İnaq jutniŋ inavätlik mštiväri

0
633 ret oqıldı

Mäzkür maqaliniŋ yezilişiğa Yarkänt şähiridiki Ämgäkçi mähällisiniŋ jut-җamaiti türtkä boldi. Җümlidin jigitbeşi Reşit Mähpirov, җamaätçilik işliriniŋ җankšyäri Täl°ät İmin vä başqimu bir qançä maŋa tonuş häm natonuş jutdaşlar moşu häqtä iltimas qilişti. Şuniŋğa benaän Abdukerim haҗim İlievni yoqliğaç, hämsšhbättä boldum. Säksän altä yaştin alqiğanliğiğa qarimastin, äs-hatirisiniŋ štkürlügi, gäp-sšziniŋ mäntiqiliq vä orunluqliği meni qayil qaldurdi.

Abdukerim aka Һämra oğli äsli moşu Yarkänttä, yänä kelip hazir šzi istiqamät qilivatqan Ämgäkçi mähällisidä kämbäğäl-dehan ailisidä duniyağa kälgän ekän. Ottuzinçi jillardiki mallimataŋçiliqlarğa bola çegara atlap tarihiy vätinimizgä štüp ketiptu. U qatta štkän säl kam çaräk äsirlik hayati җäriyanida baştin käçürgän särgüzäştiliriniŋ šzi  qiziqarliq vä eçinişliq tarih. Mäsilän, İli vilayitiniŋ Çilpäŋzä şähirigä orunlişip, yeşi tolğanda, şu yärdiki başlanğuç mäktäpkä kirip oquydu. Uni äla bahalar bilän tamamlap, oquşini yänimu davamlaşturuşiğa şu çağdiki Şärqiy Türkstanniŋ mutlaq hakimi boluvelip, äşäddiylişip kätkän Şeŋ Şisäyniŋ räzil säyasiti yar bärmäydu. Aridin üç jil štüp, Üç vilayät milliy-azatliq inqilavi partliğanda, şähärlik hakim idarisigä katip bolup işqa orunlişidu. Öziniŋ tirişçanliği, yaşliğiğa qarimastin, işqa pişşiqliği vä zehniniŋ štkürlügi bilän kšzgä çüşüp, idarä kativatiniŋ mäs°ul kativi däriҗisigiçä kštirilidu.

—   U Allaniŋ beşimizğa rähmiti tškülgän ğenimät bir jillar ekän, — däp äskä aldi yaşliğini sšhbätdişim çoŋqur eçiniş bilän. — Äşu çağlarda qol elişip kšrüşüp, hağda turup sšzläşkän uyğurniŋ esil oğlanliriniŋ nurluq simasi hazirğiçä kšz aldimdin ketär ämäs. Ähmätҗan Qasimiy, Ğeni baturlarni untuş mümkinmu? İsit, äziz җanlar, mäsüm qanlar?..

1949-jilliri qutluq diyardin qut-bärikät uçup, süzük asmini kündin-küngä mananlişişqa başlidi. Gärçä hizmät üstilidin ayrilip qalmiğan bolsimu, zamanniŋ räptayidin häzär äyligän Abdukerim aka ahiri 1955-jili ailisi bilän keŋäşkä kšçüp çiqişqa mäҗbur bolidu. Däsläp Qirğizstanniŋ Talas vilayitidiki bir kolhozğa, keyiniräk moşu Ämgäkçi mähällisigä kelip oltiraqlişidu. «Oktyabr'niŋ 40 jilliği» kolhoziğa işqa kirip, biraz vaqit härhil işlarda işläydu. Boyiğa siŋgän tirişçanliği bilän ämgäksšygüçlügi tüpäyli, traktoristlarni täyyarlaydiğan qisqa muddätlik kursni tamamliğandin keyin, mehanizator bolup ämgäk paaliyitini davamlaşturidu. Keyiniräk uçastkiliq mehanik bolup bälgülinidu. Ahiri on bäş jil şofer bolup işläp, 1988-jili hšrmätlik däm elişqa çiqidu.

Şuniŋğiçimu jut mänpiyiti yolidiki çarä-tädbirlärdin çättä qalmay jürgän Abdukerim aka ändi bu işqa ästaidil kirişip ketidu. Jut ähliniŋ iҗil-inaqliğini yänimu mustähkämläş, yaşlarni dostluq rohida tärbiyiläp, ädäp-ählaqqa yat härqandaq yaman işlardin neri boluşqa dävät qiliş, urpi-adät, räsim-qaidilärniŋ burmilinişiğa yol qoymasliq vä başqimu şularğa ohşaş mäsililär boyiçä jutdarçiliq işliriniŋ җankšyärliri bilän hämkarliqta җiddiy şuğullandi. Räsmiy milliy näşrimiz bolğan «Uyğur avazi» gezitiğa muştiri toplaş işini bir qinğa çüşirip, qeliplaşturuştimu siŋärgän ämgigi tilğa alarliq.

Moşu yärdä mštivärniŋ bu җähättiki paaliyitigä munasivätlik tšvändiki ikki misalni kältürüp štmäskä bolmaydu.

Ämgäkçi — çoŋ jut. Şuniŋğa munasip meçit seliş zšrüriyiti tuğuldi. Mundaq häyirlik işqa Abdukerim aka märhum Һakim haҗim Ulisaev vä säpdişi Һasanmähämät Şämiev bilän täşäbbuskar boldi. Barliq räsmiyätlär štilip, 2000-jili may eyida quruluş işliri başlandi. Çoŋ-kiçik demäy, jut ähliniŋ tügäl säpärvärlikkä kältürülüşi nätiҗisidä bu muqäddäs därgah äşu jilniŋ avgust eyida paydilinişqa berildi. Ändi uniŋda imamätçilik qiliş üçün isim-şäripi Yarkänt täväsidila ämäs, uniŋ sirtidimu yahşi mälum bolğan Baqäm Sonurov munasip däp tepildi. Aridin üç jil štüp, bu ataqliq diniy zat panidin baqiğa kätti. Bir top çoŋlarniŋ täşäbbusi vä meçit qomi bilän jutniŋ qollap-quvätlişidä meçitqa märhumniŋ namini beriş qarar qilindi. Buni munasivätlik orunlarda tästiqlitip, qanuniylaşturuş işi Abdukerim akiniŋ zimmisigä çüşti. Mana on jildin beri «Baqäm meçiti» degän nam yarkäntliklärniŋ quliğiğa siŋişip kätti, şuniŋ bilän pak yaşap, pak kätkän bir diyanätlik insanniŋ ismi jutdaşliriniŋ qälbidä saqlinip qaldi.

İkkinçi misal. Jutta uşşaq baliliq ailiniŋ beşiğa kün çüşüp, eğir ähvalda qaldi. Bir kälsä, qoşlap kelidekän, aldinqi jili ularniŋ šyi šrülüp, ähvali tehimu eğirlişip kätti. Buniŋğa säväp, zäy tartip, şor šrläp turğan tamlar qattiq yaqqan yamğurdin keyin kälgän sälgä bärdaşliq berälmidi. Ailiniŋ atisi bolsa, ağriqçan edi. Ämgäkçiliklär qarap turmay, jut bolup haşarğa çiqti. Buni aŋliğan ayrim mähkimä-täşkilatlar kollektivliri bilän kšpligän sahavätlik yarkäntliklärmu qol uçini sundi. Nätiҗidä pütünsürük yeŋi šyniŋ barliq quruluş çiqimliri hšddigä elinip, küzgä qalmay šy pütti. Jut ählini mundaq säpärvärlikkä kältürüştä Abdukerim aka az küç çiqarmidi. Uniŋ üstigä ailä atisiniŋ yeşi yetip kätkänligigä qarimastin, şähsiy guvanamisiniŋ vä başqa hšҗҗätliriniŋ yoqluğidin, pensiya pulinimu almattekän. Tegişlik orunlarğa yoluqup, bu mäsilinimu bir täräp qilip bärdi.

Buniŋdin artuq sovapliq iş bolmisa keräk.

Abdukerim haҗim İlievniŋ şähsiy hayatimu ibrätlik. Turmuş-tirikçilikniŋ җapa-mäşäqitini täŋ tartip štkän märhum Märiyäm ana bilän altä pärzänt kšrüp, här җähättin ülgilik qilip qatarğa qoşti. Ularniŋ üçi mähsus ottura vä aliy mälumatliq mutähässislär. 20 nävrisi bilän 19 çävrisi bu mštivär zatniŋ Alla bärgän kšŋül huşluği.

Män haҗim bilän häyirlik tiläp hoşlişivetip, arimizda moşundaq mehir-şäpqätlik häm diyanätlik adämlärniŋ tehimu kšp boluşini arman qildim.

Nurähmät ÄHMÄTOV.

Yarkänt şähiri.

 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ