Äsärliri kšmüktä qalmaydu

0
690 ret oqıldı

 (Şair, jurnalist vä tärҗiman Malik SADİROV — 75 yaşta)

Talantliq şair, qabiliyätlik jurnalist vä tärҗiman Malik Abubäkri oğli Sadirov 75 yaşqa toldi. U bügünki küngä qädär tšrt kitap çiqirip, tšrt tarihiy dastan yazdi. Ottuz jilğa yeqin vaqit «Kommunizm tuği» (hazirqi «Uyğur avazi») vä «Yeŋi hayat» gezitlirida işlidi.

Malik Sadirovniŋ «Uyğur qismiti» yaki «Atu» paҗiäsi häqqidä häqiqät» namliq tarihiy dastanini oqup çiqqandin keyin, meniŋdä  uniŋ äsärliri toğriliq maqalä yeziş istigi päyda boldi. Uniŋ üstigä män Malik akini 35 jildin beri yahşi bilättim häm  22 jil davamida uniŋ  bilän hoşna süpitidä yeqin arilaştuq. Şuniŋ üçünmu maŋa uniŋ toğriliq yeziş bir täräptin asan, yänä bir täräptin, bolupmu uniŋ şairliq talantiniŋ sirlirini eçiş «qiyin» boldi.

Malik Sadirov şair häm jurnalist süpitidä haҗätsiz närsigä qäläm tävrätmäy, päqät ähmiyätlik mavzularğa muraҗiät qildi. Şeirliriniŋ här bir misrasi uniŋ hayat qismätliriniŋ yäküni: ata-anisidin kiçik jitim qalğan u baliliğidin başlap päqät šz küçigä tayinip yaşidi, kamçiliqliridin toğra hulasä çiqirip,  yahşiliqqa intildi vä täğdir uniŋğa çoŋ talantni äta qildi. Şuŋlaşqimu u maŋa här dayim šziniŋ yeŋi şeiri yaki dastanini oqup bärgändä, män qälbän «Malik aka, häqiqätänmu, uyğurniŋ paҗiälik täğdiriniŋ äynigi» degän hulasigä kelimän. U  hälqimizniŋ keläçäk täğdiriniŋ qandaq bolidiğanliğiğa kšyünüp  yezivatqan şair. Uniŋ «Tiliŋni yoqatma» namliq şeridin elinğan tšvändiki kuplet şuniŋ yarqin misali:

Uyğur bop tšräldiŋ, uyğur bop

                                                 qalğin,

Ana tiliŋ bilän saziŋni

                                                 çalğin!

Ötmüşiŋni ulap bügünki

                                                  küngä,

Keläçigiŋgä uyğur bop

                                            barğin!!!

 U härqandaq ähvalda šzini tutuşni häm yahşi-yamanni ilğa qilişni bilidu. Muhtaҗ bolğanlarğa yardäm qolini sunuşqa tirişidu. Bäzidä u maŋa muzlavatqan adämgä quyaş täptini berivatqandäk tuyulidu. Uniŋda ikki hil hislät bar: birinçisi, qäläm tutup iҗat qiliş, ikkinçisi, kätmän çepip yärgä işläş. Bir qarimaqqa, u kam sšzlük kšrünidu. Lekin uniŋ qälb açquçini tapalisaŋ, äŋ yahşi sšhbätdaş, ilpättur. Ägär siz uniŋ «Män uyğurmän», «Oyğan, uyğur!», «Һäqiqät quyaşi», «Adäm degän qiziqtä…», «Öçmisun», «Särkärdilärgä» degängä ohşaş şeirlirini zehin qoyup oqup çiqsiŋiz, buniŋğa toluq kšz yätküzisiz. Һä, u yazğinidäk yaşap, yaşavatqinidäk yazmaqta. Һäqiqätänmu uniŋ äsärliri šzigä ohşayiş mümkin ämäs. U vä uniŋ äsärliri bir uyğunluqqa egä. Һäqiqiy iҗat qerimaydu, u uzun jil saqlinip, qälbni sehirliğuçi küçini yoqatmaydu. Uniŋ «Matanät», «Azatliq җäŋçisi yaki äҗdihağa sançilğan näyzä», «Җahalät vä asarät», «Atu» paҗiäsi toğriliq dastanliri buniŋ yarqin misalidur. Şairniŋ «Atu» paҗiäsi häqqidä häqiqät» dastaniğa kšz jügärtip kšräyli:

Yazdim bu äş°arni häsrättä

                                               jiğlap,

Puçulğan qälbimni qälämdä

                                                  tiğlap.

Mähsitim — «Atuniŋ» qanliq

                                            qismitin,

Ävladim bilsun häm yatmisun

                                             häm җim.

 

Bolğuzmas üçün heç qanliq

                                            qirğinni,

Oylansun, küräş qip, tutsun

                                            tizginni.

 

Ötmüş bu — bizniŋki

                                    keläçigimiz,

Bilmisäk uni biz yoqtur

                                            bähtimiz.

Tarihiŋ untuma, äy äziz

                                                hälqim,

Ämgäk vä küräştin tiklinär

                                                 tähtiŋ.

Muällip bu misralar arqiliq oquğuçini birdin XX äsirniŋ җäbir-zulum vä qalaymiqançiliq hšküm sürgän 17 — 18-jilliriğa  başlap kiridu.

Näq bir miŋ toqquz yüz on

                                    yättinçi jil,

Rossiyadä soquşup qaldi ikki

                                                          pil.

Biridur proletar — bu Lenin

                                                   täräp,

Һä, biri degänlär padişa

                                                 şäräp.

 

Һämmä yärni qaplidi inqilap

                                                        oti,

Saq qalğan ämästi heç kimniŋ

                                                    yurti.

Uyğur dehiniğa hakimiyätni padişa yaki bol'şevik Lenin başqursimu bäribir edi. Öz novitidä bol'şeviklarniŋ aldiğa qandaq qilip bolmisun, ammini boysunduruş väzipisi qoyulğan edi. Dastanda bol'şeviklar ilğar tsivilizatsiyalik duniyaniŋ, inqilaviy, täräqqiy ätkän җämiyät tüzüminiŋ väkilliri ämäs, äksiçä,  bulaŋçi vä qatil süpitidä namayän bolidu.

Dastanda Yeŋişär yezisida 860 adäm, Taştiqarida 750, Lavarda 3000, Qoramda 1000din kšpiräk vä başqimu yezilarda kšpligän adämlärniŋ qätl qilinğanliği qäyt qilinğan. Һoylilarda, etizlarda, yollarda qançilik gunasiz adämlärniŋ yavuzluq bilän etilğan, näyzä sançip šltürülgänligini heç kim hesaplap çiqmiğan. Bu qatilliqlar toğriliq biz päqät şahidlarniŋ sšzliridin hävär tapimiz:

Andin çoŋ yurtni qidirişti

                                                  üç kün,

Öylärni bulişip, käzdi

                                        kündüz-tün,

Tegişti qizlarniŋ

                                  nomus-pakiğa,

Һeç pärva qilmastin ana ahiğa.

 

Timisqilidi heç yärni

                                               qoymay,

Bağ, dala, җiralar, qalmidi

                                              heç җay,

Uçriğan ärlärni etip

                                             taşlidi,

Һäm qarşi bolğanğa näyzä

                                            sançildi.

Dastanda «Atu» paҗiäsi bilän şu dävirdä yaşiğan uyğurlarniŋ hayati, urpi-aditi vä täbiät kšrünüşi paҗiägä maslaşqan halda täsvirlängän:

Gšzäl may eyida güllär

                                              eçilğan,

Baharniŋ huş hidi ätrap

                                             çeçilğan.

Orumğa kep qalğan etizda

                                                        bedä,

Yollarda yaşarğan

                                 däl-däräq sedä.

 

Şu küni matämdä yaş tškti

                                                   bulut,

Öçärmäk bolğandäk qatil

                                              yaqqan ot.

 

Taraslap çeqildi dähşätlik

                                                çaqmaq,

Bop җallat bağriğa näyzä

                                             sançimaq.

Etizlar jiğlidi häsrättä

                                                   šksüp,

Däräqlär mükçäydi qäddini

                                                  püküp.

Äҗayip ohşitiş. Çünki şu jili tähdidtä qalğan Yättisu dehanliri yeza egiligi ziraätliridin mšlçärlängän hosulni alalmiğan, u keyinki jilliri tehimu tšvänläp kätkän. Çünki, ärlärniŋ nurğun qismi qätl qilinğan, yänä bir qismi җan saqlaş üçün çät ällärgä qeçip ketişkä mäҗbur bolğan. «Atu» paҗiäsi toğriliq dastanniŋ qimmiti uniŋ häqiqätkä uyğunliğida.

Ötmüş uni bilgänlärgä mänsüp, keläçäk — uni yaratquçilarniŋ. Ändi Malik Sadirovniŋ şeirliri bilän dastanlirini oqup, ulardiki mäzmun vä qapiyälärniŋ şundaq oŋuşluq çiqqanliğidin pähirlinip, mundaq çoŋ vaqiälärni şeiriyättikigä ohşaş, näsriy äsärdä tšrt җümlä bilän ipadiläş heç mümkin ämäs, degän hulasigä kelisän. Mäsilän:

Yat kelip beşiŋda meğizin

                                                   çaqsa,

Һäsrättin kšz yeşiŋ däriya

                                              bop aqsa,

«Kät!» — desäŋ tiliŋğa

                                 miqlarni qaqsa,

«Bšlgünçi terror» däp

                            bädnamlar taqsa,

Buniŋğa çin oğlan qandaq

                                            çidaydu?

(«Matanät» dastanidin, 1997-j.).

Kšrüp turisizki, bu qurlar šziniŋ mäzmuni bilän sizni birdin šzigä җälip qilidu. Siz mäzkür dastanni oqup, tarihiy Vätändä yüz bärgän qanliq paҗiälär — Ğulҗidiki may paҗiäsi, fevral' qirğini, Barin paҗiäsiniŋ şahidi bolğan halda, mustämlikiçilik tüzüm, җahalätlik hakimiyätkä näprät-länät oquysiz. Vätän, millät täğdiri, ärkinlik-hurluq küräşçilirigä apirin eytisiz. Şair M.Sadirovniŋ äsärliridä hälqimizniŋ ikki tüzümdiki ikki hil hayati vä ikki hil täğdiri intayin yahşi äkis ättürülgän.

Һärqandaq yazğuçi, şair hälqiniŋ bähitlik hayati üçün neminiŋ keräkligini vä uniŋ üçün neminiŋ ziyanliq ekänligini bilişi haҗät. Şair buni yahşi çüşinidu. Şeiriyät sükünatta yaşalmaydu. Davamliq izdiniş talantni tavlaydu, aҗizliq, izdänmäslik şair talantini suslaşturidu vä şeiriyätni nabut qilidu.

Tirikçilikniŋ başlinişimu, ayaqlişişimu täğdirdin däydekän. Malik Sadirov hayat çoqqisiğa qädäm taşliğanda şeiriyät çoqqisiğa qädäm basti, šlmäs dastanlarni yazdi. Yänä bir eytmisa bolmaydiğan häqiqät şuki, uniŋ şeir-dastanliriniŋ tili hämmigä çüşinişlik, addiy, häliq tilida yezilğan. Psihologiyalik, millätpärvärlik, vätänpärvärlik rohta suğirilğan. Malik Sadirovniŋ şeirliri addiy adämlärniŋ qälb arzusi, ärkinlik-hurluqqa intiliş, küräş rohida yezilğan. Şuŋlaşqa şairniŋ äsärliri heç qaçan kšmüktä qalmaydu. U adämniŋ rohiy psihologiyasini yahşi çüşinidu. Şuniŋ üçünmu u adämlärni yahşi kšridu vä adämlär uniŋğa yeqinlişişqa intilidu.

Ädäbiyatta inqilaviy vaqiälärniŋ qaynap turğan eqimini mäŋgügä äkis ättürüşkä egä boluş birdin sadir bolmaydu, buniŋ üçün nahayiti kšp bädiiy täҗribä, štkür hissiyat keräk. Äsirlärdin beri azap çekivatqan häliq çoqum azatliq, ärkinlikkä intilidu. Uyğur hälqi qoliğa qural elip, kšp qetim zulumğa qarşi qozğaldi. Bu qozğiliş päqät qural bilänla ämäs, şundaqla qäläm bilänmu davam qildi. Abduhaliq Uyğur vä Lutpulla Mutällipniŋ otluq şeirliri buniŋ yarqin ispati. Malik Sadirovniŋ qälimigä mänsüp şeir-dastanlar äynä şu qäläm kürişiniŋ işäşlik davamiğa aylanmaqta. Şair bu toğriliq šzigä җiddiy täläp qoyğan. U hazir  hälqimiz tarihiğa beğişlanğan çoŋ  äsär üstidä işlävatidu. Şair bu väzipiniŋ intayin muräkkäp ekänligini vä juquri җavapkärlikni täläp qilidiğanliğini yahşi his qilidu. Bu ideya uniŋ äsärliridä «Kim šziniŋ štmüşini untisa, uniŋ kälgüsi yoq», degän mäzmunda yaŋrimaqta. Һä, häqiqätän u här bir adämniŋ jürigidä. Päqät şu häqiqätla här bir adämgä tegişlik qararni eytip beridu. U kälgüsigä işiniş häqiqitidur.

Mähämät ҖANBAQİEV.

 

İҗadiyätkä bar vuҗudi bilän berilgän

Malik aka Sadirovniŋ iҗadiyiti äŋ muhim mavzularni tallaveliş häm şeiriyät ğayilirini җür°ätlik gävdiländürüş bilän päriqlinidu.

Män näşriyat hadimi süpitidä, Malik aka bilän kšp jillardin beri hämkarliqta işläp kelivatimän. Bizniŋ näşriyattin uniŋ ikki kitavi yoruq kšrdi. Meni Malik akiniŋ uyğur tarihidiki äŋ muhim päytlärni tallavelip, ular üstidä җiddiy izdinip, җür°ätlik pikir qilişi qayil qilidu. U birinçilärdin bolup, 1918-jili Yättisuda yüz bärgän «Atu» paҗiäsini näzmiy tilda bayan qilip, tarihiy dastan yazdi. Malik aka bu paҗiä häqqidä ilgiri yezilğan mänbälärni diqqät bilän çoŋqur häm qetiqinip üginip, äҗayip yahşi bädiiy äsärni vuҗutqa kältürdi. Män uşbu dastan arqiliq XX äsirniŋ beşidiki inqilaviy šzgirişlär dävridä hälqimiz baştin käçürgän qanliq paҗiäni šz kšzüm bilän kšrgändäk boldum.

Malik aka Sadirov šz äsärlirigä çin vuҗudi bilän berilip işläydu. Şuŋlaşqa šz qährimanliri bilän täŋ azaplinip, täŋ hoşal bolidu. Män Malik akiğa iҗadiy utuq, mustähkäm salamätlik tiligäç, bizni yeŋi äsärliriŋiz bilän şat qiliveriŋ, demäkçimän.

Älişer HÄLİLOV,

«Mir» näşriyat šyiniŋ mudiri.  

Bälüşüş

Javap qalduruŋ