgäk qilidiğanliğiğa işänçimiz kamil.
Ändi baştiki sšzümizgä kälsäk, adämni bearam qilidiğan mäsiligä muraҗiät qilişqa toğra kelidu. SSSR imperiyasi 1991-jili bärbat boldi. Mana štkän 28 jil mabaynida hälqimizniŋ bäzi väkilliri tehiçila “rus tilini bilmigänlärniŋ keläçigi bolmaydu” degän keŋäş dävridiki täşviqatniŋ täsiridin qutulalmay kelivatidu. Balilirini, nävrilirini rus tilida oqutuşni ävzäl kšrüvatidu. Bu häqtä kšp yezildi, härhil minbärliridä kšp eytildi, lekin ähval šzgärmidi, uyğurtilliq mäktäplirimizgä bala toplaş muammisi tehiçila iҗabiy häl boluş täripigä štmidi. Täkitliginimizdäk, hälqimizniŋ bu muammisini başqilar ämäs, bälki päqätla šzimiz häl qilişimiz keräk.
Räsmiy mälumatlarğa qariğanda, HH äsirdä miŋdin oşuq til härhil säväplärgä bağliq yoqilip kätkän. Һazir istimaldiki 6700 tilniŋ 3 miŋdin oşuği moşu HHİ äsirdä yoqilip ketiş hovupi astida turidu. Amerikiliq bir tilşunas alimniŋ buniŋdin 20 jil ilgiri – 1999-jili elan qilğan bir dokladida: “Duniyada birla adäm işlitidiğan tildin 51 hil til, paydilinidiğan adäm sani 100gä yätmäydiğan 1500 hil til, işlitidiğan adäm sani 10 miŋğa yätmäydiğan tildin 300din oşuq tilniŋ bar ekänligini» eniqlap çiqqan. Tilşunas alimlar yänä hazir ikki häptidä az degändä bir tilniŋ yoqilivatqanliği, päqät 200 tilniŋ yoqiliş hovupidin hali ekänligini täkitlimäktä.
Yoqiliş hovupidin hali tillarniŋ dšlät täripidin qoğdilidiğan, istimal qilidiğan adäm sani kšp, birqädär täräqqiy qilğan millätlärniŋ tilliri ekänligini otturiğa qoymaqta. Tillarniŋ yoqilişiğa bäzi dšlätlärdä ayrim millätlärniŋ balilirini ana tilida oqutuşni çäklişi, şu millät väkilliriniŋ, bolupmu yaşliriniŋ ana tilini vaqti štkän, qalaq til hesaplap, šz tiliğa, millitigä hšrmätsizlik, hainliq qilişi, şundaqla İnternetniŋ käŋ qanat yeyip umumlişişi qatarliqlar asasliq säväplär ekän.
Uyğur tili yoqiliş hovupidin hali 200 tilniŋ içidä barmu, yoqmu? Һä, bu soalğa iҗabiy җavap beriş yänila šzimizgä bağliq muhim mäsilidur. Buniŋ äŋ asasiy huli – milliy maaripimizğa berip taqilidu. Uyğur mäktäplirini saqlap qeliş, Qazaqstan Һškümiti yaritip berivatqan imkaniyätlärdin paydilinip, pärzäntlirimizni šz tilimizda oqutuş, mätbuatimizni qollaş vä hakazilarğa bağliq ekänligi hämmigä ayan. Gezitimizda bu häqtä üzülmäy kšpligän abroyluq kişilirimizniŋ jüräk tšridin çiqqan nidaliri berilivatidu. Lekin bu muhim mäsilini häl qiliş yolida äҗir qilivatqanlarni bäzi nadanlar mäŋsitmäy: «balilirimizni qaysi tilda oqutuş šz ärkimizdä, bizgä äqil ügätmisun!” däp, šz millitiniŋ keläçäk täğdirini oylimaydu. Güllängän, täräqqiy ätkän kšpligän millätlärniŋ hayat yoli şuni rät qilip bolmas däriҗidä ispatlidiki, millätkä yemäk-içmäk, šy-makandin başqa, muhimi, milliy aŋ-sezim, milliy rohiyät lazim. Bu millätniŋ uyuşuş küç mänbäsi bolğan ana til, etiqat, milliy än°änä, härqandaq iҗabiy yeŋiliqqa intiliş, inavätlik ziyalilarniŋ mäniviy yetäkçilik nopuzi qatarliqlardin ibarät bolsa keräk, älvättä. Millätniŋ hali bilän kari bolmasliq, milliy mädäniyät yeŋiliqlirini eğizğa elişni har kšrüş, bäzi ädip-alimlirimizniŋ qolğa kältürgän, hämmä etirap qilğan utuqlirini inkar qiliş, heçnemä bolmiğandäk, kšz jumup süküttä turuveliş ohşaş nadanlarniŋ şundaq yarimas qiliqliri sağlam pikir qilidiğan härqandaq adämni ğäzäpländüridu.
Һä, tilniŋ yoqilişi – bu millätniŋ yoqilişi degän sšz. Ägär biz šz yiltizimizni untup, mäniviy roh, vätänpärvärliktin mährum bolsaq, bizniŋ tarih sähipisidin yoqilişimizni tezlitidiğan amil bolidiğanliğini zadila untumasliğimiz şärt. Tilğa etivar – älgä etivar degändäk, ägär biz ana tilimizni šgäylisäk, uniŋ eçinişliq, dähşätlik aqivätlirini päräz qiliş täs.
Til – dilniŋ ipadisi. Dilda sämimiyätlik bolsa, älvättä, uni tilda ipadiligili bolidu, hazir bäzi yaşlirimizla ämäs, bälki qismän yeşi atmiş-yätmişlärgä taqap qalğanlar arisidimu, huddi mähsitini uhturuşqa ana tili kamliq qilidiğandäk, bir-biri bilän katirlişip rus tilida sšzlişip, šzliriniŋ “bilimdanliğini” koz-koz qilişqa tirişidu. Bu päqät šz ana tilimizni šgäyligänligimizdin, demäk, šz millitimizgä çalma atqanliğimizdin deräk beridu, halas. Bäzi ğodur uyğur yaşliri saqal qoyivelip, ğälitä kiyinivelip, islam dinidin çala savat boluşiğa qarimay, başqilarğa äqil ügitişkä tirişidu, hälqimizniŋ miŋliğan jillardin qeliplişip, bir izğa çüşkän bäzi urpi-adätlirigä “tüzitişlärni” kirgüzüşkä intilidu.
Ötkän äsirniŋ 90-jilliri bir tonuşum “Uyğur avazi” gezitiniŋ redaktsiyasigä bir çätällik qizni başlap kelip: “Yadikar, buyaq … (ismi yadimdin çiqiptu) uyğurşunas alimä ekän. Äsli vengriyalik, hazir Angliyadä turidekän. Mümkin bolsa, gezitta tonuşturulsa, häqiqiy muddia bolar edi!” däp muraҗiät qildi. Män mehmanğa rusçä soal qoysam, u yaq külüp ketip: «Muhbir jigit, rus tilidin hävirim yoq, uyğurçä sšzlişäyli” däp uyğur tilida, säl aktsent bilän muraҗiät qildi.
Bu mehman bilän sšhbätlişiş җäriyanida, uniŋ uyğur hälqigä, uniŋ tili bilän mädäniyitigä vä tarihiğa çoŋ qiziqiş bağlap, bu aliy bilimlik filolog alimä uyğurlar diyari – ŞUARğa birnäççä qetim barğanliğini, Ürümçidä, Qäşqärdä vä birnäççä şähär-yezilarda bolup, uyğur tilini üginiş yolida mäşiq qilğanliğini, Qäşqär vä Turpan şähärliridä addiy uyğur aililiridä turup til ügängänligini nahayiti täsirlik qilip sšzläp bärdi. U şundaqla Qäşqär, Opalda büyük tilşunas alim Mahmut Qäşqäriyniŋ mäqbärisini, Turpanda uyğurlarniŋ äҗayip käşpiyati – karizlarni, miŋ šylärni, Ürümçidä ŞUAR mirasgahini vä uniŋdiki “Qiroran gšzilini” kšrgänligini, uyğur hälqiniŋ qedimiy mädäniyätlik häliq ekänligini ispatlaydiğan mirasgahtiki kšpligän äsär-ätiqilär toğriliq šz täsirati bilän ortaqlaşti.
– Bizniŋ tomurimiz bir häliq bolğanliğidin, män uyğur tilini üginişni, uniŋ kšp äsirlik tarihini tätqiq qilişni niyät qildim, – däp sšhbätdişim hälqimiz toğriliq kšpligän illiq sšzlärni qilğan edi.
Һä, meni häyran qaldurğini, bu yaş alimäniŋ tirişçanliği, tez-arida uyğur tilini helila mukämmäl šzläştürgänligi boldi. Başqa millät väkilliri bizni tätqiq qilip, tilimizni üginiş üçün jiraq ällärdin kelip äҗir qilivatqan yärdä šzimizniŋ ayrim şähsliri ana tilimizğa yat kšz bilän qarap, millitidin tenivatqanliğiğa nemä däymiz?!
Mälumki, hazirqi zamanda äŋ täräqqiy ätkän millät — yähudiylar baliliriğa kiçigidin başlapla muqäddäs kitavi “Tävratqa” häsäl sürkäp, yallitip, uniŋda “Tävratqa” muhäbbät oyğatqandin tartip, hayatiniŋ ahiriğiçä kündilik turmuşidiki härbir uşşaq-çüşäk işlarğiçä “Tävratniŋ” ämir-pärmanlirini siŋdürüp tärbiyiläydu. Yähudiylardiki ortaq etiqat, bir mähsättiki nişan üçün qäysärlik vä nahayiti tirişçanliq bilän yaşaş ihtidari 2500 jildin buyan ularni ana tilini yoqitiştin saqlap käldi. Hulasä kalam, biz, uyğurlarmu, huddi yähudiylardäk, ortaq etiqat, bir mähsättiki nişan üçün birlişip küç çiqarsaq, ana tilimizni saqlapla qalmay, bälki tehimu beyitip, keläçäk ävlatqa beҗirim tapşuridiğanliğimizğa işänçimiz kamil.

Yadikar SABİTOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ