Kalendar'niŋ tarihi

0
843 ret oqıldı

yaki «13» sanini nemişkä yamanliqqa җoruydu?

Uluq grek mutäpäkküri Pifagor «Duniyani sanlar başquridu» degän ekän. Şuŋlaşqa biz bu maqalimizda sanlar häqqidä gäp qilimiz. Ändi san, sanaş mäsililiri bevasitä kalendar'ğa täälluq.

Kalendar' — häliqlärniŋ äsirlär boyi tüzgän altun ğäzniliriniŋ biri, atidin baliğa miras bolup kelivatqan bebaha bayliği. Һazir qollinivatqan evropiliq kalendar' bizgä qedimiy rimliqlardin šzläşkän. Uni tüzgändä rimliqlar qedimiy Misirniŋ kalendarini paydilanğan. Rim kalendarida 304 kün bolğan. U 10 ayğa bšlüngän. Keyin uniŋğa ikki ay qoşulup, 12 ayğa yätküzülüp, kün sani 355kä yätkän.

Moşuniŋğa muvapiq, uluq frantsuz alimi Vol'ter: «Rim generalliri җäŋlärdä härqaçan ğalibiyät qazinip jürdi, biraq qaçan yäŋginini ularniŋ heç qaysisi bilgän ämäs», degän edi. Şuŋlaşqa uşbu çälkäşlikni tüzitiş üçün kalendar'ni rätkä kältürüş haҗät boldi.

Һazirqi kalendar' tarihida nami qalğan Grigoriy kim? Tarihiy mälumatlarğa işänsäk, u šz abroyini kštiriş üçün, iğvagärlik säyasät jürgüzgän, härhil dindiki vä iҗtimaiy toplarni šz ara toqunuşturup, miŋliğan gunasiz adämlärniŋ qenini tškkän zomigärlärniŋ biri bolğan. Җümlidin Ğärbiy Evropa tarihidiki šçmäs qara tamğa — «Varfolomey tüni» qirğinçiliği näq şuniŋ yol-yoruq, kšrsätmisi bilän jürgüzülgän.

Rossiyaniŋ äsirlär boyi qollinip kälgän kalendarini Petr İ šzgärtti. Padişa šz pärmani bilän «duniya päyda bolğandin etivarän sanilidiğan 7208-jil» deyilgän vaqitni «Hristos» tuğulğandin sanilidiğan 1699-jilğa» avuşturup, jil beşini ilgärkidäk sentyabr'din hesaplimay, 1-yanvar'din başlinidiğan qildi. Şuniŋdin beri evropiliq kalendar' boyiçä 1700-jildin başlap 1-yanvar' Yeŋi jil mäyrimi süpitidä nişanlinip kälmäktä.

Rossiya kalendarini päqät Keŋäş hškümitila tüzätti. 1918-jilniŋ 24-yanvarida Rossiya «Ğärbiy evropiliq kalendar'ni qolliniş toğriliq qaidini» qobul qildi. Şuniŋğa muvapiq 1918-jili, koniçä 31-yanvar'din keyin kelidiğan kün 1-fevral' atalmay, 14-fevral' bolup hesaplandi. Şu jilliri üzlüksiz çiqip turğan «Pravda» gezitimu «13» sanini atlap štüp, 14-sanini çiqarğan.

Umumän, biz, nemişkä «13» sanini yamanliqqa җoruymiz? Üstimizdiki jilniŋ 2013-jil ekänligini inavätkä elip, moşu räqäm toğriliq qismän bolsimu tohtilip štüşni toğra kšrduq.

Mäsilän, V'etnamda räsmiy türdä grigorian kalendari qollinidu. Amma V'etnamda ikki türlük kün hesavi moҗut! Birinçisi — 12 aydin, ikkinçisi 13 aydin ibarät. V'etnamliqlar 1-yanvar'da evropiçä Yeŋi jilni nişanlaydu. Ändi Grekiya bilän Misirda hayat käçürgän Ptolemeyniŋ Kün bilän Ay qozğilişini täkşürgän 13 kitaptin ibarät ämgigi qedimiy duniyaniŋ astronomiyalik qamusi bolup hesaplanğan. Rim än°änisi boyiçä «12» — hasiyätlik san, «13» qirsiq san däp hesaplinip, bir jilda 13 ay bolmişi keräk degän çüşänçä bilän kalendar'ğa šzgiriş kirgüzülgän.

Ändi äräp kalendarida islam dinidin ilgiri 24 jilliq aylinim bolup, 15 jil — 12 aydin, 9 jil — 13 aydin tärkip tapqan.

Kšpligän kalendar'lar boyiçä Yeŋi jilmu här türlük künlärgä toğra kelidu. Ay — Kün — Yupiter kalendariğa muvapiqlaşturulup, Yaponiya, Hitayda Yeŋi jil 13-yanvar' bilän 24-fevral' ariliğida, ändi İsrailda 6-sentyabr' bilän 5-oktyabr' ariliğida nişanlinidu.

Alimlarniŋ täkitlişiçä, ahirzamanniŋ «täşäbbuskarliri» bolğan mayyaliqlarda 260 künlük tävärrük kalendar' bar ekän. Uni ana bilän naresidä kalendari däpmu ataydekän. Ana qosiğidiki tšrälmä bilän naresidiniŋ yoruq duniyağa kelişigiçä bolğan vaqit — 260 kün. Demäk 9 ay, 9 kün. Kalendar' uşbu qudrätkä muvapiqlaşturulup tüzülgän. Mayyaliqlarniŋ 17 türlük kalendari bolğan. Ularniŋ içidä «13» saniğa asaslanğan, här eyi 28 kündin turidiğan, 13 ayliq 364 künlük mähsus kalendari moҗut…

Evropiliqlar «13» saniğa äyminiş bilän qaraydu. Biraq ular buniŋ qudrätlik golaktikilik turaqliq san ekänliginiŋ siriğa ançila ähmiyät berip kätmäydekän. Һäqiqätänmu, Ay Yärni jiliğa 13 qetim aylinidekän. Ayallarniŋ boyidiki täbiiy šzgirişi jiliğa 13 qetim kelidu. Boyun äzasidin ikki tovuqqiçä bolğan ariliqta 13 šgä bar.

Öz vaqtida duniyada mayyaliqlardäk matematiklar bolmiğan. Şuŋlaşqa HACAİRAS ilmiy laboratoriyasi Mayya kalendari vaqitni hesaplaş üçün tüzülgän däp täkitlişi bekar bolmisa keräk. Umumän, jil — 13 aydin, ay — 4 häptidin, häptä 7 kündin turidu. Jil tšrt çaräkkä bšlünsä, här çaräktä 13 häptä, yäni 91 kün bar.

Germaniyaniŋ Demokratiyalik institutiniŋ jürgüzgän soalnamisiniŋ nätiҗisi boyiçä, nemis hälqiniŋ 25 payizi kalendar'diki «13» sanidin qorqidiğanliğini bildürüptu. Respondentlarniŋ yäni bir türkümi jil mäzgil-päsillirigä qarimastin, här ayniŋ 13-küni käypiyatliri çüşüp, qan qisimliriniŋ kštirilidiğanliğini bayan qilğan. Ändi Büyük Britaniyadä bu räqämgä munasivätlik küni ağriqhanilarğa kelip çüşidiğanlarniŋ sani adättiki künlärdin ikki hässä eşip ketidekän.

Һär qandaq baş qoşuş yaki çarä-tädbirlärni uyuşturğanda, frantsuzlar «14-mehman» degän än°änini şäkilländürgän. Yäni ularğa qädäm täşrip qilğan adämlärniŋ sani 13 kişidin ibarät bolup qalsa, sahiphanlar 14-adämni vaqitliq «yallaydekän». Ğäriptiki ayrim hava şirkätliridiki uçaqlarda 13-orun bälgülänmisä, mehmanhanilarda 13-nomerliq bšlmä bolmaydekän. Amerikiliq tiҗarätçilär här ayniŋ 13-küni 13 saatqa heç qandaq uçrişiş, çarä-tädbirlärni štküzüşni reҗilimäydekän.

Bir qiziği, äksiçä, «13» saniğa iҗabiy kšzqaraşta bolidiğanlarmu az ämäs ohşaydu. Mäsilän, AQŞniŋ HACA kosmos agentliği 1970-jili 13-aprel' küni 13 saat 13 minutta «Apollon» — 13» kemisini Ayğa uçarğan. Tärkividä üç uçquçi bar hava kemisini royhätkä eliştimu 13-nomer toğra kälgän.

Yänä bir misal. Ataqliq kompozitor Rihard Vagnnerniŋ hayatida «13» sani alahidä rol' oyniğan. Uniŋ isim-näsibisiniŋ šzi 13 häriptin turidekän. Kompozitor 1813-jili duniyağa kelip, 13-fevral'da vapat bolğan. 1961-jili 13-martta Parijda u tänqitkä uçraydu vä 1895-jili 13-mayda aqlinip, qaytidinla muhlisliriniŋ ihlasiğa bšlängän. Vagnner šziniŋ däsläpki ämgäk paaliyitini kapel'meyster bolup başliğan Riga teatrimu 1837-jili 13-sentyabr'da eçilğan.

Nemila demäyli, qädäm täşrip qilğan 2013-jilniŋ yamanliqni arqimizda qaldurup, pütkül insaniyätni yeŋi dävirgä başlaydiğan hasiyätlik jil bolsun, däp tiläyli. Päqät yahşiliq bilän izgülükkä ümüt artişla adämlärniŋ hayatini hatirҗäm, işlirini utuqluq qilişi mümkin.

Şämşidin AYuPOV.  

Bälüşüş

Javap qalduruŋ