«Milliy rohni kštiriş — hämmimizniŋ borçi»

0
170 ret oqıldı

Därväqä, bädiiy ädäbiyat — hayatniŋ äksi. Şundaq ekän, härqandaq häliqniŋ qandaq hayat käçürüvatqanliğini uniŋ ädäbiyati arqiliqla biliveliş mümkin. Mana moşu nuqtidin elip qarisaq, keyinki ottuz jil içidä yüz bärgän šzgiriş-yeŋiliqlar uyğur ädäbiyatiniŋmu ähvalidin šz äksini tapti. Bügün biz mana moşu mäsilä ätrapida kšrnäklik şair Äkräm SADİROV bilän onlayn şaraitta oy bšlüşkän eduq.

Şämşidin AYuPOV,
«Uyğur avazi»

— Mälumki, sšz sän°iti adämni tärbiyiläydiğan qudrätkä egä. Biraq kšp ähvalda şair-yazğuçiniŋ җämiyättiki orni uniŋ grajdanliq aktiv mävqäsigä qarap bahalinidiğini bar. Siz yazğuçi mävqäsi degändä, nemini his qilisiz?
— «Mävqä» sšziniŋ mänasi — insanniŋ җämiyättiki häm iҗtimaiy hayatimizda tutqan orni, yäni egiligän mäydani. Şundaq ekän, uniŋğa asaslanğan yazğuçi mävqäsi misalida kšzqarişimni eytay.
1946 — 1947-jillarniŋ başlirida İli täväsigä Keŋäş yazğuçiliriniŋ äsärliri uyğur tiliğa tärҗimä qilinip tarqaldi. Meniŋ baliliq hayatimda šçmäs iz salğan Ömär Muhämmädiyniŋ «Eğir künlärdä» hekayisi, qazaq yazğuçisi Ğäbit Müsrepovniŋ «Qazaq solditi», šzbäk yazğuçisi Päridä Tursunniŋ «Oqutquçi» romani edi. Çünki ulardiki baş qährimanlarniŋ hayati meniŋ hayatimğa bäkmu ohşatti. Uni oquğan härqandaq oquğuçi kšzigä yaş almay qalmatti. Şundaqla şair Teyipҗan İlievniŋ:
Salam äşu ğalip dostlarğa,
Kün çiqişniŋ yoqsulliridin.
Salam, salam uluq tävräşniŋ,
Qaynap taşqan dolqunliridin.

Jiraqlardin yollişip salam,
Seğinip yänä amraqlişarmiz.
Pat-yeqinda täŋlik künlärniŋ,
Gülşänidä quçaqlişarmiz,
— degän «Şäriq nahşisi» şeiri boldi. Bu şeirni misalğa kältürginimniŋ sävävi, 1944 — 1949-jilliri uyğur hälqiniŋ hur-ärkin yaşaşniŋ tämini tetiğan päyti edi. Һätta ular huriyät ilkidä yaşavatqan başqa häliqlär bilän baravär yaşaş, quçaqlişişniŋ arzusini bädiiy vasitilär bilän ipadiligän häm uşbu şeirlarniŋ häliqçil mävqäsidä yezilğanliği yaqqal kšrünüp turidu. Bu äsärlärdä häliqniŋ muŋ-zari, eçinişliq hayati äkis ättürülgän. Çünki ular häliqçiliq mävqäsidä turup yazğaçqa, häliqniŋ qälbidin çoŋqur orun alğan. Һalbuki, yazğuçi mävqäsini «häliqçiliq nuqtäiy näzärdä turup iҗat qilişmekin», däymän.
— Äkräm aka, bügün uyğur ädäbiyatiniŋ duniyağa tonuluşi qandaq däriҗidä däp oylaysiz?
— Aççiq bolsimu, etirap qilişimiz keräk, ädäbiyatimizniŋ duniyağa tonuluşi tšvän däriҗidä yaki yoqniŋ ornida. Rast, Qazaqstandiki uyğur ädipliriniŋ äsärliri Türkiyadä türk tilida näşir qilindi. Ziya Sämädi, Abdurehim Ötkür, Lutpulla Mutällip äsärliri türk oqurmänlirigä tonuş. Uyğur ädäbiyati väkilliriniŋ äsärliri türk ädäbiyati därisliklirigä kirgänligini buniŋdin biraz jil muqäddäm mätbuat vasitiliridin oquğan edim. Biraq uniŋ bilän «duniyağa käŋ tonulduq» deyişkä äsla bolmaydu.
— Ötkän äsirniŋ 70 — 80-jillirini äsläp kšräyliçu. U jilliri Ziya Sämädi, Һezmät Abdullin, Җamalidin Bosaqov, Helil Һämra, İliya Bähtiya, Yüsüp İliyas, Turğan Tohtämov käbi alplirimiz karvanbeşi bolğan ädäbiyatimiz barliq janrlar boyiçä täräqqiy qilip, Pütkül İttipaq miqiyasida tonulğan ädiplirimiz sepi üzlüksiz toluqlinip turğan edi. Һazir undaq däp eytalmaymiz. Başqa häliqlärdä 30 yaşqiçä bolğanlar «Yaş yazğuçi», «Yaş şair» däp hesaplansa, bizdä 50 yaşqiçä yaş bolup turup, keyin biraqla peşqädämlik tonini kiyiş adätkä aylanğan. Eçinarliği, hazir bizdä çaqmaqtäk çaqnavatqan yaş yazğuçi, yaş şairlarmu yoqniŋ ornida…
— Buniŋ sävävi nemidä?!
— Bu soalğa җavap beriştin burun, štmüşni äsligüm kelivatidu. Mälumki, 1937-jili nurğun ziyalilirimiz «häliq düşmini», atilip, җaza lager'liriğa solinip kätti. Bu ähvalniŋ bizgä ohşaş täğdiri müşkül millätniŋ mädäniyitigä sälbiy täsiri zor boldi. Uruş jilliri Qadir Һasanov bilän İsmayil Sattarov iҗadiyät bilän şuğullandi. Uruştin keyinmu, štkän äsirniŋ 60-jilliriniŋ beşiğa kälgiçä, ädäbiyatimiz ayiğini dadil besip ketälmidi. 55-jillardin başlap, tarihiy Vätinimizdin bir top ädiplär bu boşluqni tolturğandäk bolsimu, yänila ädäbiyat sepigä yaş küçlärniŋ kelişi muhim mäsilä petiçä qalivärdi. Şuŋlaşqa çoŋlar nahiyä-nahiyälärdiki ädäbiyat häväskarlirini izdäp tepip, ularniŋ äsärlirini jiğip, «Yaşliq ahaŋliri» toplimini näşir qildurdi. 1962 — 1963-jilliri bolsa, bir top yaşlar Ğulҗa täväsidin çiqip, ädäbiy qoşunimiz sepini toluqturdi. Ularniŋ kšpçiligi aliy bilimlik yaşlar edi. Şularniŋ äsärlirini oqup, iҗadini ronaq tapquzuşta Һezmät aka Abdullinniŋ vä Җamalidin aka Bosaqovniŋ äҗri zor boldi. Bolupmu äsärlirini gezitta elan qilişta, kitap qilip çiqirişta atilarçä qilğan ğämhorluği meniŋ zamandaşlirimniŋ qälbidä šçmäs tamğa bolup qalğusi.
İkkinçidin, 60 — 80-jilliri nahiyälik gezitlarniŋ yenida qurulğan ädäbiyat šmäkliriniŋ roli çoŋ boldi. Ularda häväskarlarniŋ äsärliri muhakimä qilinip, yariğanlirini gezitta elan qilatti. Nurğun pikir-täkliplär berilip, qayta işlinip, andin näşriyatqa tapşurulatti. Çoŋlirimiz ularni rus, qazaq, šzbäk, qirğiz tilliriğa tärҗimä qiliş täklivini berätti. Äŋ muhimi, dšlät täripidin berilgän ihtisadiy yardäm iҗatkarlirimizni qizğin iҗat qaynimida dävät qilatti. Şuŋlaşqa u dävirlärdä uyğur ädäbiyati yüksäk däriҗidä täräqqiy qilğan. Һä, hazir şarait başqiçä. Ädäbiyat keŋäşliri nahiyälärdä täşkil qilinmiğan. Yaşlarniŋ iҗadiyiti vaqtida bahalanmay qalidu. Burunqidäk mäktäplirimizdä ädäbiy šmäklär yoq. Mavzuluq ädäbiyat käçliri štküzülmäydu. Ötsimu juquri däriҗidä ämäs. Rast, keyinki vaqitlarda Abdumeҗit Dšlätov hatirisigä beğişlanğan «Bahar qaytidu» şeiriyät festivali, «Varis», ädäbiy-iҗadiy šmigi täşkil qilinip, mäktäplärara җumhuriyätlik şeiriyät festivali štküzülüvatidu. «Uyğur avazi» gezitidiki «Һasan-Һüsän» mähsus sähipisi, «Ğunçä» balilar vä šsmürlär jurnali balilarniŋ vä yaş ädäbiyat işqivazliriniŋ yazğanlirini yorutup kelivatqan bolsimu, nätiҗisi juquri pälligä kštirilip ketälmäyvatidu. Rast, keyinki 10 jil içidä ädäbiyat mäydanida birtürküm yaşlar kšrünüşkä başlidi. Uni, älvättä, inkar qilişqa bolmaydu. Vahalänki, ularni maddiy vä mäniviy җähättin qollap-quvätläş yetärlik däriҗidä bolmiğaçqa, çaqmaqtäk çaqnap çiqqan yaşlarniŋ az boluşiniŋ birdin-bir säväplirimekin, däp oylaymän.
— Äkräm aka, eytiŋa, ahirqi çaräk äsir җäriyanida šziŋizniŋ iҗadiyitiŋizdä qandaq šzgirişlär yüz bärdi?
— Keyinki çaräk äsirdä iҗadimda helä sezilärlik šzgirişlär hasil boldi. Meniŋ «Kolhozçilar šmigi» gezitida (keyiniräk «Ämgäk tuği») däsläpki şeirimniŋ yoruq kšrginigä 61 jil, җumhuriyätlärara tarilidiğan «Kommunizm tuği» gezitida (hazirqi «Uyğur avazi») däsläpki şeirlirimniŋ besilğiniğa 58 jil boluptu. Şu çağdiki hoşalliğimni til bilän yätküzälmäymän. Ädäbiyat gülşänigä ayaq basqan şu bir şerin dämlär heli yadimda. Män şu hoşalliqlarni hazirğiçä çäksiz iptiharliq, ğurur ilkidä äsläymän. Mana şuniŋdin keyin juqurida isim-şäripi qäyt qilinğan ustazlirimniŋ pärvişidä 70-jilğiçä «Gülşän», «Ğunçilarğa», «Mädhiyä», «Yaş qäläm» ohşaş umumiy toplamlarğa birqatar şeirlirim kirgüzüldi. 1970 — 1987-jilliri altä toplimim näşir qilindi. Yättinçisi — «Ömür štär» muhakimidin 1989-jili štkän edi. Planğimu kirgüzülgän. Biraq uniŋğa royapqa çiqiş nesip bolmidi.
1994-jili “Qoram” sovhoziniŋ şu vaqittiki mudiri Sait Sadiqoğliğa muraҗiät qilivedim, u meni qollap, kitapni çiqiriş җavapkärligini agronom Ähmätҗan Äysaevqa tapşurdi vä kitap şu jili Çonҗa yezisida şair vä yazğuçi Ähmätҗan İsrapilovniŋ muhärrirligidä yoruq kšrdi. Mana şuniŋdin keyin çaräk äsirdiki çüşkünlük dävrim başlandi. 2005-jilğiçä birmu kitavim yoruq kšrmidi. Şundimu iҗadiyättin vaz käçkinim yoq. Özäm paaliyät elip barğan mäktäp muällimliriniŋ vä başqa mäktäplärdiki muällimlärniŋ iltimasiğa benaän «Oyna, oyna, oyla» namliq balilarğa beğişlanğan toplimimni çiqiriş oyiğa käldim. Män birär härqandaq äsärimni näşriyatqa tapşuruş aldida bir-ikki şairniŋ pikrini eliş üçün ularğa oqup çiqişni tävsiyä qilattim. Şuŋlaşqa mäzkür kitavimni äŋ aldi bilän şair Җämşit Rozahunovqa bärdim. U täpsiliy oqup çiqip, ähmiyätlik pikirlärni bärdi. Şu pikirlär asasida uni qaytidin işlidim. Keyin şair, heli märhum Abdumeҗit Dšlätovqa bärdim. Bu kitavim şair, märhum Mšmün Һämraevniŋ tährirligidä «Jazuşı» näşriyatida yoruq kšrdi. Uniŋğa Abdumeҗit qisqiçä kiriş sšz yazdi. U meniŋ şu çağdiki halimni mundaq täsirligän edi: «Ötkän äsirniŋ 90-jilliriğiçä qaynaq iҗat qilğan qäläm sahibiniŋ keyinki on — on bäş jil davamida toplamliri näşirdin çiqmidi. Säväp?! Sävävi, yänä şu iҗatkar üçün şärt-şaraitniŋ naçarlap ketişi, mäbläğ tapçilliği, kasatliq. Qoluŋizdiki toplam muällipniŋ uzun jillardin keyinki iҗat mevisi — balilar şairiniŋ qälimi tohtimay tävräp turğanliğiniŋ bälgüsi».
Şairniŋ bu sšzi — meniŋ iҗadiy hayatimniŋ yarqin bir ipadisi edi. Uniŋ bilänla iҗadiyitim jürişip kätkini yoq. Aridin tšrt jil štkändin keyin käç bolsimu, kitavim šz mäbliğim hesaviğa yoruq kšrdi. 2010-jili 70 yaşliq tävälludimğa bağliq burun çiqqan balilarğa beğişlanğan häm keyin yazğan balilarğa beğişlanğan şeirlirimni qoşup, çoŋ häҗimlik «Süzük bulaq» kitavim yoruq kšrdi. Uniŋ kiriş sšzini qädirlik dostum, heli märhum Mšmün (Mämnun) Һämraev yazğan edi. 2011-jili dostum Abduğeni Abubäkrievniŋ hamiyliğida «Bir tiziqtiki marҗanlar», Nikolaevka yezisida istiqamät qilidiğan peşqädäm ustaz Rehan haҗimniŋ hamiyliğida «Qolumdin kälgini şu» kitavim yoruq kšrdi. Bu kitaplirimni däsläp oquğan şair inilirim Nurähmät Tohtahunov bilän Mähämätҗan Һapizov šz pikir-täkliplirini bärdi.
2015-jili milliy mädäniyitimizniŋ җankšyäri Täl°ät Nadirovniŋ hamiyliğida «Һayat җilvisi» kitavim yoruq kšrdi. Öziŋiz bilisiz, 80 yaşqimu kirip qaldim. Şuŋlaşqa «Һayatqa muhäbbät» namliq çoŋ häҗimlik kitavimğa şeirlirim, ballada-poemilirimni җämlidim. Bu kitavimğa tährirlik qilğan vä kiriş sšzini yazğan häm qimmätlik pikirlirini bärgän — filologiya pänliriniŋ namziti Rähmätҗan Yüsüpovtur. Huda halisa, mäzkür kitavim küzgä tartip yoruq kšridu.
— Pul, abroy-ataq, grajdanliq mävqä. Äkräm aka, bügünki iҗatkarlarda moşularniŋ qaysisi yetişmäydu?
— Mälumki, pul, abroy-ataq, grajdanliq mävqä — bu, meniŋçä, iҗatkarlirimizniŋ hayatida kam bolsa bolmaydiğan amil. Kšpinçä, «pul — җämiyättä vä kişilik hayatta äŋ muhim rol' oynaydiğan vasitä», däp oylaymän. Bizniŋ bu künlärdiki hayatimiz män vä meniŋ täŋtuş qälämdaşlirim, 65 — 70 yaşqiçä ariliqtiki qäläm sahibliri hšrmätlik däm elişqa çiqqanda berilidiğan näpäqä — pensiya puli bilän yaşavatimiz. Rast, dšlät täripidin berilidiğan Prezident stipendiyasi, dšlät buyrutmisi bilän çiqidiğan äsärlär üçün muällipkä berilidiğan qälämhäqqi, dšlät mukapatliri… Şundaqla uyğur җämiyitidä isim-şäripi mäşhur, kšrnäklik tiҗarätçilär Ähmätҗan Şardinov, Dilmurat Kuziev, Rehan haҗim vä Gšhär haҗim, şundaqla Täl°ät Nadirovqa ohşaş milliy ädäbiyatimizniŋ җankšyärliriniŋ hamiyliğida yazğuçi-şairlirimizniŋ äsärliri näşir qilinivatidu. Bu tädbirlär ädiplirimizniŋ muämmasini qismän häl qilsimu, yänila ädiplirimizgä äsärlirini näşirdin çiqirişta mäbläğ kamçil. Ändi abroy -ataqqa kälsäk, uniŋ ikki täripi bar. Birinçisi, şšhrätpäräslikkä, mahtançaqliqqa, «yalğuz šzäm alamät yazğuçi yaki şair», deyişkä humar qilidiğan sälbiy täripi bar. İkkinçisi, härqandaq iҗatkarniŋ iҗadiy paaliyitidä, uniŋ äҗriniŋ toğra bahalinişiğa sahavätlik insanlarniŋ, ädäbiyatsšyär oqurmänlärniŋ qollişiğa muhtaҗ. Ularniŋ häliq arisidiki izzät-ikramini, abroyini hšrmät qiliş keräk. Öz iҗadiy paaliyitidä hšrmätkä sazavär ädiplirimiz bar. Lekin, gayi vaqlarda pütkül šmrini, kšz nurini, ihtidarini moşu yolğa särip qilğan yazğuçi-şairlirimiz «untulup» qalidu. Grajdanliq mävqä bolsa, uyğur yazğuçiliriniŋ mävqäsi, meniŋ «eniqlimam» boyiçä, «häliqçiliq mävqädä», däp bilimän.
— Äkräm aka, sšhbitimizniŋ yšnilişini til täğdirigä burisaq. Siz, uyğur ziyalisi süpitidä, ana tilida oquydiğan balilar saniniŋ jildin-jilğa aziyip ketivatqanliğini qandaq çüşändürgän bolar ediŋiz?
— Män, šziŋiz yahşi bilisiz, maarip sahasida 40 jildin oşuq işläptimän. Ötkän äsirniŋ 60-jilliriniŋ başlirida uyğur maaripi taza güllängän «altun» dävirni baştin käçürgän edi. Şuŋlaşqa soalğa җavavimni şu päytlärdin başliğum kelidu. Män işligän Qoram ottura mäktividä barliq siniplar parallel' bolidiğan. Çünki u dävirlärdä rus sinipiğa rus tilini helä ravan bilidiğan balilarni qobul qilatti. Muällimlärniŋ hämmisi degidäk ruslar edi. Äŋ aldi bilän, rus sinipiğa bağçidin kälgän balilarni, andin uniŋğa qoşumçä yezidiki balilarni emtihan elip qobul qilatti. Rus tilini bilmäydiğan balilarni qobul qilmatti. Bu hal SSSR çeçilğiçä davamlaşti. Qazaqstan mustäqillikkä erişkän däsläpki künlärdä milliy oyğiniş sezilärlik halda bolğaçqa, ata-anilar pärzäntlirini uyğur sinipiğa bärdi. Һätta, çoŋ siniplarda oquvatqan balilirini uyğur sinipliriğa yštkäp çiqqan päytlärmu bolğan. 1992-jildin mäktivimizdä 2-3 jil rus sinipliri eçilmiğan edi. Bu işlar balilar şairi Һevullam Gayitov vä rässam Dias Qurbanov vä moşu qurlarniŋ muällipi, Qoram yezisi Uyğur mädäniyät märkiziniŋ räisi bilän qilğan vä elip barğan paaliyiti tüpäyli ämälgä aşurulğan. Bu uzunğa sozulmidi. Bu bäzi kişilärniŋ «uyğurçä oquğan balilarniŋ keläçigi yoq, aliy oquş orniğa çüşälmäydu, ularniŋ baridiğan yeri yoq, hätta uyğur muällimliriniŋ bilimi yoq», degän ğodur apqaçti gäp-sšzliri tarilişqa başlidi. Keyiniräk «Birtutaş milliy testqa qatnişalmaydu», degän sšzlär päyda boldi. Şundaqla šzliri uyğur sinipida däris berip, balilirini rus tilida oqutqan ayrim muällimlärniŋmu täsiri kšp boldi. Üçinçidin, därisliklärniŋ yetişmäsligi säväp boldi. Mana şuniŋdin keyin, qisqa oydiki ata-anilar balilirini rus tilini bilmisimu, rus sinipiğa ammiviy türdä berişkä başlidi. Rus tilida däris beridiğan uyğur muällimliri ulardin test siniğini almayla qobul qildi. Şuniŋ bilän uyğur sinipliri eğir ähvalğa çüşüp qaldi. «Rusçä oqumiğan baliniŋ istiqbali yoq», degän sšzgä mutlaq işänmäymän. Çünki män mäktäptä işligän päytlärdin başlap, rus sinipini pütärgän balilarniŋ çoŋ utuq qazanğinini äslälmäymän. Aliy oquş orunlirini pütärgän balilarniŋ kšp ekänliginimu kšrmidim. Äksiçä, uyğurçä oqup, aliy oquş orunlirini tamamliğan muällimlär mäktivimizdä besim kšpçilikni egiläydu. Ular institut vä universitetlarniŋ kündüzki bšlümlirini tamamliğan qabiliyätlik muällimlär, buni selişturup turuvatqan ata-anilar yoq. Bu hal uyğurlar ziç yaşaydiğan barliq yeza-mälilärdä moҗut. Juquridiki säväplär uyğur sinipliriniŋ eçilişiğa tosalğuluq qilivatidu, däp oylaymän. Amma ikki-üç jil җäriyanida Almuta şähiridiki milliy maarip җankšyärliri, jutumiz aktivistliri bilän hämkarliqta, küçäp täşviqat elip barğaçqa, uyğur siniplirini qolliğan sahavätlik insanlarniŋ maddiy yardimi tüpäyli, uyğur mäktäpliri oquğuçiliriniŋ sani, şükri, qismän bolsimu šsmäktä. İlahim, bu izgü paaliyät davamlişivärgäy.
— Kšrnäklik hoquqşunas alim, märhum Änvär Һaҗiev «Ana tiliŋni saqlaş — qerindaşliqni, hisdaşliqni inkar qiliş degänlik ämäs, äksiçä, šzäŋgä degän sadaqitiŋ qançä küçlük bolsa, qerindaşliriŋ vä başqilarğa degän hšrmitiŋ şunçä zor vä sağlam bolidu», däydiğan…
— Män talantliq alim, milliy maarip peşivasi Änvär Һaҗievniŋ bu pikirlirigä toluği bilän qoşulimän. İnkar qilidiğan ibarilär yoq. Bu häqtä meniŋ pikrim, kšzqarişim bolsa, biz milliy kimligimizniŋ altun tutqisi — ana tilimizni saqlap qelişimiz üçün šzgä tillarğa iştiyaq bağlaş bilän billä, šzimizniŋ milliy qädriyätlirimizni mäkkäm saqlap, ana tilimizğa bolğan sadaqitimizni untumiğan halda iş elip barsaq, paaliyitimiz ronaq tapidu, demäkçimän.
— Äkräm aka, šziŋiz bilisiz, maaripqa, muällimgä bolğan yüksäk muhäbbät tüpäyli, yähudiylar bügünki kündä duniya ihtisadinimu, mänaviyatinimu šz qolida tutup turuvatidu. Biz, uyğur millitimu, zamanisida mädäniyät taratqan, dšlät tutqan qedimiy millät ämäsmeduq?..
— Rast eytisiz, yähudiylarniŋ hazir duniya mädäniyitigä sezilärlik täsir kšrsitivatqanliği häqiqät. Çünki ularda keläçäkniŋ egisi bolğan balilirini tärbiyiläş tärizi juquri. Bolupmu, kälgüsidiki aŋliq izbasarliriniŋ anisi bolidiğan qizlar tärbiyisigä bäk kšŋül bšlidu. Bu häqtä ataqliq ädip Ähtäm Ömär yähudiylarniŋ ayalliri bilän bizniŋ animiz bolğan uyğur ayalliriniŋ tärbiyisini selişturup, äҗayip tärbiyäviy ähmiyiti zor maqalini yazdi. Äpsuslinarliği, moşu hildiki maqalilarni kšpçiligimiz oqumaymiz. «Ayal kişiniŋ çeçi uzun, äqli qisqa», «Oğluŋ yäp oğa çiqar, qiziŋ yäp — qirğa», «Qiz bala — yatniŋ balisi» degängä ohşaş bemäna tämsillärgä mäkkäm yepişivelip, qiz baliniŋ tärbiyisigä kšp kšŋül bšlüp kätmäymiz. Ötmüşkä näzär salsaq, diniy mäktäplärniŋ qizlarni oqutuşi yoqniŋ ornida edi. Ändi «Ayal — ärniŋ quli», degän çüşänçidä bolğan aҗizlirimiz balini qançilik tärbiyiläydu däysiz. Һazir alämşumul täräqqiyat vä riqabät käskinläşkän päyttä, şu yähudiylardin ülgä elişimiz keräkmekin, yäni qizlirimizni ana tilida oqutup, ularni milliy rohta tärbiyiläşkä kšpiräk kšŋül bšlüş keräkmekin.
— Umumän, äynä şu milliy rohni kštiriş üçün nemä qilişimiz keräk?
— Milliy roh deginimiz, adäm qälbidä šz millitigä pähirliniş, sšyünüş, kšyüş ohşaş tuyğularniŋ oyğinişi. Meniŋ pikrimçä, milliy rohni ikki qisimğa bšlüşkä bolidu. Birinçi – pähirliniş asasidiki milliy roh, ikkinçi – җäŋgivarliq milliy roh. Һazirqi päyttä hämmimizdä birinçisi moҗut. Buniŋğa bir misal, ägär televizorda uyğurlar häqqidä kšrsitişlärni kšrsätsä, ätisi yeqinliriğa «Ahşam televizorda uyğurçä kšrsätti», däp eytişqa aldiraymiz. Yaki šzgä gezit-jurnallarda biz üçün birär material berilsä, bäkmu huş bolup ketimiz. Äҗayip talantliq alimlar bilän ädiplirimizniŋ mahiyitini başqilarniŋ lävzidin aŋlisaq, alahidä hoşal bolimiz. Qälbimizdä pähirliniş tuyğusi oyğinip, uyğur bolğinimizğa şükri eytimiz. Adättiki turmuşimizda bu hil milliy roh yaşavatidu. Ändi җäŋgivarliq milliy rohqa kälsäk, bu tamamän suslaşqan. Yänila ana tilimizni saqlap qeliş, milliy maaripimizni rivaҗlanduruş yaki šzimizniŋ birär mäsilisini qanuniy asasta Һškümät dairilirigä toğra vä äqilanä türdä yätküzälmäymiz häm uniŋğa җür°ät qilalmaymiz, birdinla arqimizğa çekinimiz. Mana moşu rohni kštiriş üçün tilimizni, milliy maaripimizniŋ yüksilişigä erinmäy ämgäk qilip, ata-anilarniŋ milliy kimligimizniŋ äŋgüştäri bolğan bu ikki amilni qollap-quvätlişimiz keräk. Ädip vä sän°ätkarlirimiz hälqimizniŋ җäŋgivarliq häm җälipkarliq milliy rohini kštiridiğan nadir äsärlärni yaratqandila, milliy rohni kštiriş problemisi šzlügidin yeşilidu.
— Kšrnäklik alim, şair Abduşükür Mämtimin «Biz ahirqi bäş äsir vaqit içidä kšpligän qädriyätlirimizdin ayrilduq, ilim-pän täräqqiyatidin çätniduq, rohiy çüşkünlükkä mähküm bolduq, boyimiz bilän oyimizdiki җäŋgivarliqni päydin-päy egiligän bozäklik psihologiyasi nätiҗisidä šzlügimizni yoqitip qoyuş däriҗisigä yetip kälginimizni säzmäy qalduq. Bu bügün šzimizni uyğur sanap jürgän härqaysimizniŋ beşimizdiki bškimizni aldimizğa selip qoyup, iqrar qilidiğan aççiq häqiqiti», däp täkitläydu. Sizçu, qandaq oylaysiz?
— Һäqiqätänmu oylinidiğan päytimiz käldi. Şu ähvalğa çüşüp qelişimizniŋ nurğun säväpliri bar. Biz, uyğurlar, Sutuq Buğrahan dävridä İslam dinini qobul qilğanliği, Täŋriteğiniŋ җänubi toluq musulman bolğini bilim ähligä mälum. Şimaliy täripidä şu çağlarda Uyğur İdiqut dšlitidiki uyğurlar tehi İslam dinini qobul qilmiğan. HV äsirgiçä budda dinida bolğan ekän. Şu künlärgiçä iҗat qilinğan «Divanu luğätit türk», «Qutadğu bilik», «Һätäbätul Һäqayiq» vä «On ikki muqamğa» ohşaş nadir äsärlär duniya mädäniyitigä qoşulğan täŋdaşsiz tšhpä bolğan. İlim-pän sahasida juquri pälligä kštirilip, ğalip Çiŋğizhan hakimiyitigä çoŋ täsir qilğanliği tarihtin mälum. Sšyümlük alimimizniŋ bayqiğini, HV äsirdin keyinki dävirlärdä sadir bolğan. Mana şu dävirlärdä hälqimizniŋ beşi nä palakätlärgä duç kälmidi däysiz. İçki niza, hurapätçilik, çättin kälgüçi täҗavuzlarniŋ hälqimizni rähimsiz qirğin qilişi, teçliqni halap qalğan avam häliqniŋ milliy çüşkünlükkä duç kälgini rast. Mana şu halni tüzitiş üçün bškümizni aldimizğa qoyup hulasä çiqirişimiz zšrür. Äŋ aldi bilän birlik-ittipaqliqni küçäytiş, milliy maaripimizni qollaş, millätniŋ җeni bolğan tilimizni saqlaş vä milliy qädriyätlirimizni šzgilärgä tonutuş, ilim-pän, ädäbiyat sahasida çoŋ nätiҗilärni yaritiş üçün keläçigimizni, mirashor-varislirimizni oqutup, zamanimizniŋ ilğar zatliridin qiliş, ävladimizniŋ milliy rohini kštiriş — bizniŋ muqäddäs borçimiz. Millätniŋ täğdiri — milliy rohni kštiriş hämmä uyğurniŋ muqäddäs borçi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ