Bağri qan Qoram

1
1 436 ret oqıldı

Buniŋdin helä jillar ilgiri biz ätigänligi balilar bağçisiniŋ yeniğa jiğilmaqçi bolup keliştuq. Mähsitimiz şehitkaliqni tazilaş. Bu işqa şu çağdiki «Qoram» sovhozi partkominiŋ kativi Abdulhäy Dšlätov, egilik agronomi, yeziliq Uyğur mädäniyät märkiziniŋ räisi Ähmätҗan Äysaev җavapkär bolup bäkitilgän.

Ätigän tursam, tavim yoq. Özämni eğir säzdim. Dohturhaniğa berip kšrünüp, andin kelişkän җayğa barmaqçi boldum.

Barsam, Ähmätҗan Äysaev, Dias Qurbanov, Azat Mirsaqiev, Abdulhäy Dšlätov başliq bir top yeza yaşliri işqa qizğin kirişip kätkän ekän. Mänmu ağriğimni untuğan halda ularğa qoşuldum. Şehitkaliqqa qarisaŋ, içiŋ sirilidu. Һä, bu җayda nä yaş jigitlär, šlima vä taliplarniŋ җäsätliri bar ämäsmedi. Jigitlärniŋ tinimsiz işlişi tüpäyli ätrap tazilandi. Traktor bilän egiz-päs yärlär täkşiländi. Biraq adämniŋ içini sirilduridiğan bir vaqiä yüz bärdi: peşanisini oq täşkän, çişliri ünçidäk tizilğan bir adämniŋ baş süyigi çiqti. Uniŋ qeşidin tepilğan qalğan süyäklärni jiğip, adäm ayiği tägmäydiğan yärgä däpin qilduq. Bir çağda Dias Qurbanov baş häqqidä yänä mundaq bir vaqiäni äsläp qaldi:

— Buniŋdin üç-tšrt jil ilgiri hoşnilar bilän kelişip, moşu ariliqtin eriq almaqçi bolduq. Eriq qezilip, aridin üç kün štti. Bir top uşşaq balilar dop ohşaş bir närsini tepip jürätti. Bir çağda hämmisi teri-peräŋ bolup qeçişti. «Nemä boldekinä, ilan çiqtimu yaki bir qorqunuçluq hadisä yüz bärdimu?»  degän hiyallar bilän ular qaçqan täräpkä bardim. Bardimu, häykäldäk qetip qaldim. Ular tepip jürgän adämniŋ baş süyigi ekän. Pütkül tenim şürkinip kätti. «Ya Räbbim, bu nemä baştu? Qaysi qatilniŋ qolida qaza bolğan? İsit, isit yaşkänsänğu! Bala ekänğu?!». Başni qolyağliğim bilän bağlap, uni moşu ariliqtiki yärlik yenini kolap, kšmüp qoyğan edim.

Män çoŋqur hiyallar içrä Sopi Zärvat koçisini qaq yerip kelivatimän. Äsirimizniŋ beşida  yüz bärgän «Atu» paҗiäsi qandaq boldi? Uni kim uyuşturdi? Kimgä keräk bolup qaldi? Җavapsiz soallar җanni sülüktäk şoratti. Bu koçida Abdumutällip bovayniŋ nävrisi İnamҗanniŋ šyi bar. Abdumutällip bovay šlüklär arisidin tirik çiqqan qanliq qirğinniŋ birdin-bir şahidi edi.U štkän äsirniŋ 70-jilliriniŋ beşida vapat boldi. Bu çağlarda İnamҗan jigitlikkä päş tartip qalğan edi. Täbiiyki, u bovisiniŋ eçinişliq hekayisini birnäççä qetim aŋliğan. Män içimdiki puğanimni yäşmäkçi bolup, uniŋ šyigä kirdim.

— Abdumutällip bovamlar u çağda Hudayqulyüzi mälisidä turattekän, — däp eytip bärdi bovisidin aŋliğanlirini İnamҗan. — Çüş mäzgilidä 4-5 atliq soldat, bir harvuda pulemeti bar җäŋçilär är kişilärni Qoramniŋ otturisidiki baqqa jiğişqa başliğan. Bovamni jutdaşliri qatarida İslamyüzi, Toqquztara, Bäşon, Җigdilik tam, Gämä, Tohuçiyüzi, Bazar mäliliridin jiğilğan kişilär bilän billä mäydanğa elip käptu. Bovamniŋ Älämşa isimliq on yaşliq inisimu uniŋ «qal» deginigä unimay, ägişivaptu. Ärlärni hazirqi balilar bağçisiniŋ yenidiki baqqa, balilar bilän ayallarni Turğan haҗimniŋ qorasiğa, keyiniräk sovhoz idarisi bolğan җayğa solaptu. Älämşa kiçik bovam meniŋ bovam bilän qoltuqlişip degidäk beriptu. Şu äsnada qoliğa aq bayraq tutqan adäm jiğilğanlarğa: «Qorqmaŋlar, heç nemä qilmaydu», däp hatirҗäm qiptu. Bovamlar şu adämniŋ yeniğa kelip, boluvatqan väziyätkä säp selip tursa keräk. Qarisa, soldatlarniŋ päyli yaman. Tšrt çaqliq orus harvusiniŋ arqisini jiğilğan topqa qaritip, bätläglik pulemetni toğrilaptu. Qalğanliri ularni qorşap turuptu. Vaqiäniŋ yaman tüs alğanliğini säzgän kiçik bovam, bovamğa jiğlap turup:

— Aka, ketäyli. Dadam bilän apam šydä qalğan. Ular änsirävatamdekin. Bularniŋ çirayi sšrün. Bu yahşiliqniŋ alamiti ämäs, — däptu.

— Sävir qil, ukam, qariğina, ätrapimizdiki soldatlarniŋ hämmisiniŋ qolida miltiği bar. Qäyärdin çiqip ketimiz? Bizni bekardin-bekar atmas. Kişilär nemä kšrsä, şuni kšrärmiz… — bovamniŋ sšzi tügär-tügimästinla pulemettin oq yamğurdäk tškülüptu.

Bir çağda Älämşaniŋ җan aççiğida «aka» degän üni aŋlinip, qoli akisiniŋ boynini quçaqlap bir qattiq qisiptiyu, uniŋdin keyin boşap, lakaslap qaptu. «Ukam, җenim ukam», degändin başqa eğiziğa sšz kälmäy qalğan bovam, ukisini asta yärgä yatquzuşiğa, üstigä bayiqi aq bayraq tutqan adäm «Alla» däp güpla jiqiliptu. Kšzni eçip-jumğiçä, u šlüklärniŋ astida qalidu. Qan däriyasiğa çšmülüp, qançilik vaqit yatqanliğini bilmäydu, bir çağda bir adämniŋ tivişini sezip, muraҗiät qiptu:

— Һäy, musulman, män tirik, meni җäsätlär arisidin çiqirivalsaŋçu!

Nurğun vaqit җäsätlär arisida yetip, put-qolliri kšyüşüp, mağdirsizlinip kätkän ekän. Bayiqi adäm uni bedilikkä taşlap qoyidudä, šzi tün qaraŋğusida ğayip bolidu. Һoşini jiğip šyigä kälsä, šy-içi oŋtäy-toŋtäy bolup, birmu tirik insan yoq. U äziz inisini  şehitlar arisida qaldurup, mäshuş adämdäk, beşi qayğan yaqqa maŋidu. Uni bu koyğa «Atu» selip qoyğan, — däp sšzini tügätti İnamҗan.

Һä, şu küni yalğuz Älämşala ämäs, nahayiti nurğun adäm (300gä yeqin) qanğa milinip, mayniŋ aptivida çirip yatqan edi.

Bu etiş-çepiş şuniŋ bilänla çäklinip qalmay, yavuzlar yezidiki här bir šyni aqturup, är atliqniŋ hämmisini etivätkän ekän.Һätta җallatlar oq zayä ketidu däp, adämlärni maҗandäk tizip qoyup atqan. Arqisidikisi tirik qalmisun däp, näyziligän päytlärmu bolğan ekän. Soldatlar hätta 14-15 yaşliq oğullarnimu tirik qoymiğan.

Şu küni yänä bir vaqiä yüz beridu. Mädrisiniŋ beğida jürgän Һaşir aldiğa yalaŋaçlavalğan qiliçini pulaŋlitip kelivatqan soldatqa qolidiki paltisini atidu. Palta yavuzniŋ beşiğa tegip, u attin ğulap çüşidu. Jiraqtin bayqap qalğan yänä biri uni qoğlaşqa başlaydu. Bağ şoridin atlap štüşigä uni qiliç bilän çapidu. Mürisini qan qilivetidu. Һaşir koçiniŋ u qanitidiki hoyliğa šzini atidu. U hoyliniŋ yenidiki gämigä kirip, mškmäkçi bolğanda, uniŋ içidiki biri qorqup ketip, gäminiŋ teşiğa çiqişiğa, heliqi soldat kelip, uni çepivetidu.

Bu qan içärlär koça-koçiğa tarap, Savutahunumniŋ qorasiğa yetip kelidu. Ahunumniŋ käŋ-taşa hoylisi šzi saldurğan mälä meçitiniŋ yenida edi häm u җayda çoŋqur gämä bolup, uniŋ içigä pütkül kitaplirini, ilmiy äsärlirini toşup ülgiridu. Kälgän qan içärlär ahunumni hoyliğa elip çiqidu. Ahunum iltimas qilip, ikki rakät namaz oquydu. Bu hal qassapniŋ aldida puti matalğan, amalsiz uniŋ piçiğiğa qarap turğan qoyni äslitätti. Äşu päytlärdä tağdiki qazaq ağiniliri ahunumni ailisi bilän elip kätmäkçi bolğan. Biraq Savutahunum ularniŋ tälivini rät qilip, nemila bolsa, kšpçilik bilän billä boluşni ävzäl kšrgän ekän.

Bu uniŋ šz hälqini qançilik çin sšyidiğan, issiq-soğni hälqi bilän täŋ bšlüşidiğan adäm ekänligidin dalalät berätti.

Häyriyat, u namizini štäp bolğandin keyin, ularğa tiklinip qarap turidu. U zatniŋ kšzidin ot çaqnap turğanliğini kšrgän äskärlär uniŋğa käyniçä turuşni buyruydu. Ahunum arqisiğa qarap turmaydu. Çünki arqisiğa qarap turuş — qaçqanliq bolup, tikliniş — taqabil turuş, däp çüşängän ahunum ularğa tiklinip qarap turidu. Helä vaqit štkändin keyin, käyni-käynidin etilğan oq uni yärgä jiqitidu. Oq päqät birla miltiqtin çiqqan, ikkinçi soldat äyminip, atalmiğan. «Atu» tügäp, üç-tšrt kün štkändin keyin, Avut qasqir, Savut degän adämlär ahunumniŋ җäsidini mälä içidiki qäbirstanliqqa qoyidu.

Ularniŋ eytişiğa qariğanda, ahunumniŋ murdisi buzulmay, şu petiçä, huddi uhlavatqandäk turğan ekän. Aridin bir jil štkändin keyin, Rozäm qari başliq bir-ikki kişi ahunumniŋ qäbri ayaq astida qaptu däp, hazirqi orniğa kšmüp, taştin bälgü qoyğan ekän. Aridin 37 jil štkändin keyin, bälgü yeŋilanğan.

Mana, aridin 95 jilğa yeqin vaqit štsimu, bu qanliq paҗiä untulğini yoq. Äksiçä, ävlattin-ävlatqa paҗiälik dastan bolup oqulup kälmäktä.

Äkräm SADİRİY, şair, Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ Pähriy grajdani.

Bälüşüş

1 izahät

Javap qalduruŋ