Ätiki künimizdin nemä kütimiz?

0
421 ret oqıldı

Keyinki vaqitlarda «Uyğur avazi» geziti sähipiliridä milliy-mädäniy täräqqiyatimizğa ait birqatar maqalilar elan qilindi. Ularda kštirilgän mäsililär milliy rohidin üzül-kesil mährum bolmiğan härqandaq adämni tävrändüridu, oy salidu.
Bizmu bu mäsilä ätrapida şäkillängän bäzi pikir-mulahizilirimizni kšpçilik bilän ortaqlişişni muvapiq kšrduq. Bu, älvättä, nahayiti çoŋ häm çäksiz mavzu. Şuŋlaşqa muhim bäzi mäsililärgila tohtilip štmäkçimiz.Millät keläçigi ­– milliy maaripta

Moşu qanatliq ibarigä ämäl qilsaq, «bügün milliy maaripimiz qançilik däriҗidä?», degän soalniŋ päyda boluşi täbiiy. Lekin, miŋlarçä äpsus, bu äsnada eğiz tolturup mahtanğidäk heçnärsimiz yoq, däp işäşlik eytsaq bolidu. Çünki biz Qazaq eli yaritip berivatqan, dšlät Konstitutsiyasidä kapalätländürülgän mümkinçiliklärdin toğra häm toluq paydilinalmayvatimiz. Bu, älvättä, šz aldiğa çoŋ mavzu. Şuŋlaşqa milliy mäktäplirimizgä bala toplaş mäsilisigila tohtilayli.
Biz bu mäsiliniŋ intayin muhimliğiğa qarimay, mävsümlük işqa aylanduruvalduq. Küz kelip, dehan bir jilliq ämgäk-äҗriniŋ hosulini jiqqandäk, mäktäpkä bala toplaşta bir-ikki ay paaliyätçanliq kšrsätkändäk qilimizdä, qalğan jil davamida uni kallimizdin çiqirivetimiz (Eytmaqçi, gezit-jurnallirimizğa muştiri toplaş, teatr abonementlirini tarqitiş җäriyani häqqidimu huddi şu pikirni eytsaq bolidu).
Mäktäplärgä bala toplaş mäsilisi biz üçün qiyamät-qayim. «Uyğur mäktäpliriniŋ keläçigi yoq», däp eytqan bir bilärmänniŋ ğodur pikrini kšpçilik modiğa aylanduruvaldi. Bu yärdä milliy mäktäplirimizniŋ ävzällikliri häqqidä gäp qozğimayaq qoyayli. Çünki bu häqqidä ziyalilirimiz, җay-җaylardiki mädäniyät märkäzliriniŋ väkilliri bilän jigitbaşliri eytip, eğiziniŋ bir qat terisi çüşüp kätti. Biz päqätla «nemişkä şundaq?» degän soalğa җavap izdäp kšräyli.
Һärqandaq adäm balisini birär hünär egiläş yaki bilim eliş üçün ustazniŋ aldiğa aparğanda, uniŋ äqil-parasiti, käspiy mahariti vä, älvättä, җämiyättä tutqan ornini bahalap, iş tutidu. Ötmüştä ustazlarniŋ izzät-abroyi şu däriҗidä juquri ediki, ularniŋ aldiğa balisini yetiläp kälgän ata-aniniŋ «gšşi seniŋ, ustihini meniŋ» däp tapşuruşi täsadipi eytilğan gäp ämäs. Bu mäsilä bügünki taŋda qançilik däriҗidä turidu? Birla misal. Bizniŋ dävrimizdä koçida muällimni uçritip qalsaq, ornimizda tohtap, baş kiyimimizni elip salamlişattuq. Һazirçu? Ustazlar bilän oquğuçilar arisidiki munasivätni, yumşaq eytqanda, muvapiq däriҗidä däp eytiş täs. Oquğuçiniŋ muällimgä bolğan hšrmätsizligi adättiki iş bolup qaldi. Uniŋğa kim äyiplik? Älvättä, biz, ata-anilar. Balimizni himayä qilip, härqandaq mäsilidä muällimniŋ gekitigigä esilişqa täyyarmiz. Nemişkä şundaq? Çünki muällimlärniŋ җämiyättiki tutqan ornini şu qädär päsläştürüvättuq. Һärqandaq çoŋ-kiçik märasimlarda muällimlirimizniŋ bar-yoqluğiğa kšŋülmu bšlmäymiz. Bilsäk, muällim biz därru tšrgä başlaydiğan tiҗarätçiniŋmu, haҗimniŋmu ustazi. Miŋliğan pärzäntlirimizgä bilim berip, millät keläçigini täminlävatqan tävärrük insanlar. Älvättä, haҗimlirimizğa, bolupmu ular yaşanğan adämlär bolsa, çoŋ hšrmät turğusidin qariğinimiz yahşi. Çoŋlarğa hšrmät kšrsitiş milliy urpi-adätlirimizniŋ bir esil qirini namayiş qilğusi. Eytmaqçi bolğinimiz, ustazlarmu heçkimdin kam ämäs.

Milliy birlik vä šzara šmlük

Bu mäsilä härqandaq häliqniŋ mädäniy täräqqiyatida äŋ muhim rol' oynaydiğanliği alliqaçan ispatlinip bolğan häqiqät. Bu mäsilidä bizdä nemişkä birlik yoq? Bizçä bolğanda, bu mäsiliniŋ uçi tšvändiki asasiy nuqtilarğa kelip tirilidu.
Biz tänqitni sämimiy qobul qiliş ihtidaridin mährum. Һärqandaq mäsilidä tänqidiy pikir eytildimu, boldi, u adämni šzimizgä düşmän däp tonuymiz. Toqumni qarnimizğa elip, därru huҗumğa štimiz. Sirkimiz su kštärmäydiğan halätkä çüşüp qalduq. Һärkim šziniŋkini häq däp, šzimizniŋ gepini süttin pak sanaymiz. Yalğan mahtaş bilän quruq tağani šrä turğuzuşniŋ mümkin ämäsligigä kšz yätküzgimiz kälmäydu. Tänqit – utuq, täräqqiyat kapaliti ekänligini etirap qilmaymiz.
Arimizda sämimiy bäs-munaziriniŋ yoqluğimu asasiy nuqtilarniŋ biri. Şu närsä eniqki, bäs-munazirigä çüşkän härqandaq mäsilä šziniŋ mäntiqiliq yeşimini җäzmän tapidu. Çünki näq bäs-munazirä häqni hasil qilidu.
Käçürümçanliq yaki käçürüm soraş hislätliri biz üçün tamamän yat. Birävniŋ aldida štküzgän hataliğimiz yaki kamçiliğimiz üçün käçürüm soraşni nomus kšrimiz. Käçürüm soriğanliqni täslim bolğanliğimiz, tiz pükkänligimiz yaki baş äkkänligimiz däp çüşinimiz. Äsli undaq ämäs. Käçürüm soraş (älvättä, äyivi bolsa), insan balisiniŋ boyiğa siŋgän äŋ esil, gšzäl päzilätliriniŋ bir kšrünüşi, halas. Bu insaniy hislät şäriättimu räğbätländürülidu. Ändi käçürüm soriğan adämni käçürmäslik, guna hesaplanğusi.
Bir-birimizni etirap qilmasliqmu milliy täräqqiyatimizğa davamliq kaşila boluvatqini häq. Bu – ziyali ähliniŋ şänigä dağ kältürüvatqan illätlirimizniŋ biri. «Vay, u kimkän şunçä?», «Nemä qiptäk u şunçä?» vä hakazilarni eğiz tolturup eytimiz. Bolmisa ularniŋ härqaysisi milliy-mädäniy täräqqiyatimizğa birkişilik hässisini qoşup kelivatidu. Tutqan yolumiz bilän eytqan pikrimiz natoğra bolsimu, šzimizniŋkini toğra degänlärni mahtap, yättä qävät asmanniŋ üstigä çiqirivatqinimiz häliq üçün qançilik ziyan äkilivatqiniğa pisäŋ qilmaymiz. Äsli ziyalilarniŋ millät süpitini bälgüläydiğanliği inkar qilip bolmaydiğan häqiqät. Çünki ziyalisiğa qarap, hälqigä baha berilidu ämäsmu!
Maqalimizni hulasiläştin ilgiri, ingliz filosofi Eleonora Ruzvel'tniŋ äqilanä pikri bilän ortaqlişip štüşni muvapiq kšrduq. U yaq җämiyättä adämlärni üç topqa bšlüptu.
Keläçigi parlaq, dağdam täräqqiyat yoliğa çüşkän adämlär baş qoşqanda ätiki küni, istiqbali häqqidä muzakirä qilip, keläçäkkä plan-reҗilärni tüzidekän.
İkkinçi toptiki adämlär ätrapta boluvatqan vaqiä-hadisilärni muhakimä qilip, šzlirigä tegişlik hulasä çiqirip, iş tutidekän.
Ändi üçinçi toptiki adämlär bolsa, šziniŋ ätrapidiki adämlär häqqidä, «Ävu andaq däptu, monu mundaq qiptu, andaq desä boptekän, mundaq qilsa boptekän» deyiş bilänla çäklinidekän. Bizçä eytqanda, quruq ğevät. Mana moşu topqa çüşüp qeliştin saqlinayli, qerindaşlar!
Şavkät NÄZÄROV,
jurnalist, yazğuçi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ