İҖTİҺATLİQ İҖATKAR EDİ

0
639 ret oqıldı

(Kšrnäklik şair Mšmün  Һämraevniŋ (Mämnun) tuğulğininiŋ 75 jilliğiğa dair)

Rast, Mšmün Һämraev iҗtihatliq iҗatkar edi. İzgü niyätlik niҗatkar edi. İҗadiyät yolida heriş-çarçaş degänni uqmatti. Şeiriyät bilän şuğullinivatqanlarniŋ içidiki tirişçanliq kšrsitivatqanlar bilän arilişip jürsä jürättiki, yezişniŋ qiyinçiliqliridin šzini çätkä alidiğanlarğa yeqin yollimatti, juqmatti. Çünki, u bilätti: җapa tartmiğiçä taştin gšhär elişqa bolmaydiğanliğini, eğirniŋ üstidin, yenikniŋ astidin maŋğanda, yaratqan «mšҗüzilirigä» oqurmänlär kšŋliniŋ toymaydiğanliğini. U yänä bilätti: ädäbiyatqa beğişlimiğiçä šzini, iҗadiyätniŋ açalmaydiğanliğini kšzini. Şuŋa, u şeiriyät, goya Zohra bolsa, uniŋ çin aşiği — Tahiri bolalidi. Şeir yezişniŋ häqiqiy mahiri bolalidi. Mahiri bolğanda, sabiq Keŋäş İttipaqida şäkillinip bolmiğan, tehi toqquzi tolmiğan aruz väznini tutqan edi. Helä-helisi tutuşqa җür°ät qilalmaydiğan bu sahada ğälibä qilğan, utqan edi. Nätiҗidä ilham buliğiniŋ kšzini tapqan edi. İҗadiyättä başqilarğa ohşimaydiğan has yolini — šzini tapqan edi.

Şuniŋ üçün uniŋ ismi štkän äsirniŋ 70 — 80-jilliridila peşqädämlirimiz täripidin tilğa elinğan. Oqurmänlärniŋ dilida zikri qilinğan. Yänä şu jilliri aruz väznidä yezivatqanlarniŋ bolup aldi, yaş talantlarniŋ — şeiriyitimiz asminidiki tšrt yultuzniŋ biri bolup qaldi (ularniŋ üçi: Savutҗan Mämätquluov, Dolqun Yasin, Rähimҗan Rozi edi), täkrar eytsam, u bara-bara rubaiy yezivatqanlarniŋ hämmisidin ozup kätti. Biraq, peşanisigä pütülgini şumu, šzi güldäk tozup kätti. Yäni bizdin ayrildi, «baqi» degän barsa-kälmäs yolğa qayrildi. Qandaq qilimiz, sšzgä kälmäy tilimiz, jiğlap-qahşap kšydi dilimiz. Һayat degän şundaq ekän, «tirikçilik» degän hakim yänila här qaysimizni başqurdi: birdä yahşi kün kšrsäkmu, hayatimiz qamça sepidäk bolsimu qisqa, bäzidä ohşap qalsaqmu, turhundin çiqipla şamalğa duç kelip nägä kätkänligini bilmäy qalidiğan isqa, birdä kštirilip, birdä tursaqmu päsläp, «bändiçilik» degänni banä qilip, adämgärçilik şehini taşlimay jürgäçkä käsläp, Mšmüngä ohşaş qälämdaşlirimizni turduq äsläp…

Qälämdişim Mšmünniŋ «Meni väsliŋgä yätküzgin» namliq kitavi häqqidä, oqurmänlärgä yolliğan oy-pikri, hitavi häqqidä šzämniŋ oy-pikirlirimni bayan qilip, uniŋdiki mäniviy ozuq beridiğan mäzmunlarni oqurmänlärgä ayan qilip štmäkçimän.

* * *

«Heliçä aylamniŋ yüz kšynigi bar, bir kšynäkkä alğusiz» degändäk, bizdä näççä on jil yeziş bilän boluvatqan, näççiligän kitapliri çiqqan şairlar barki, sürüştürüp kelidiğan bolsaq, ularniŋ qolğa çiqqidäk, oqurmänlärniŋ kšŋlidin orun alğidäk birär şeiri yoq. Nemişkä undaq? Çünki ular ädäbiyatniŋ, җümlidin şeiriyätniŋ nemidin ibarät ekänligini bilmäy, çüşänmäy, uniŋğa quruq häväsniŋ haydaqçiliği bilän kirip qalğanlar. Ändi Mšmün Һämraev bolsa, ädäbiyatimizğa kiriştin aval, uni härätärplimä üginip, tätqiq qilğandin başqa, uniŋda rubaiy, ğäzälniŋ yoq desimu bolğidäk halda nahayiti az ekänligini bilip vä äşundaq boşluqni tolturuş üçün qoliğa qäläm alğan.

Şuŋlaşqa Mšmün rubaiy bilän ğäzälni yezip, «Qaysi Mšmün u?» desä, «Һeliqi rubaiy vä ğäzäl yazidiğan Mšmünçu», däp җavap beridiğan halğa yätti, yäni bu sahada oqurmänlärgä ubdan tonulğandin keyinla şeiriyätniŋ barmaq väznigä kiridiğan türliri: şeir, ballada vä dastanlarni yezişqa başliğan häm šziniŋ kšp qirliq ekänligini kšrsätkän. Meniŋ bu pikrimni juqurida nami tilğa elinğan, şeir, ballada häm dastanlardin tärkip tapqan kitaviğa (Tallanma äsärliriniŋ İ tomiğa) kirgän şeirliri härtäräptin ispatlap beridu däp oylaymän.

Qädrini bilmigän                                närsäŋdin, balam,

Ayrilip qalisän,                                             däydiğan atam.

Qädriŋni bilmigän

           ohşaymän, ättäŋ,

Seniŋdin ayrilip

          qaldimğu Vätän.

Biz, uyğurlar, šz vaqtida qädir-qimmitini bilmäy, yalğuz vätändinla ämäs, nä-nä uluq zatlirimizdin ayrilip qalğan. Şair mäzkür rubaiyida oqurmänlärgä här närsiniŋ qädrigä, uniŋdin ayrilip qeliştin aval yätkänlikniŋ tolimu uluq iş ekänligini alahidä täkitligän. Biraq, uni bäzibir şairlardäk nesihät teriqisidä ämäs, šziniŋ ämäliyatidin eliş arqiliq ipadiläp bärgän.

Hoşnilar šz ara häqiqiy hayat käçürimiz däydiğan bolsa, šz häläkçiligi bilän bolup kätmäy, «Huda qoşqan hoşnam» däp, ularğa ätivasizliq bilän qaraştin neri bolğinidäk, җümlidin şair-yazğuçilarmu bir-biri bilän iç qoyun, taş qoyun bolğinida, bir-birini kšrälmäydiğan, bir-birigä häsäthorluq qilidiğan adätlärni šzlirigä yolatmaydu, bir-biriniŋ utuq-muvappäqiyätlirigä hoşal bolidu. Şu vaqittila biz häqiqiy hayat käçürgän bolimiz. Mšmün bir ğäzilidä:

Bilmidim,

   boldi äsirlär  maŋa

                haqan nadanliq.

Beşimğa kältürdi

    miŋ-miŋ tümän ziyan,

                            nadanliq.

Toyğuzdi uyğur bolğanğa

çaplişip rudupaydäk,

Tähti-bähtimni

                                 qomurup,

qildi väyran nadanliq, —

däp yazğan.

Һäqiqätän, bäzi birlirimiz nadanliğimiz tüpäylidin ornini tolturup bolmaydiğan ziyanlarni tarttuq. Yänä şulardin savaq almay, «alğa ilgiriläyçu» demäy, huddi җugaziğa qetilğan attäk bir orunda çšgiläp jürüvatimiz.

Yamğur yağar, bahar

yamğuri,

Yaşnap ändi yär

                        kältürär aş.

Yamğur yağar, häy,

                          uniŋ şori,

Äynä uni qaŋqitidu taş.

 

Mana bir qiz jigit

                                   qeşida,

Yamğur käbi tškär

                                 aççiq yaş.

Jigit qälbi çiqarmas

                                        sada,

Yamğur täsir qilmiğan

taş ohşaş.

Şeirda hämmä pikir çüşinişlik otturiğa qoyulğan bolsimu, šzämçä eytsam: yamğur yärgä yeğivedi, «Adäm ätkängä tazim ät» degändäk, u uniŋ bädiligä aş kältürdi. Yäni yamğurniŋ şarapitidin hasil bolğan aşliq häliqqä berildi. Lekin yamğur taşqa yeğivedi, taş uni qobul qilmay, qaŋqitip taşlidi. Uniŋ qädrini bilmidi. Huddi şuniŋğa ohşaş, qiz jigitkä eqidä qildi, jigit bilmidi. Һätta qizniŋ jiğisini taştäk qobul qildi. Qançilik eçinişliq täğdir desiŋizçu. Muällip bu yärdä šziniŋ demäkçi bolğanlirini oqurmänlirigä toluq yätküzüş üçün yär bilän taşni tallaveliş häm ularniŋ yamğurğa bolğan munasivitini jigitniŋ qizğa qilğan taş jüräklikligigä šziniŋ tapqurluğini täntänä qazandurğan.

Ändi kitaptiki «Şair duniyasi» däp atilidiğan lirik dastanidin misal elip kšräyli:

Һä, şagirt degän sšz —

                       şair degini,

Ustazim kim desäŋ,

Häliqtur, häliq.

Şuŋlaşqa şairniŋ

tapqan-tärgini,

Һämmisi ana yurt,

häliqqä taliq.

Meniŋçimu, şair adäm süpitidä häliqniŋ oğli bolsa, şair süpitidä häliqniŋ şagirti boluşi keräk. Çünki, äŋ uluq şair — u häliq. Şuniŋ üçün şair tapqan-tärgänlirini häliqqä berişkä täyyar ekänligini eytip, šz pikrini tšvändikiçä davamlaşturidu:

Bäzän u bilinär jutniŋ

                                    ärkisi,

Yaşiğaç gšdäktäk šzini

                                      untup.

Bilsäŋ u äslidä äl

                             bärikisi,

Ot alar uniŋdin

muzliğan jüräk.

 

Şairsiz äl,

Älsiz şair yaşalmas,

Norida su aqsa jüridu

                                    tügmän.

Pärvaz qip äl daŋqi

qanat qaqalmas,

Şairniŋ här şeiri

bolmisa zäm-zäm.

40 kupletqa yeqin mäzkür dastanda muällip şairniŋ häliq şagirti, ular bilän bir җan, bir tän ekänligini, birisiz biriniŋ küni kün bolmaydiğanliğini oqurmänlärgä işänçä hasil qilidiğan däriҗidä täsvirläp bärgän.

Män mäzkür maqalämdä kitapqa kirgän, bir-birigä ohşimaydiğan äsärlärniŋ bäziliridin bir-ikki misal eliş bilän çäkländim. Umumän toplamdiki äsärlärni, bolupmu rubaiylar bilän ğäzällärni aruz väzniniŋ häqiqiy ülgiriliri däp hesaplaşqa bolidu. Şair ularni yezişta šziniŋ til sän°itiniŋ qançilik däriҗidä bädiiyläşkänligini namayiş qiliş pursitigä egä boluş bilän billä, šziniŋ qälämdaşliriniŋ heç qaysisiğa ohşimaydiğan hasliğini — iҗadiyättä šz qol tamğisiniŋ barliğini härtäräplimä ispatliğan.

Ägär qälämdişim Mšmün bügünki kündä hayat bolğan bolsa, mäzkür maqalämdä uni 75 yaşqa toluşi bilän täbrikligän häm iҗadiyättä tehimu muvappäqiyätlärni qolğa kältürüştä uniŋğa salamätlik tiligän bolar edim. Һazirçu? Һazir saŋa Hudayim җännät äta qilsun, iziŋniŋ, çiriğiŋniŋ šçmişi üçün ayaliŋniŋ, pärzäntliriŋ bilän nävriliriŋniŋ šmrini uzaq qilsun, däymän.

Abliz ҺEZİM,

şair.

 

 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ